Çocuk ve amatör oyuncu malzemesi

Açılış sahnesi

Son seferin güvertesi. Rüstem kaptan köşkünden inmiş, korkuluğa yaslanmış; yanında dokuz yaşında bir kız, Selen, martılara simit atıyor. Biraz ötede vapurun yıllardır simit satan simitçisi Veli tepsisini taşıyor. Serap ikisini de oyuncu olarak seçmemiş, bulmuş: Selen bir figüranın kızı, sette sıkılırken kameranın önüne gelmiş; Veli ise kendisini oynuyor.

Malzeme canlı ve sahici. Ama Tahir sahneyi kurmaya oturduğunda üç şeyle karşılaşıyor. Selen'in bir denemesinde bir martı tepsiye dalıyor, kız ürküyor ve gerçekten ağlamaya başlıyor; kamera çalışmaya devam etmiş. Veli bir denemede, Serap'ın sorusuna cevap verirken, borçlarından ve oğlunun hapisteki yıllarından söz ediyor; senaryoda olmayan, çok güçlü bir an. Ve geniş planlarda, güvertede annesinin yanında oturan, izni alınmamış başka bir çocuk var.

Tahir'in elinde, filmin en sahici anlarından bazıları var. Ama bu anların sahipleri, ekranda ne gösterileceğine karar verecek durumda değil.

Bu derste ne olacak

M10-D06'da mahremiyet sahnelerinde rızanın, ekini okuyup kurguyu izleyip soru sorabilen yetişkin oyuncular için nasıl işlediğini gördük. Bu derste rızanın daha kırılgan olduğu iki gruba bakıyoruz: çocuklar ve profesyonel olmayan oyuncular. İkisi de filme sahicilik getirir; ikisi de kameranın önünde neyi verdiklerini, ve bunun yıllar sonra kendileri için ne anlama geleceğini, bir profesyonel kadar ölçemeyebilir.

Türkiye'de çocukların sanat faaliyetlerinde çalıştırılmasına ilişkin yasal çerçeveyle başlayacağız. Sonra çoğu profesyonel olmayan oyunculardan, merkezinde de küçük bir kızdan oluşan bir kadroyla çekilmiş bir filme bakacağız. En sonunda Tahir'in güverte sahnesini, performansı destekleyen ve korunması gerekeni koruyan kararlarla kuracağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir çocuğun ya da profesyonel olmayan bir oyuncunun performansı, profesyonel bir oyuncununkinden iki bakımdan farklıdır. Birincisi, tekrarlanabilirliği daha düşüktür: aynı an ikinci denemede gelmeyebilir ve malzemede beklenmedik, bir kez olmuş anlar çoktur. İkincisi, oyuncu ile karakter arasındaki çizgi incedir: bir çocuk bir sahnede gerçekten ürkebilir, bir amatör oyuncu bir soruya kendi hayatıyla cevap verebilir.

Kurgucunun bu malzemedeki sorusu şudur: bu an bir performans mı, yoksa bir insanın yaşadığı bir an mı? Performans, kurgucunun kullanacağı malzemedir. Gerçek sıkıntı anı ise, sahici görünmesi ne kadar güçlü olursa olsun, oyuncunun vermediği bir şeydir.

Yaygın yanlış"Çocuk gerçekten ağladıysa o an en sahici olandır ve onu kullanmak filme hizmettir."

Doğrusu

Sahicilik bir kurgu ölçüsüdür, ama bir insanın gerçek korkusunu bir sahneye malzeme yapmak, o insanın vermediği bir şeyi almaktır. Bir yetişkin oyuncu ağlamayı bir rol olarak verir ve bunu bilir; bir çocuğun ürküp ağlaması ise bir rol değildir. Kurgucu çocuğun gerçek sıkıntısını ekrana koyduğunda, çocuğun kendi korkusunu yıllar sonra bir filmde, herkesin önünde izleme ihtimalini de yaratmış olur.

Mekanizma

Çocuk: performansı desteklemek, sıkıntıyı ayırmak

Çocuk oyuncuların malzemesi çoğu zaman uzun ve dağınıktır. Bir çocuk bir cümleyi on denemede on farklı biçimde söyleyebilir; bir denemede kameraya bakar, bir başkasında unutur, bir üçüncüsünde beklenmedik bir şey yapar. Kurgucunun işi bu dağınıklığın içinden bir performans kurmaktır.

Kanun kurgucuya doğrudan bir talimat vermez, ama bir ilke verir: çocuk, gelişimine engel olmayacak koşullarda çalışır. Kurgucu bu ilkeyi kurgu odasına taşıdığında, bir çocuğun görüntüsünü de aynı ölçüyle tartar: bu görüntü, çocuğun bugünkü ve yarınki iyiliğine aykırı düşüyor mu?

Profesyonel olmayan oyuncu: anlattığını bilmek

Profesyonel olmayan bir oyuncu, özellikle kendi hayatına yakın bir karakteri oynarken, sahnenin içinde kendi hayatından konuşabilir. Bu anlar çoğu zaman filmin en güçlü anlarıdır; ama oyuncu bu anlarda bir rol değil, kendini veriyor olabilir.

Kameranın önündeki öteki çocuklar

Çocuk ve amatör oyuncuların yanında, kameraya kazara giren insanlar da vardır: bir sokakta, bir okulda, bir otobüste. Onların içinde çocuklar özel bir dikkat ister, çünkü bir çocuğun görüntüsünün kullanılmasına ancak velisi rıza verebilir.

Usta katmanı

Deneyimli bir kurgucu, çocuk ve amatör oyuncu malzemesinde sahiciliğin kurgu odasında üretilmediğini, sette kurulan bir güvenin kurgu odasına taşınmasıyla korunduğunu bilir. Kurgucu bu güveni bozmaz; malzemenin içinden, oyuncunun verdiği şeyi bulup çıkarır.

The Florida Project, çocuk ve amatör oyuncu malzemesinin sahiciliğinin sette nasıl kurulduğunu ve kurgunun bu sahiciliği nasıl taşıdığını gösteriyor. Filmmaker dergisine verdiği iki bin on yedi tarihli bir söyleşide Baker, kendisi bir kurgucu olduğu için genellikle kapsaması olduğu sürece bir performansı kurguda biçimlendirebileceğini düşündüğünü, ama bu filmde uzun planlar istediğini anlatıyor. Uzun planlar, çocukların performanslarının kurgu odasında parçalardan kurulmasını değil, bir bütün olarak verilmesini gerektiriyordu. Baker çocuklarla doğaçlamayı da kullandı; Prince'in, Baker'ın "ne istersen yap" dediği anları beklediğini anlatıyor. Aynı söyleşide, Prince'in filmdeki ağlama sahnesinden önce "Şimdi odaklanmam gerek, ağlamak üzereyim" dediği aktarılıyor. Bu cümle bu dersin ayrımını özetliyor: çocuk, ağlamayı bir performans olarak veriyor ve bunu biliyor. Malzemede gerçek sıkıntı değil, bir oyuncunun kendi seçtiği bir an var.

Yaygın yanlış"Profesyonel olmayan bir oyuncu rıza belgesini imzaladıysa, kurgu konusunda başka bir şey sormaya gerek yoktur."

Doğrusu

Rıza belgesi, bir insanın görüntüsünün ve sesinin kullanılmasına izin verir; ama o insanın kurgunun nasıl göründüğünü bildiği anlamına gelmez. Profesyonel olmayan bir oyuncu, bir sahnede kendi hayatından konuştuğunda neyi verdiğini çoğu zaman kurguyu görmeden bilemez. Kurgucunun ona kurguyu gösterme önerisi, bir hukuk zorunluluğu olmasa bile, oyuncunun verdiği rızanın gerçekten bilinçli olmasını sağlar.

Kurgu odasında

Tahir'in güverte sahnesine dönelim. Önce Selen. Martının tepsiye daldığı denemede kız ürküyor ve ağlıyor. Tahir denemeyi kare kare izliyor: martı yüz doksan ikinci karede kadraja giriyor, Selen'in yüzü iki yüz on birinci karede kırılmaya başlıyor. Ürküşün kendisi, Selen'in geri çekilip elini kaldırması, bir performans değil ama bir sıkıntı da değil; bir çocuğun bir kuşa verdiği doğal bir tepki. Ağlama ise başka bir şey. Tahir planı iki yüz onuncu karede, yüz kırılmadan bir kare önce kesiyor ve Rüstem'in, kıza dönüp gülümsediği yakın planına geçiyor. Seyirci bir kızın bir martıdan ürktüğünü ve bir kaptanın ona gülümsediğini görüyor; Selen'in gerçek korkusu filmde değil.

Sonra Veli. Simitçinin borçlarından ve oğlunun hapisteki yıllarından söz ettiği an filmin en güçlü anlarından biri. Tahir anı kurguya koymadan önce Serap'a, Veli'ye bu kısmı göstermesini öneriyor. Serap Veli'yi kurgu odasına çağırıyor. Veli izliyor ve uzun süre bir şey söylemiyor. Sonra oğlunun adını söylediği cümlenin çıkarılmasını istiyor; borçlarından söz ettiği kısmı tutabilirler. Tahir oğlunun adını ve hapisten söz eden cümleyi çıkarıyor; Veli'nin "Otuz yıldır bu vapurdayım, bir gün olsun borcum bitmedi" cümlesi kalıyor.

Son olarak öteki çocuk. Geniş planlarda annesinin yanında oturan, izni alınmamış bir çocuk var. Tahir onun yüzünü bulanıklaştırmak için takip aracını kullanıyor. Araç yüzü güneşli karelerde sorunsuz izliyor; ama güvertenin gölgede kalan tarafında, çocuğun koyu teni ile gölgenin tonu birbirine yaklaştığında, araç yüzü kaybedip bulanıklığı çocuğun omzuna kaydırıyor. Kare kare kontrol ettiğinde, beş karede çocuğun yüzünün açıkça seçildiğini görüyor. Tahir bu karelerde takibi bırakıp bulanıklığı elle, kare kare yerleştiriyor.

Bu iş Tahir'e bir kural bırakıyor. Bir takip aracının bir yüzü izleyebilmesi, yüz ile çevresi arasındaki tonun ve karşıtlığın farkına bağlıdır. Koyu tenli bir çocuğun yüzü gölgede çevresine yaklaştığında, araç yüzü kaybedebilir ve korunması gereken bir çocuk, kurgucunun fark etmediği birkaç karede tanınabilir hâle gelir. Kurgucu bulanıklaştırmayı aracın çıktısına güvenerek değil, her kareyi kendi gözüyle denetleyerek bitirir; en çok da gölgede kalan yüzlerde.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çocuk ve profesyonel olmayan oyuncuların performansı tekrarlanabilirliği düşük, sahiciliği yüksek bir malzemedir; ama oyuncu ile karakter arasındaki çizgi incedir. Kurgucu performansı, doğal tepkiyi ve gerçek sıkıntı anını birbirinden ayırır ve gerçek sıkıntıyı, ne kadar sahici görünürse görünsün, oyuncunun vermediği bir şey olarak dışarıda bırakır.

Türkiye'de on dört yaşını doldurmamış çocuklar sanat faaliyetlerinde yazılı sözleşme ve faaliyete özgü izinle, günde en çok beş ve haftada en çok otuz saat çalıştırılabilir; kurgucu kanunun çocuğun gelişimine engel olmama ilkesini kurgu odasına taşır. Profesyonel olmayan bir oyuncunun rıza belgesi, kurgunun nasıl göründüğünü bildiği anlamına gelmez; kurguyu ona göstermek, rızasını bilinçli kılar.

Bir yüz takip aracı, koyu tenli bir çocuğun gölgede kalan yüzünü kaybedebilir ve korunması gereken bir çocuk birkaç karede tanınabilir hâle gelebilir. Kurgucu bulanıklaştırmayı aracın çıktısına değil, her kareyi kendi gözüyle denetlemesine dayanarak bitirir.

Sonraki derse köprü

Tahir güverte sahnesini bitirdiğinde, filmin bütün sahneleri artık bir kez kurulmuş durumda. Şimdi ilk kez hepsini senaryonun sırasıyla yan yana dizmesi ve filmin ilk ham hâlini, bütün uzunluğuyla görmesi gerekiyor. Senaryo sırasıyla bütün sahneleri dizerek filmin ilk ham hâlini ve toplam süresini çıkarmak, M11-D01 "Ham kurgu (assembly)" dersinin konusu.