Açılışı kurgulamak

Açılış sahnesi

Bağ filminin senaryosu bir şafakla açılıyor: Hasan tek başına bağda, asmalara ilaç sıkıyor, uzakta bir horoz, sis. Şadiye bu açılışı yazarken bir sükûnet istemiş. Celil kurguda bu sahneyi olduğu gibi başa koymuş; iki dakika on saniye.

Bütün gösterimlerde seyircilerin ilk on dakikada kıpırdandığını görüyor. Notlarda kimse açılıştan şikâyet etmiyor; ama üç kişi filmin "geç başladığını" yazmış. Celil açılışı yeniden izliyor ve sorunun ne olduğunu görüyor: açılış güzel, ama seyirciye hiçbir şey vaat etmiyor. Seyirci iki dakika boyunca bir adamın bağında çalıştığını izliyor ve bunun ne tür bir film olacağını, kimin öyküsünü izleyeceğini, neyin tehlikede olduğunu bilmiyor.

Celil malzemede üç ayrı açılış adayı buluyor. Birincisi senaryodaki şafak. İkincisi, filmin ortasındaki noter sahnesinden, Hasan'ın satış kâğıdını imzalamak üzereyken kalemi bıraktığı on beş saniyelik bir an. Üçüncüsü, mevsimlik işçilerin bir kamyonun kasasında, toz içinde bağa geldiği bir plan. Üç açılış, üç ayrı filmin ilk dakikası.

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste bir sahneyi çıkarmayı tartıştık. Bu derste filmin en çok tartılan yerine geçiyoruz: ilk dakikalarına. Açılış bir filmin bütününe dair bir söz verir. Seyirci ilk dakikalarda ne tür bir film izleyeceğini, kimin öyküsünü izleyeceğini ve hangi tonda bir anlatı beklemesi gerektiğini öğrenir; ya da öğrenemez ve kıpırdanır.

Açılışın vermesi gereken üç şeyi ayıracağız: tür ve ton, merkezdeki karakter ve bir soru. Ardından açılışın filmin başından mı, ortasından mı alınacağına, ilk görüntünün ve ilk sesin neden bu kadar ağır bastığına ve açılışın filmin sonuyla nasıl konuştuğuna bakacağız.

Celil'in üç açılış adayını kare kare tartacak, sessiz bir mezarlıktan bir savaşın en gürültülü sabahına atlayan bir açılışa bakacak ve bir filmde ilk yüzün kimin yüzü olduğunu, nasıl göründüğünü soracağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Seyirci bir filme oturduğunda bir sözleşme imzalar: bu filme belli bir süre dikkatini verecektir. Açılış, filmin bu sözleşmedeki ilk maddesidir. Seyirci ilk dakikalarda bu filmin ona ne vereceğini, neden bekleyeceğini, neyi merak edeceğini öğrenmek ister.

Açılışın bu yüzden üç işi vardır. Birincisi tür ve tonu kurmaktır: bu bir komedi mi, bir gerilim mi, bir yas mı? İkincisi merkezdeki karakteri ya da karakterleri tanıtmaktır: kimin gözünden, kimin öyküsünü izleyeceğiz? Üçüncüsü bir soru açmaktır: ne olacak, neden, nasıl?

Açılış bu üç işi aynı anda ya da sırayla yapabilir. Bazı filmler bir sükûnetle açılır ve soruyu birkaç dakika sonra sorar; bazıları doğrudan bir olayın ortasından başlar ve tonu sonradan kurar. Her iki yol da çalışabilir; çalışmayan, hiçbir şeyin vaat edilmediği uzun bir açılıştır.

Bu üç terim bir açılış menüsü değildir; birçok film bunları birleştirir. Ama verdikleri sözler farklıdır ve kurgucu açılışı seçerken önce filmin seyirciye ne vaat etmesi gerektiğini sorar.

Mekanizma

Tür ve ton sözü

Açılışın ilk görüntüsü ve ilk sesi, filmin türü hakkında seyirciye bir sinyal gönderir. Bir müzik, bir renk, bir kamera hareketi, bir ses efekti, seyircinin beklentisini ilk birkaç saniyede kurar. Bu beklenti filmin geri kalanında karşılanmazsa, seyirci kendini aldatılmış hisseder; karşılanırsa, rahatlar ve filme güvenir.

Kimin filmi?

Açılışta ilk görülen yüz, seyircinin filmi kimin gözünden izleyeceğine dair ilk ipucudur. Seyirci ilk tanıdığı karaktere bağlanma eğilimindedir; bu yüzden açılışta kimin, nasıl, ne kadar süre görüldüğü, filmin geri kalanında kimin yanında durulacağını büyük ölçüde belirler.

İlk görüntü ve son görüntü

Açılış imgesi, filmin son imgesiyle bir çift oluşturur. Seyirci bunu bilinçli olarak fark etmese de, filmin başında gördüğü bir görüntünün sonda değişmiş bir hâlde dönmesi, filmin bir yolculuk olduğunu hissettirir. Kurgucu açılışı seçerken çoğu zaman finale de bakar: hangi açılış imgesi, finalin bir karşılığı olabilir?

Kurgu odasında

Celil'in üç açılış adayına dönelim. Celil üçünü de başa koyup filmin ilk on dakikasını üç kez izliyor ve her biri için üç soruyu soruyor: tür ve ton, kimin filmi, hangi soru.

Şafak açılışı tonu kuruyor, bir sükûnet ve bir yaş; Hasan'ın filmi olduğunu söylüyor; ama bir soru sormuyor. Noter açılışı bir soru soruyor: bu adam neyi imzalamak üzere ve neden duruyor? Hasan'ın filmi olduğunu da söylüyor; ama tonu yanlış kuruyor, filmin bir hukuk gerilimi olacağını vaat ediyor. Kamyon açılışı bir tonu ve bir dünyayı kuruyor, mevsimlik işçilerin toz içindeki yolculuğu; ama filmin Hasan'ın filmi olduğunu söylemiyor.

Celil iki adayı birleştiriyor. Film, noter açılışının yalnızca son anıyla, Hasan'ın kalemi bıraktığı on beş saniyeyle, siyah bir ekrandan çıkarak açılıyor; ses yok, yalnızca kalemin masaya düşüşü. Ardından kesme ve başlık. Başlıktan sonra şafak geliyor, ama iki dakika on saniye değil, kırk sekiz saniye: Hasan bağda, tek başına. Şafak artık bir sükûnetten fazlası: kalemin neden bırakıldığı sorusunun ilk ipucu.

Kamyon planını açılıştan çıkarıyor ama atmıyor: işçilerin gelişi on birinci dakikaya, Elif'in tanıtıldığı sahnenin başına taşınıyor. Kalemin düşüş sesi ile şafağın ilk kuş sesi arasında, başlığın aktığı yetmiş iki karelik siyah ekranı bir rüzgâr sesiyle dolduruyor; iki dünyayı birbirine bağlayan tek ses.

Şadiye yeni açılışı izliyor ve şafağının kısaldığına üzülmüyor; şafak artık bir soruya cevap veriyor. Filmin sonu, Hasan'ın bağda tek başına bir dalı budadığı plan, artık açılıştaki şafağın karşılığı: aynı yer, aynı saat, ama Hasan bağı bırakmamış.

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular açılışı genellikle filmin en son kesinleşen parçası olarak görür. Filmin geri kalanı belirginleşmeden, açılışın neyi vaat etmesi gerektiği tam bilinemez. Bu yüzden pek çok kurgucu açılışı kaba kurguda senaryodaki hâliyle bırakır ve filmin sonunu, ortasını, ritmini bulduktan sonra açılışa döner.

Bir başka incelik, açılışın süresiyle ilgilidir. İlk dakikalarda seyircinin sabrı en yüksektir; film henüz bir şeyi kanıtlamamıştır ama seyirci ona bir kredi tanır. Bu kredi sonsuz değildir. Açılış bu krediyi bir soruya, bir tona, bir yüze dönüştürmezse, seyirci filmin geri kalanını daha az sabırla izler.

Kendin dene

Aklında kalsın

Açılış, bir filmin seyirciyle yaptığı sözleşmenin ilk maddesidir ve üç iş yapar: tür ve tonu kurar, merkezdeki karakteri tanıtır, bir soru açar. Bu üç iş aynı anda ya da sırayla yapılabilir; çalışmayan, hiçbir şeyin vaat edilmediği uzun bir açılıştır. Açılış imgesi, filmin son imgesiyle bir çift oluşturur ve iki imge arasındaki fark filmin anlattığı değişimi taşır.

Soğuk açılış seyirciyi bir olayın ortasından yakalar; ön tanıtım açılışı filmin ilerisinden bir anı başa alır ve seyirciyi oraya nasıl gelineceğini merak ettirir. Açılış, senaryonun ilk sahnesi olmak zorunda değildir ve çoğu zaman filmin geri kalanı belirginleştikten sonra, kurgunun son işlerinden biri olarak kesinleşir. Çarpıcı olmaktan önce dürüst olmalıdır: filmin gerçekten ne olduğunu vaat etmelidir.

Açılışta ilk görülen yüz, seyircinin kimin yanında duracağına dair ilk ipucudur. İlk yüzün nasıl göründüğü de bir karardır: bir çekim koşulu yüzünden silüete dönen ilk görüş, seyircinin o karakterle kuracağı ilişkinin başlangıcını belirsizleştirebilir.

Sonraki derse köprü

Celil'in açılışı, Hasan'ın bıraktığı bir kalemle başlıyor ve şafağın karşılığı filmin son planında, Hasan'ın bağda bir dalı budadığı anda duruyor. Ama son planın ne kadar süreceği, ardından ekranın nasıl kararacağı ve jeneriğin hangi sesle başlayacağı henüz belli değil. Finalin ritmini, son planın süresini ve jeneriğe geçişi filmin duygusal kapanışına göre planlamak, M12-D05 "Finali kurgulamak" dersinin konusu.