Kaba kurgu (rough cut): yapıyı görmek

Açılış sahnesi

Yönetmen kurgusunun üçüncü haftası. Tahir ile Serap sabahları yapıya ayırıyor ve bu sabah ilk kez filmi durdurmadan, notsuz, baştan sona izliyorlar. İki saat sekiz dakika. Serap izlemenin sonunda tek bir şey söylüyor: "Ortada bir yerde film duruyor."

Tahir aynı şeyi hissetmiş. Ama "ortada bir yerde" bir kesme değil, bir sahne bile değil. Filmin ellinci dakikası ile yetmiş beşinci dakikası arasında, her biri kendi içinde iyi çalışan on bir sahne var ve hiçbiri tek başına sorunlu değil. Sorun, on bir sahnenin birlikte ne yaptığında.

Tahir o öğleden sonra kurgu programını kapatıyor. Masaya bir kâğıt seriyor ve filmi dakikalarla çiziyor.

Bu derste ne olacak

M11-D03'te yönetmenle bir çalışma anlaşması kurmayı ve sabahları yapıya, öğleden sonraları ayrıntıya ayırmayı gördük. Bu derste o sabahların işine bakıyoruz. Kaba kurgu, filmin yapısının, sırasının ve süresinin çalıştığı aşamadır; ve bu aşamada kurgucunun en önemli becerisi, kare düzeyindeki ayrıntıyı bilerek bir kenara bırakmaktır.

Bir film kuramcısının uzun metrajlı anlatı filmlerin büyük ölçekte hangi parçalara bölündüğüne dair görüşüyle başlayacağız. Sonra senaryodaki sırasıyla kurulduğunda kırkıncı dakikada duran ve yapısı değiştirilerek yeniden akan bir bilimkurgu filmine bakacağız. En sonunda Tahir'in kâğıda çizdiği filmi, yapı, sıra ve süre sorunlarının bir listesine çevireceğiz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir kurgucu bir sahneyi kurarken gözünü planlara ve kesmelere diker. Bir filmin yapısına bakarken ise gözünü uzaklaştırması gerekir: tek tek kesmeler görünmez olur, yerine sahneler, sahne grupları ve filmin büyük parçaları görünür. Kaba kurgu bu uzak bakışın aşamasıdır.

Kaba kurgunun temel kuralı basittir: yapı çözülmeden ayrıntıya dokunulmaz. Bir sahnenin kesmelerini kare kare ayarlamak, o sahnenin filmde kalıp kalmayacağı belli olmadan harcanmış bir emektir. Daha kötüsü, ince ayarlanmış bir sahne, kurgucunun onu çıkarmasını zorlaştırır: emeğin kendisi bir bağlılık yaratır.

Mekanizma

Büyük parçalar: filmin biçimini görmek

Kaba kurgunun ilk işi filmin büyük parçalarını bulmaktır. Bir uzun metraj, sahnelerin rastgele bir dizisi değil, birkaç büyük bölümden oluşan bir bütündür; ve bu bölümlerin uzunlukları arasındaki denge, seyircinin filmi nasıl yaşayacağını belirler.

Thompson'ın modeli kurgucuya bir ölçü verir. Bir filmin dört büyük parçasından biri ötekilerden belirgin biçimde uzunsa, ya o parçada fazla bir şey vardır ya da parçalardan biri eksiktir. Ortadaki dönüm noktası filmin ortasında değil de çok daha geç geliyorsa, seyirci filmin ilk yarısında yeni bir soru beklerken hep aynı soruyla kalır.

Sıra: sahneleri taşımak

Yapıyı gördükten sonra kaba kurgunun ikinci işi sahnelerin sırasıdır. Senaryoda bir sahnenin yeri, yazarın onu kâğıt üzerinde nasıl düşündüğüne göre belirlenmiştir; kurgu odasında aynı sahne, çekilmiş hâliyle, başka bir yerde daha iyi çalışabilir.

Süre: hedefe yaklaşmak

Kaba kurgunun üçüncü işi süredir. Ham kurgunun uzunluğu, kurgucunun kurgusunda bir ölçüde azaldı; kaba kurguda film hedef süreye yaklaşır. Ama süre, kaba kurguda kesmelerden değil, sahnelerden kazanılır.

Usta katmanı

Deneyimli bir kurgucu, kaba kurguda bir filmin senaryodan farklı bir yapı bulabileceğini bilir. Senaryo bir yapı önerir; ama çekilmiş malzeme bir araya geldiğinde, kâğıt üzerinde çalışan bir yapının ekranda çalışmadığı görülebilir.

Marslı, kâğıt üzerinde çalışan bir yapının kurgu odasında nasıl durabileceğini gösteriyor. Scalia'nın aynı söyleşideki anlatımına göre, ilk kurgu bütün sahneleri senaryodaki sırasıyla içeriyordu ve Scalia buna "henüz bir film değil" diyor. Senaryoda, Watney'nin ekibinden ayrılmasına yol açan kazayı gösteren bir geri dönüş filmin ortasındaydı; senaryoda çok iyi çalışıyordu. Ama film senaryodaki sırayla kurgulandığında, kırkıncı dakikada tamamen durdu. Scalia ile Scott geri dönüşü filmin başına taşıdılar: film fırtınayla açıldı ve seyirci, Watney'yi Mars'ta yalnız gördüğünde ekibin ne yaşadığını zaten biliyordu. Bu kaba kurgu kararı bir kesmeyle değil, bir sahne grubunun yerini değiştirerek verildi; ve filmin ortasındaki durgunluk, bir tek karesine dokunulmadan ortadan kalktı.

Kurgu odasında

Tahir'in kâğıda çizdiği filme dönelim. Tahir filmi dört parçaya bölüyor. Birinci parça, Rüstem'in son seferlerine hazırlanması: yirmi altı dakika. İkinci parça, hattın kapanacağı haberinin ekibe yayılması: kırk dokuz dakika. Üçüncü parça, son sefer: otuz bir dakika. Dördüncü parça, seferden sonrası, Nadide'yle mutfak: yirmi iki dakika. İkinci parça ötekilerin neredeyse iki katı.

İkinci parçanın içine bakıyor. Serap'ın "film duruyor" dediği yer burası: ellinci dakikadan yetmiş beşinci dakikaya, on bir sahne. Tahir her sahnenin yanına ne anlattığını yazıyor ve on bir sahnenin altısının aynı şeyi, ekibin haberi öğrenip kabullenmeye çalıştığını, altı farklı kişinin gözünden anlattığını görüyor. Ortadaki dönüm noktası, Rüstem'in son seferi kabul edip kaptan köşküne çıkması, bu altı sahnenin arkasında yetmiş altıncı dakikada.

Tahir ile Serap ertesi sabah yapı haritasının önünde oturuyor. İlk öneri altı sahneden üçünü çıkarmak. Ama Tahir çıkarılacak sahneleri listelerken bir şeye dikkat ediyor: çıkarmayı en kolay görünen üç sahne, Ragıp'ın, Hızır'ın ve Nadide'nin sahneleri. Üçü de, ana hikâyeyi taşıyan Rüstem'e göre ikincil karakterler; ve üçünün de koyu tenli oyuncularca oynandığı sahneler. Tahir haritaya geri dönüyor ve bu üç karakterin filmdeki bütün sahnelerini işaretliyor. Eğer bu üç sahne çıkarsa, Ragıp'ın filmdeki hikâyesi, yeni hatta gideceğini annesine söylediği sahneden doğrudan son sefere atlıyor; Hızır'ın öfkesi bir nedenden yoksun kalıyor. Üç karakter hikâyesi olan insanlar olmaktan çıkıp, Rüstem'in hikâyesinin arka planındaki yüzlere dönüşüyor.

Bir kaba kurgu kısaltması tarafsız görünür: en ikincil sahneler gider. Ama bir filmde ikincil karakterlerin kimler olduğu tarafsız değildir. Kısaltmada önce kimin hikâyesinin gittiğine bakmayan bir kurgucu, farkında olmadan bir filmin koyu tenli karakterlerini birer hikâyesi olan insandan birer manzaraya çevirebilir. Tahir bunun yerine başka bir öneri yapıyor: altı sahneyi üç sahnede birleştirmek. Necmettin'in ekibe haberi verdiği sahne, Hızır'ın büro sahnesiyle; Ragıp'ın annesiyle konuştuğu sahne, Rüstem'in tek başına kaptan köşkünde oturduğu sahneyle, aralarında kesilerek; Nadide'nin sahnesi ise olduğu gibi, ama kısalarak. Her karakterin hikâyesi kalıyor; tekrar gidiyor.

Birleşik sahneleri kurarken Tahir kesmeleri kare düzeyinde ayarlamıyor. Ragıp'ın sahnesi ile Rüstem'in sahnesi arasındaki her geçişi, iki sahnenin ham hâlindeki yirmi beş karelik paylarıyla, kaba bırakıyor ve her birinin yanına "ince kurguda ayarla" diye bir işaret koyuyor. İkinci parça otuz dört dakikaya iniyor; dönüm noktası altmış birinci dakikada. Film artık iki saat sekiz dakika değil, bir saat elli üç dakika. Kesmelerin çoğuna henüz dokunulmadı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kaba kurgu, filmin büyük ölçekli yapısının, sahnelerin sırasının ve toplam sürenin çözüldüğü aşamadır; kesmelerin kare kare ayarı sonraki aşamaya bırakılır. Yapı çözülmeden ayrıntıya dokunulmaz, çünkü ince ayarlanmış bir sahne hem boşa emek olabilir hem de çıkarılmasını zorlaştırır. Kaba kurgu, yapı kararlarının en ucuz verildiği yerdir.

Yapı haritası filmin biçimini gösterir. Bir kuramsal modele göre pek çok uzun metraj kabaca eşit dört parçaya bölünür ve önemli bir dönüm noktası çoğu zaman ortaya düşer; model her filme uymaz ama dengesizliği görmeye yardım eder. Bir filmin ortasındaki durgunluk çoğu zaman sahnelerin uzunluğundan değil, yapıdaki yerinden gelir; çözüm kısaltmaktan çok taşımak, birleştirmek ya da bir bölümü çıkarmaktır. Süre kaba kurguda kesmelerden değil, sahnelerden kazanılır.

Kısaltmada en ikincil görünen sahneler çoğu zaman ikincil karakterlerin sahneleridir ve bir filmde ikincil karakterlerin kimler olduğu tarafsız değildir. Kurgucu kısaltmadan önce kimin hikâyesinin gittiğine bakar; koyu tenli karakterlerin hikâyelerinin kısaltmayla arka plandaki yüzlere dönüşmemesini denetler.

Sonraki derse köprü

Tahir'in kaba kurgusunda yapı artık çalışıyor; ama yüzlerce kesmenin yanında "ince kurguda ayarla" işareti duruyor. Ragıp ile Rüstem'in sahneleri arasındaki geçişler kaba, bir bakışın sonunda kesme birkaç kare erken ya da geç, iki sahne arasındaki ses henüz kopuk. İnce kurguda kesme noktalarını kare düzeyinde gözden geçirerek ritmi ve devamlılığı rafine etmek, M11-D05 "İnce kurgu (fine cut): kare kare" dersinin konusu.