Alt öyküleri dengelemek

Açılış sahnesi

Bağ filminin dördüncü gösteriminden sonra notlarda yeni bir şikâyet beliriyor: "Komşu Kemal'in hikâyesi neden bu kadar uzun?" Kemal, Hasan'ın komşusu; bağını bir yıl önce bir otel şirketine satmış ve şimdi şehirde, bir apartman dairesinde pişmanlıkla yaşıyor. Senaryoda Kemal'in dört kısa sahnesi var, Hasan'ın satarsa ne olacağının bir aynası gibi.

Celil kurgu yazılımında bir şey yapıyor ve sahneleri hatlarına göre renklere boyuyor: Hasan'ın ana öyküsü mavi, Murat'ın hattı yeşil, Elif'in hattı turuncu, Kemal'inki mor. Zaman çizelgesi bir renk şeridine dönüşüyor ve Celil şeride baktığında iki şeyi bir anda görüyor.

Birincisi, mor şerit beklediğinden çok daha geniş: Kemal'in hattı toplam on bir dakika, Elif'inkinin neredeyse iki katı. Kurguda Kemal'in sahneleri her seferinde biraz uzamış; oyuncu iyi, sahneler güzel. İkincisi, turuncu şerit filmin ortasında yirmi altı dakika boyunca hiç görünmüyor. Elif bir sahnede bağda, sonra yirmi altı dakika yok, sonra yaralanıyor. Seyirci yaralanmaya üzülüyor ama Elif'i yirmi altı dakika önce son kez görmüş.

Bu derste ne olacak

Bu modülün önceki derslerinde sahnelerin yerini değiştirdik, sahne çıkardık, açılışı ve finali kurduk. Bu derste filme bir başka açıdan bakıyoruz: öyküleri hatlar olarak, hatları da süre ve dağılım olarak. Bir film tek bir öyküden oluşmaz; ana öykünün çevresinde alt öyküler döner ve bu öykülerin her birinin filmde ne kadar yer kapladığı, ne sıklıkla görüldüğü, ana öyküyle nasıl bağlandığı, filmin dengesini belirler.

Ana öykü ile alt öykülerin ekran süresini ölçmeyi ve bir hattın ne zaman fazla, ne zaman az yer kapladığını ayırt etmeyi öğreneceğiz. Ardından bir hattın ne sıklıkla görülmesi gerektiğine, yani hatlar arasındaki boşluklara ve bu boşlukların seyircinin belleğini nasıl etkilediğine bakacağız.

Celil'in renk şeridini ölçecek, birçok öykünün iç içe aktığı bir aşk filminin ilk kurgusundan son kurgusuna nasıl inceldiğine bakacak ve bir alt öykünün kaç dakika kapladığı kadar, filmin neresinde durduğunu da soracağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Beşinci modülde anlatı hattını, bir filmde birbirinden ayrı izlenebilen bir olaylar dizisi olarak tanımlamıştık. Bir filmde genellikle bir ana hat ve onun çevresinde dönen alt hatlar vardır.

Bir alt öykünün filmde ne kadar yer kapladığı, seyircinin ona ne kadar önem vereceğini belirler. Seyirci bir hatta ne kadar çok zaman geçirirse, o hattın filmin merkezine o kadar yakın olduğunu düşünür. Bu yüzden bir alt öykü ana öyküden daha çok yer kaplarsa, seyirci filmin kimin öyküsü olduğunu karıştırabilir.

Ama ekran payı tek başına yetmez. Bir hattın toplam süresi yeterli olsa bile, sahneleri filmin bir bölümünde toplanmış ve uzun aralıklarla bölünmüşse, seyirci o hattın ipini kaybeder.

Mekanizma

Ekran payını ölçmek

Ekran payını ölçmenin en basit yolu, Celil'in yaptığı gibi, sahneleri hatlarına göre işaretlemek ve her hattın toplam süresini toplamaktır. Pek çok kurgu yazılımında klipler ya da zaman çizelgesi bölümleri renklendirilebilir; renk şeridi, sayıları hesaplamadan önce bile dengesizliği gözle gösterir.

Bir sahne birden çok hatta ait olabilir: Hasan ile Murat'ın kahve tartışması hem ana öykü hem Murat'ın hattıdır. Bu durumda sahne her iki hatta da sayılır, ama kurgucu hangi hattın o sahnede ağır bastığını not eder.

Hat boşluklarını ölçmek

Bir hattın sahneleri arasındaki boşluklar, o hattın seyircinin belleğinde ne kadar canlı kalacağını belirler. Boşluğun ne kadar uzun olabileceğinin sabit bir ölçüsü yoktur; hattın ne kadar güçlü kurulduğuna, sorusunun ne kadar keskin olduğuna ve arada olanların seyircinin dikkatini ne kadar çektiğine bağlıdır. Ama bir hattın sahnesi geldiğinde seyirci "bu kimdi?" diye soruyorsa, boşluk fazla uzamıştır.

Hattın yeri

Bir alt öykünün kaç dakika kapladığı kadar, filmin neresinde durduğu da önemlidir. Aynı süre, ana öykünün sakin anlarında geldiğinde bir nefes, gergin anlarında geldiğinde bir kesinti olur. Aynı süre, filmin başında bir kurulum, sonunda bir karşılık olur. Kurgucu alt öyküleri yerleştirirken ana öykünün eğrisine bakar ve alt öyküyü ana öykünün ona en çok ihtiyaç duyduğu yere koyar.

Kurgu odasında

Celil'in renk şeridine dönelim. Celil dört hattın ekran paylarını ölçüyor: Hasan'ın ana öyküsü altmış üç dakika, Murat'ın hattı on dört, Kemal'in hattı on bir, Elif'in hattı altı. Film doksan dört dakika.

Önce Kemal. Kemal'in hattı ana öyküyü aynalıyor: satarsa Hasan'ın ne olacağını gösteriyor. Ayna bir kez, net biçimde kurulduğunda işini görür; Kemal'in dört sahnesinin her biri aynı şeyi, pişmanlığı, biraz farklı bir açıdan tekrar ediyor. Celil dört sahneyi ikiye indiriyor ve kalan iki sahneyi kısaltıyor. Kemal'in hattı on bir dakikadan beş dakikaya iniyor. Silinen iki sahne, nedenleriyle birlikte arşive gidiyor.

Sonra Elif. Elif'in hattı altı dakika, ama önceki derslerde gördüğümüz gibi, Hasan'ın satma kararının kayıp halkası ve finalin karşılığı. Hattın yirmi altı dakikalık boşluğu, yaralanmanın etkisini zayıflatıyor. Celil malzemede, Elif'in diğer işçilerle öğle yemeği yediği, bir sahnede çekilmiş ama kullanılmamış iki kısa anı buluyor: birinde Elif bir mektup okuyor, öbüründe Hasan'ın ona bir bardak çay uzattığını, Elif'in teşekkür ettiğini gösteren yirmi saniye. Celil ikisini boşluğun ortasına, birini on üçüncü, öbürünü yirminci dakikasına yerleştiriyor; ikisi toplam elli iki saniye. Çay anını, Elif'in teşekkür edip bardağı iki eliyle tuttuğu kareden sonra yalnızca yirmi dört kare daha tutuyor ve Hasan'ın uzaklaşan sırtıyla kesiyor; an bir ilişki kurmaya yetiyor, bir sahneye dönüşmüyor. Boşluk yirmi altı dakikadan yedi dakikaya iniyor.

Kemal'in hattından kazanılan altı dakikanın bir dakikası Elif'e gidiyor; film beş dakika kısalıyor. Yeni paylar: Hasan altmış üç, Murat on dört, Elif yedi, Kemal beş. Celil yeniden gösterim yapıyor ve hiçbir notta Kemal'in uzunluğu geçmiyor; bir not ise Elif'in yaralanmasının "gerçekten acı verdiğini" söylüyor.

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular alt öyküleri ölçmeyi kurgunun sonuna bırakmaz; kaba kurgudan itibaren hatların paylarını ve boşluklarını izler. Bir hattın kurgu ilerledikçe uzayıp kısaldığı, bir hattın hiç fark edilmeden sessizce kaybolduğu çok sık görülür. Hatları izlemek, bu kaymaları erken yakalamanın yoludur.

Bir başka incelik, bir alt öykünün tamamen çıkarılmasının da bir denge kararı olmasıdır. Bazı alt öyküler filme katkı yaptıkları hâlde, filmin bütününde ana öyküyle yeterince bağlanmazlar ve her biri kendi küçük filmine dönüşür. Böyle bir hattın çıkarılması, öbür hatlara yer açar ve filmi daha net yapar.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir film ana öykü ile alt öykülerin birlikte aktığı hatlardan oluşur. Bir alt öykünün kaplaması gereken yer, ana öyküye ne kadar hizmet ettiğine, temayı ne kadar taşıdığına ve kendi içinde ne kadar sonuçlandığına bağlıdır; denge eşitlik değildir. Ekran payı, bir hattın filmde kapladığı süreyi sayıyla gösterir ve seyircinin sezgisinden bağımsız bir ölçü sağlar.

Hat boşluğu, bir hattın iki sahnesi arasında ekranda görünmediği süredir; boşluk uzadıkça seyirci hattın ipini kaybeder. Kısa ve hikâyeyi ilerletmeyen anlar bile, uzun bir boşluğun ortasına konduğunda hattı canlı tutabilir. Bir hattın sahnelerinin iyi olması, ona daha çok yer verilmesinin gerekçesi değildir; gerekçe, hattın filmdeki işidir.

Bir alt öykünün kaç dakika kapladığı kadar, filmin neresinde durduğu da önemlidir. Eşit pay alan bir hat, hep doruklardan sonra, seyircinin dikkatinin dağıldığı yerlere konmuşsa, filmin kenarında kalır. Hatların hem payı hem yeri ölçülmelidir.

Sonraki derse köprü

Celil'in bağ filmi Kemal'in hattının kısalmasıyla beş dakika kısaldı ve doksan dört dakikadan seksen dokuz dakikaya indi. Yapımcı bunun bir festival için iyi bir süre olduğunu söylüyor; dağıtımcı ise doksan beş dakikanın altına inmemesini istiyor. Bir filmin doğru süresi bir sayı değildir; filmin anlattığı öyküye, türüne, gösterileceği mecraya ve kendi iç ritmine bağlıdır. Bir filmin ya da bölümün süresine dair kararı mecra, tür ve iç ritim ölçütleriyle gerekçelendirmek, M12-D08 "Filmin doğru süresi" dersinin konusu.