Sahne çıkarmak

Açılış sahnesi

Şadiye'nin en sevdiği sahne, filmin ortasındaki bir şafak. Hasan bağda, mevsimlik işçi Elif'e asma budamayı öğretiyor. Sis var, ışık yavaşça geliyor, Hasan bir dalı eline alıp hangi gözün bırakılacağını gösteriyor, Elif bir yanlış kesim yapıyor ve Hasan gülüyor. Dört dakika on saniye. Görüntü yönetmeni o sabah için üç gün beklemiş; ekip sahneye "kartpostal" diyor.

Celil sahneyi her izleyişinde seviyor. Ama üçüncü gösterimden gelen notlarda aynı cümle iki kez tekrar ediyor: "Ortada film bir yerde bekliyor." Celil yapı haritasına bakıyor ve bekleyişin tam bu sahnede başladığını görüyor. Sahne kendi içinde kusursuz; ama filmin öyküsünü bir adım bile ilerletmiyor. Hasan'ın bağını ne kadar sevdiğini seyirci zaten biliyor; ilk on dakikada üç kez görmüş.

Celil sahneyi geçici olarak çıkarıp filmi baştan izliyor. Ortadaki bekleyiş kayboluyor. Ama filmin sonunda, Elif'in yaralandığı sahnede bir şey eksik: seyirci Elif'in yaralanmasına hâlâ üzülüyor, ama Hasan'ın neden bu kadar sarsıldığını artık tam hissetmiyor. Kartpostal, yalnızca güzel bir sabah değilmiş; Hasan ile Elif arasındaki bağın tek kurulduğu yermiş.

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste bir sahnenin yerini değiştirmenin etkilerini gördük. Bu derste daha ağır bir karara bakıyoruz: bir sahneyi tamamen çıkarmak. Kurgu odasında en zor kararların çoğu buradadır, çünkü çıkarılması gereken sahneler çoğu zaman en kötüler değil, en sevilenlerdir.

Bir sahnenin filme ne kattığını ve ne kaybettirdiğini ayırmanın bir yolunu kuracağız: sahneyi geçici olarak çıkarıp filmi baştan izlemek ve kayıpları bir listeye dökmek. Ardından çıkarmak ile kısaltmak arasındaki farkı, bir sahnenin içindeki tek bir kurulumu korurken geri kalanından vazgeçmeyi ve çıkarılan sahnelerin nereye gittiğini konuşacağız.

Celil'in kartpostalını kare kare tartacak, bir müzikal klasiğinin çekilip çıkarılan şarkısına ve neredeyse çıkarılan en ünlü şarkısına bakacak ve hangi sahneleri sevdiğimizi, hangilerini daha kolay feda ettiğimizi soracağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir sahnenin filmdeki yerini savunmanın en kolay yolu, onun ne kadar iyi olduğunu söylemektir. Ama bir sahnenin iyi olması, filmde kalmasının gerekçesi değildir. Bir sahne iyi oynanmış, iyi çekilmiş, iyi kurgulanmış olabilir ve yine de filme bir şey katmayabilir; hatta filmi ağırlaştırabilir.

Bir sahnenin filme ne kattığını anlamanın en güvenilir yolu, onu filmin içinde tartmaktır, kendi başına değil. Sahne geçici olarak çıkarılır ve film, o sahnenin öncesinden değil, filmin başından, baştan sona izlenir. Eksikliği hissedilmiyorsa, sahne filme bir şey katmıyordur. Eksikliği hissediliyorsa, eksik olanın ne olduğu yazılır.

Çıkarma sınaması bir sahnenin değerini, onun yokluğuyla ölçer. Kaybolan şeyler çoğu zaman bir sahnenin içinde dağınık durur: bir kurulum, bir karakterin bir yanı, bir mekânın tanıtımı, bir nefes. Kazanılan şeyler ise süre, ritim ve odaktır.

Mekanizma

Kayıp listesi

Çıkarma sınamasının ardından kurgucu iki liste yazar. Birinci listede sahnenin yokluğunda kaybolan şeyler: bilgiler, kurulumlar, karakter anları, duygular. İkinci listede kazanılanlar: süre, ritim, odak, bir başka sahnenin artan etkisi. Karar bu iki listeyi karşılaştırarak verilir.

Kayıp listesinin en önemli satırları, ileride bir karşılığı olan kurulumlardır. Bir sahne çıktığında kendi içinde biten bir şey kaybolursa, film yalnızca o sahneyi kaybeder. Ama sahne ileride bir şeyi besliyorsa, film iki sahneyi kaybeder: çıkarılanı ve ondan beslenen sonrakini.

Çıkarmak mı, kısaltmak mı?

Çıkarma sınaması çoğu zaman bir sahnenin tamamen çıkarılması gerektiğini değil, içindeki gerekli şeyin çok daha kısa bir hâlde korunabileceğini gösterir. Bir sahnenin dört dakikası filme ağır gelirken, içindeki tek bir kurulum, bir bakış, bir cümle, filmin ihtiyaç duyduğu tek şey olabilir.

Kısaltma, sahnenin içinden bu tek şeyi bulmak ve onun çevresindeki her şeyi bırakmaktır. Ama kısaltılmış bir sahne, kendi başına bir sahne gibi durmalıdır; bir başlangıcı, bir ortası, bir sonu olmalıdır. Aksi hâlde seyirci onu bir artık, bir kırıntı gibi algılar.

Silinmiş sahneler kaybolmaz; arşivde durur. Bu, çıkarma kararını biraz daha kolaylaştırır: bir sahneyi çıkarmak onu yok etmek değil, filmden ayırmaktır. Kurgucu silinmiş sahneleri, neden çıkarıldıklarını yazan bir notla birlikte saklar; bir sonraki gösterimde ya da bir başka sürümde geri dönülebilsin diye.

Sevginin kaynağı

Bir sahneyi neden sevdiğimizi bilmek, onu çıkarma kararını kolaylaştırır. Sevginin kaynağı bazen sahnenin filme kattığıdır; bazen sahnenin maliyeti, çekiminin zorluğu, o gün yaşanan bir şey, sahnede oynayan bir oyuncuya duyulan hayranlık. İkinci türden sevgiler filme ait değildir ve çıkarma sınamasının listelerinde yer almaz.

Kurgu odasında

Celil'in kartpostalına dönelim. Celil iki listesini yazıyor. Kayıplar: Hasan ile Elif arasındaki bağ, finaldeki yaralanma sahnesinin duygusal karşılığı; Hasan'ın gülüşü, filmde güldüğü tek yer; Elif'in budama hatası, ilerideki bir sahnede Elif'in aynı dalı doğru budamasının kurulumu. Kazançlar: dört dakika on saniye; ikinci perdenin ritmi; bağın güzelliğini zaten gösteren ilk on dakikanın etkisinin korunması.

Celil sahnenin tamamen çıkmayacağına, ama kısalacağına karar veriyor. Sahnenin içinden yalnızca kayıp listesindeki üç şeyi taşıyan planları bırakıyor. Sisin ve ışığın geldiği açılışı, dört plan ve kırk saniyeyi, tek bir plana, yüz kırk dört kareye indiriyor; bağın güzelliği zaten kurulmuş, yalnızca zamanın şafak olduğu bilgisi kalmalı. Hasan'ın dalı gösterdiği ve Elif'in yanlış kestiği anı tutuyor; Elif'in yanlış kesimi ile Hasan'ın gülüşü arasındaki otuz altı kareyi koruyor, çünkü gülüş o boşlukta doğuyor. Hasan'ın Elif'e ikinci kez ve üçüncü kez gösterdiği iki uzun tekrar çıkıyor.

Kısaltılmış sahne bir dakika on iki saniye. Celil kısaltılmış hâlin kendi başına bir sahne gibi durup durmadığını sınamak için onu tek başına izliyor: bir şafak, bir ders, bir hata, bir gülüş ve bir son plan, Elif'in elindeki makasa bakışı. Sahnenin artık bir başı ve bir sonu var.

Şadiye kısaltılmış sahneyi izliyor ve ilk tepkisi bir kayıp duygusu: sisin ağır ağır dağıldığı o dört plan yok. Celil ona kayıp listesini gösteriyor ve sisin listede yer almadığını, çünkü sisin sevildiğini ama filme bir şey taşımadığını söylüyor. Şadiye bir süre düşünüyor, sonra silinen dört planın, adı ve neden çıkarıldığına dair bir notla arşivlenmesini istiyor. Celil not yazıyor: "Şafak sisi, dört plan, kırk saniye. Çıkarma nedeni: bağın güzelliği ilk on dakikada kurulu, ikinci perde ritmi."

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular çıkarma sınamasını yalnızca sorunlu sahnelere değil, filmin bütün sahnelerine, özellikle de en sevilenlere uygular. En sevilen sahneler en az sorgulanan sahnelerdir ve bu yüzden filmin ritim sorunları çoğu zaman onların içinde saklanır.

Bir başka incelik, çıkarmanın zamanlamasıdır. Bir sahneyi çıkarmaya karar vermek için genellikle birkaç gösterim beklenir; tek bir gösterimdeki tepki, sahnenin değil o günün havasının sonucu olabilir. Ama bir sahne gösterimden gösterime aynı yerde aynı bekleyişi yaratıyorsa, artık bir sinyaldir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir sahnenin iyi olması, filmde kalmasının gerekçesi değildir. Sevgili sahneler, filme kattıklarından bağımsız olarak, güzellikleri, emekleri ya da maliyetleri nedeniyle korunma eğilimindedir. Çıkarma sınaması bir sahneyi geçici olarak çıkarıp filmi baştan izlemek ve yokluğunda kaybolanları ve kazanılanları listelemektir; kararı bir sevginin değil, iki listenin üzerine kurar.

Kayıp listesinin en önemli satırları ileride bir karşılığı olan kurulumlardır; böyle bir sahne çıktığında film iki sahne kaybeder. Çoğu zaman çözüm tam çıkarma değil, kısaltmadır: sahnenin içinden gereken tek şeyi korumak ve geri kalanını bırakmak. Kısaltılmış sahne yine de kendi başına bir sahne gibi durmalıdır. Çıkarılan sahneler silinmiş sahne olarak, neden çıkarıldıklarına dair bir notla arşivlenir.

Hangi sahneleri sevdiğimiz de bir seçimdir: yıldızların sahneleri kısaltılarak korunurken yan karakterlerinkiler tartışılmadan çıkarılabilir. Bütün sahneler aynı listelerle tartılmalıdır. Belgeselde bir sahneyi çıkarmak bir insanın sesini filmden çıkarmaktır ve bu, görüşülen kişiyle önceden konuşulmasını gerektirir.

Sonraki derse köprü

Celil'in kartpostalı, kısaltılmış hâliyle filmin ortasında kaldı ve Hasan'ın tek gülüşünü taşıdı. Ama filmin en çok tartışılan sahnesi henüz hiç dokunulmamış olanı: ilk sahnesi. Seyircinin filme girdiği ilk dakikalar, filmin bütününe dair bir söz verir: ne tür bir film izleneceğini, kimin öyküsünün anlatılacağını, nasıl bir ton bekleneceğini. Filmin ilk dakikalarında izleyiciye verilmesi gereken bilgiyi ve tonu belirleyip açılış kurgusunu buna göre düzenlemek, M12-D04 "Açılışı kurgulamak" dersinin konusu.