Finali kurgulamak

Açılış sahnesi

Bağ filminin son on dakikası Celil'in elinde altı sürüm geçirdi ve hiçbiri Şadiye'yi tatmin etmedi. Senaryoda final şöyle: Hasan noterden imzalamadan çıkıyor, eve dönüyor, Murat'tan bir telefon geliyor, ertesi sabah Hasan bağda tek başına bir dalı budayıp duruyor, kesme ve jenerik.

Celil'in her sürümünde aynı şikâyet geliyor, ama her seferinde başka bir yerden. Birinde final "aceleye geliyor". Birinde "bitmek bilmiyor". Birinde "son plan erken kesiliyor". Birinde "jenerik müziği her şeyi bozuyor". Celil altı sürümü arka arkaya koyup son on dakikaları birbirinin ardından izliyor ve sorunun tek bir yerde olmadığını görüyor: finalin dört parçası var ve her sürümde bir parça ötekilerin ritmini bozuyor.

Noterden çıkış filmin doruğu; Hasan'ın kararı orada veriliyor. Telefon ve eve dönüş çözülme; kararın sonuçları. Bağdaki son plan kapanış; filmin bırakacağı son görüntü. Jenerik ise seyircinin salondan çıkmadan önce içinde taşıyacağı son duygu. Dördünün her biri ayrı bir zaman istiyor ve Celil şimdiye kadar onları tek bir blok gibi kesmiş.

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste açılışın seyirciye bir söz verdiğini gördük. Final o sözün karşılığıdır. Seyirci filmden ne alacağını, filmin hangi duyguyla kapandığını finalden öğrenir; ve bir filmin hafızada kalan hâli, çoğu zaman son dakikalarının hâlidir.

Finali dört parçaya ayıracağız: doruk, çözülme, kapanış imgesi ve jeneriğe geçiş. Her birinin ne iş gördüğüne, ne kadar sürmesi gerektiğine ve birbirine nasıl bağlandığına bakacağız. Özellikle son planın süresi ile jeneriğin ilk saniyeleri üzerinde duracağız; bir filmin bütün duygusu, bazen bu birkaç saniyenin içine sıkışır.

Celil'in bağ filminin finalini dört parçasıyla kare kare kuracak, bir sinemacının yıllar sonra eski bir sinemadan kurtarılmış öpüşme sahnelerini izlediği ünlü bir finale bakacak ve bir filmin çözülmesinde kimin hikâyesinin bağlandığını, kiminkinin açıkta kaldığını soracağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir filmin sonu tek bir an değildir; birkaç evreden oluşur ve her evre seyirciden başka bir şey ister.

Bu evrelerin süreleri birbirine bağlıdır. Doruk uzun ve yoğunsa, çözülmenin de ona yetecek kadar uzun olması gerekir; seyirci yoğun bir duygudan hemen çıkarılırsa, duygu bir yere yerleşemez. Doruk kısaysa, uzun bir çözülme filmi sarkıtır. Kapanış imgesinin süresi ise seyircinin filmden ayrılmadan önce nefes alacağı son andır.

Finalin son evresi filmin kendisine ait değil gibi görünür ama ona aittir: jeneriğe geçiş. Son planın kesildiği an, ekranın karardığı süre, jeneriğin hangi sesle, hangi müzikle ya da sessizlikle başladığı, seyircinin taşıyacağı son duyguyu belirler.

Mekanizma

Doruktan çözülmeye

Doruk ile çözülme arasındaki geçiş, finalin en kırılgan yeridir. Doruğun son anı ile çözülmenin ilk anı arasında seyircinin nefes alacağı bir boşluk gerekir; bu boşluk bir sessizlik, bir mekân değişimi, bir zaman atlaması olabilir. Boşluk çok kısa olursa doruk çözülmeye karışır; çok uzun olursa film bitti sanılır.

Kapanış imgesi ve son planın süresi

Son plan, bir filmin seyirciye bıraktığı son görüntüdür ve süresi, seyircinin o görüntüyle ne kadar baş başa kalacağını belirler. Kısa bir son plan bir kesinti gibi gelir; uzun bir son plan bir tefekkür. Son planın ne kadar tutulacağına, planın içindeki bir şeyin, bir bakışın, bir hareketin, bir ışık değişiminin tamamlandığı an karar verir.

Jeneriğe geçiş

Son planın kesildiği an ile jeneriğin ilk karesi arasındaki şey, seyircinin salondan götüreceği son duygudur. Kurgucu, ses tasarımcısı ve müzik ekibiyle birlikte bu geçişi bir sahne gibi kurar. Son plan siyaha kesilebilir, yavaşça kararabilir; jenerik bir şarkıyla, bir sessizlikle ya da filmin içinden bir sesle başlayabilir.

Kurgu odasında

Celil'in bağ filminin finaline dönelim. Celil dört parçayı ayrı ayrı ele alıyor.

Doruk, noterden çıkış. Hasan kâğıdı imzalamadan kalkıyor, kapıdan çıkıyor, merdivende duruyor. Celil bu sahneyi değiştirmiyor; ama merdivendeki duruşun sonunu otuz altı kare uzatıyor, çünkü Hasan'ın nefesini bırakışı orada.

Doruk ile çözülme arasına, Hasan'ın otobüsle köye döndüğü, yüzünün cama yaslandığı sessiz bir yolculuk planı koyuyor; yüz kırk dört kare. Önceki sürümlerde bu plan yoktu ve doruk doğrudan eve dönüşe bağlanıyordu.

Çözülme, eve dönüş ve Murat'ın telefonu. Önceki sürümlerde telefon konuşması iki dakikaydı ve Murat'ın İzmir'deki işini, bağa dair düşüncelerini, babasına söyleyemediklerini anlatıyordu. Celil konuşmayı kırk saniyeye indiriyor; Murat yalnızca "Hafta sonu geliyorum, budamaya yardım ederim" diyor ve Hasan bir şey söylemeden telefonu kapatıyor. Seyirci geri kalanını zaten biliyor.

Kapanış imgesi, ertesi sabah bağ. Hasan bir dalı eline alıyor, hangi gözün bırakılacağına bakıyor ve budayıp duruyor. Celil önceki sürümlerde planı Hasan budadıktan hemen sonra kesmiş. Bu kez Hasan'ın budadıktan sonra başını kaldırıp bağın öbür ucuna baktığı ana kadar tutuyor; on iki saniye. Hasan'ın baktığı yer, Elif'in filmin ortasında yanlış budadığı dal; seyirci bunu bilmiyor ama Hasan biliyor ve yüzündeki şey bir hatıra.

Jeneriğe geçiş: Celil son planı kesmiyor, yavaşça karartıyor; kırk sekiz karelik bir kararma. Kararma boyunca budama makasının sesi bir kez daha duyuluyor, görüntü yokken. Jenerik bir sessizlikle başlıyor ve ilk isimlerden sonra bağın sabah sesleri, kuşlar ve uzaktan bir traktör, geri geliyor. Müzik yok.

Şadiye yedinci sürümü izledikten sonra jeneriğin sonuna kadar oturuyor ve kalkmıyor.

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular finali çoğu zaman filmin geri kalanından ayrı, tek başına ve defalarca izler; ama asıl kararlarını filmi baştan sona izledikten sonra verir. Final, ancak ondan önce gelen iki saatin ağırlığıyla birlikte doğru değerlendirilebilir. Tek başına izlenen bir final çoğu zaman uzun görünür; bütün filmin sonunda izlendiğinde, aynı final seyircinin ihtiyaç duyduğu zaman olabilir.

Bir başka incelik, finalin son karesinin seçimidir. Kesme planın içinde hangi karede yapılırsa, seyircinin gözünde son kalan görüntü odur. Bir yüz kapalı gözlerle mi kalıyor, açık mı? Bir el bir şeye uzanmış mı, bırakmış mı? Son kare, bir filmin söylediği son sözcüktür.

Kendin dene

Aklında kalsın

Final, açılışın verdiği sözün karşılığıdır ve dört evreden oluşur: doruk, çözülme, kapanış imgesi ve jeneriğe geçiş. Her evre ayrı bir zaman ister; çoğu final sorunu, dört evrenin tek bir blok gibi kesilmesinden doğar. Doruk ile çözülme arasında seyircinin nefes alacağı bir boşluk gerekir. Çözülmenin uzunluğu doruğun ağırlığına göre ayarlanır: kısa kesilirse seyirci duygusunun ortasında kalır, uzun kesilirse film sarkar.

Son planın süresi ve son karesi, seyircinin filmden götüreceği son görüntüyü belirler; kesme, planın içindeki bir bakışın ya da hareketin tamamlandığı yere konur. Jeneriğe geçiş bir sahne gibi kurulur: kararma, son ses ve jeneriğin ilk saniyeleri finalin bir parçasıdır. Final tek başına değil, bütün filmin ardından değerlendirilir.

Açık bir final ana soruyu kapatır ve yeni bir soru açar; bitmemiş bir final ana soruyu da kapatmadan kesilir. Çözülme kimin hikâyesini bağlıyorsa, filmin kimi önemsediğini söyler; film boyunca emeği görünen karakterlerin akıbeti unutulmamalıdır.

Sonraki derse köprü

Celil'in finalinde Murat'ın iki dakikalık telefon konuşması kırk saniyeye inmişti; ama o iki dakika, filmde başka bir yerde söylenemeyen bir şeyi, Murat'ın babasına neden söyleyemediğini anlatıyordu. Bazen filmin bir boşluğunu doldurmanın en kolay yolu bir sesi, bir anlatıcıyı ya da bir dış sesi devreye sokmaktır; ama bu ses bazen bir yapı sorununu çözer, bazen yalnızca örter. Dış sesin bir yapı sorununu çözdüğü ve sorunu örttüğü durumları ayırt etmek, M12-D06 "Dış ses ve anlatıcıyla yapı kurtarmak" dersinin konusu.