Duraklamaları kurmak: alt metin

Açılış sahnesi

Tayfa salonundaki kavga sönmüş. Fethi masaya oturmuş, Hızır ocağın başında. Hızır, sesini alçaltarak, sırtı Fethi'ye dönük soruyor: "Sen emekli olursun. Ben ne olurum?" Fethi bir süre susuyor. Sonra "Bilmiyorum" diyor.

Senaryoda iki replik ve aralarında tek bir kelime: "Duraklama." Malzemede Fethi'yi oynayan oyuncu bu duraklamayı her denemede başka bir uzunlukta oynamış. Tahir ilk kurgusunda en kısa olanı, altı karelik duraklamayı seçmiş; sahnenin geri kalanı hızlı ve kavga hâlâ havada.

Serap izliyor ve "Fethi umursamıyor gibi" diyor. Tahir aynı repliği otuz karelik duraklamayla deniyor; şimdi Fethi utanıyor. Altmış karelik duraklamayla deniyor; şimdi Fethi soğuk, neredeyse acımasız. Kelimeler aynı, oyuncu aynı. Değişen yalnızca iki replik arasındaki boşluğun uzunluğu, ve her uzunluk Fethi'yi başka bir adam yapıyor.

Bu derste ne olacak

M07-D07'de alt metni, bir sahnede açıkça söylenmeyen ama davranıştan okunan anlam olarak tanımladık. Bu derste alt metnin kurgucunun elindeki en ince aracına bakıyoruz: repliklerin arasındaki duraklamalara. M08-D03'te replikler arasındaki boşlukları gerçek konuşmanın hızına doğru kısalttık; bu derste bazı boşlukları bilerek uzatacağız.

Bu derste bir duraklamanın uzunluğunun bir cevabın anlamını nasıl değiştirdiğini, dinleyicilerin bir cevaptan önceki sessizliği nasıl yorumladığını gösteren bir araştırmayı ve bir duraklamanın içinde hangi yüzün görüneceği kararını ele alacağız. Kurgucunun oyuncunun oynamadığı bir duraklamayı nasıl kurabileceğini ve oynadığı bir duraklamayı nasıl kısaltabileceğini göreceğiz. İki gencin hiç konuşmadan, yalnızca birbirine bakıp kaçırdıkları bir dinleme kabinine bakacağız. Sonra Tahir'in "Bilmiyorum"undan önceki boşluğu kare kare kuracağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir diyalogda iki replik arasındaki boşluk, yalnızca bir sessizlik değildir. Seyirci o boşluğu bir karakterin düşünmesi, tereddüt etmesi, bir şeyi saklaması, ya da karşısındakini cezalandırması olarak okur.

Duraklamanın anlamı, uzunluğuna olduğu kadar ardından gelen cevaba da bağlıdır. Bir "evet"ten önceki uzun duraklama, "evet"i bir isteksizliğe çevirir; bir "hayır"dan önceki uzun duraklama, "hayır"ı bir pişmanlığa ya da bir kararsızlığa çevirebilir.

Bu bulgu kurgucuya şunu söylüyor: seyirci bir cevabı yalnızca kelimelerinden değil, kelimelerden önceki sessizlikten de okur. Aynı "evet", önündeki boşluğun uzunluğuna göre bir onay ya da bir direniş olabilir. Fethi'nin "Bilmiyorum"u da önündeki boşluğa göre bir kayıtsızlık, bir utanç ya da bir soğukluk oluyor.

Mekanizma

Duraklamanın uzunluğu

Bir duraklamanın anlamı, uzunluğuna göre değişir ve bu değişim bir eşik gibi işler. Çok kısa bir duraklama fark edilmez; konuşmanın olağan akışı gibi gelir. Biraz uzun bir duraklama seyircinin dikkatini çeker; bir düşünme ya da bir tereddüt olarak okunur. Çok uzun bir duraklama ise kendi başına bir olaya dönüşür ve seyirci, cevap gelmeden önce bir şeyin yanlış gittiğini sezer.

Duraklamanın içinde hangi yüz?

Bir duraklama sırasında ekranda hangi yüzün göründüğü, duraklamanın anlamını belirler. Duraklama sırasında soruyu soranın yüzü görünürse, duraklama bir bekleyiştir; seyirci cevabı bekleyenle birlikte bekler. Cevap verenin yüzü görünürse, duraklama bir düşünme ya da bir çatışmadır; seyirci cevabın nasıl oluştuğunu izler.

Duraklama kurmak ve kısaltmak

Kurgucu oyuncunun oynamadığı bir duraklamayı kurabilir. Bunun en yaygın yolu, M08-D02'de gördüğümüz gibi dinleyenin yüzüne geçmektir: konuşan kadraj dışındayken dudak senkronu zorunluluğu kalkar ve kurgucu cevabın sesini istediği kadar geciktirebilir. Boşluk, sahnenin oda tonuyla ve dinleyenin yüzüyle doldurulur.

Usta katmanı

Deneyimli bir kurgucu, bazen bir sahnenin bütün alt metninin konuşulmayan bir süreye yerleştiğini bilir. Karakterler hiçbir şey söylemez ve sahnenin anlamı, sessizliğin içinde birbirine bakışlarında ya da bakışlarını kaçırmalarında taşınır.

Gün Doğmadan'ın dinleme kabini, alt metnin bir duraklamada değil, bütünüyle konuşmasız bir sürede taşınabileceğini gösteriyor. Film konuşmaya dayandığı için, konuşmanın durduğu bu an kendi başına bir olaya dönüşür. Seyirci iki gencin birbirinden hoşlandığını hiçbir replikten değil, bakışların zamanlamasından öğrenir: biri bakarken öbürünün bakmaması, bir türlü karşılaşmayan iki bakış. Sahnenin uzunluğu da bu zamanlamanın bir parçasıdır; kısa kesilseydi bakışların oyunu kurulamazdı.

Kurgu odasında

Tahir'in "Bilmiyorum"una dönelim. Üç uzunluk denemişti: altı kare kayıtsızlık, otuz kare utanç, altmış kare soğukluk. Sahnenin geri kalanı, Fethi'nin Hızır'a karşı suçluluk duyduğu üzerine kurulu; Tahir otuz kareyi seçiyor. Ama otuz karenin içinde hangi yüzün görüneceğine de karar vermesi gerekiyor.

Duraklamayı ikiye bölüyor. İlk on sekiz karede Hızır'ın yüzünde kalıyor; Hızır sorusunu sormuş ve cevabı bekliyor, sırtı hâlâ yarı yarıya Fethi'ye dönük. Seyirci önce bekleyişi görüyor. Sonraki on iki karede Fethi'nin yüzüne geçiyor; Fethi ellerine bakıyor ve "Bilmiyorum"u on ikinci karenin sonunda söylüyor. Seyirci önce Hızır'ın beklediğini, sonra Fethi'nin cevabı bulamadığını görüyor.

Fethi'nin bu denemesinde cevap aslında yirmi iki karelik bir duraklamadan sonra geliyor. Tahir'in istediği uzunluk otuz kare. Duraklamanın ilk on sekiz karesi Hızır'ın yüzünde, Fethi kadraj dışındayken geçtiği için, Tahir Fethi'nin sesini oradan istediği kadar geciktirebiliyor; Fethi'nin planına geçtiği andan itibaren ise dudak senkronu geri geliyor ve on iki kare, Fethi'nin denemesinde cevaptan önceki son on iki kare oluyor. Boşluğun Hızır'ın yüzündeki kısmını sahnenin oda tonuyla dolduruyor; ocağın üzerindeki çaydanlığın hafif fokurtusu sessizliğin içinde duyuluyor.

Hızır'ın yüzündeki on sekiz kare için Tahir iki deneme arasında kalıyor. Hızır'ı oynayan oyuncunun gözleri bu anda yaşarıyor; sahnenin alt metni de bu: Hızır kavgada gösteremediği korkuyu sorusunun ardından saklayamıyor. Ama ilk denemede Hızır'ın yüzü ocağın üzerindeki loş lambanın tam altında değil; koyu tenli yüzünde gözlerin ıslaklığı hiçbir ışık noktası taşımıyor ve seyirci gözlerin yaşardığını göremiyor. İkinci denemede Hızır başını hafifçe lambaya doğru kaldırmış ve iki gözünde de lambanın küçük, parlak bir yansıması var. Bu yansıma, gözlerin ıslaklığını görünür kılan tek şey; o olmadan yaşaran bir göz, kuru bir gözden ayırt edilmiyor. Tahir ikinci denemeyi seçiyor ve görüntü yönetmenine bir not yazıyor: loş sahnelerde, özellikle koyu tenli oyuncuların yakın planlarında, gözde bir ışık noktası bırakacak küçük bir ışığın bulunması, duraklamalarda taşınan duyguyu okunur kılıyor. Duraklamanın içinde konuşan bir şey yok; alt metni taşıyan, gözdeki o küçük ışık.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir diyalogda iki replik arasındaki boşluk, seyircinin bir anlam yüklediği bir duraklamadır. Duraklamanın uzunluğu bir cevabın anlamını değiştirir: dinleyiciler, bir cevaptan önceki sessizlik uzadıkça, cevabı daha isteksiz ya da sorunlu bulur. Aynı kelime, önündeki boşluğun uzunluğuna göre bir onay, bir utanç ya da bir soğukluk olabilir.

Duraklamanın içinde hangi yüzün göründüğü de anlamı belirler: soranın yüzü duraklamayı bir bekleyişe, cevap verenin yüzü bir düşünmeye çevirir. Kurgucu duraklamayı korumakla kalmaz; dinleyenin yüzüne geçerek oyuncunun oynamadığı bir duraklamayı kurabilir ya da nefesi koruyarak bir duraklamayı kısaltabilir. Bazen bir sahnenin bütün alt metni hiç konuşulmayan bir sürede taşınır.

Bir duraklamada taşınan duygu çoğu zaman bir yüzün en ince ayrıntısındadır. Loş bir sahnede koyu tenli bir oyuncunun yaşaran gözleri, ancak gözde bir ışık noktası varsa görünür; kurgucu bu ışık noktasının olduğu denemeyi seçer ve görüntü ekibine, bu ayrıntının sette nasıl korunacağını iletir.

Sonraki derse köprü

Tahir bu derste Fethi'nin duraklamasını kurarken, bir duraklamanın iki yarısını iki ayrı denemeden, Hızır'ın beklediği anla Fethi'nin cevabı bulamadığı anı birleştirerek kurdu. Bir performansı farklı denemelerden birleştirmek, oyuncunun hiç tek seferde oynamadığı bir anı ekrana koymak demektir. Bunu yaparken tutarlılığı ve oyuncunun emeğine saygıyı nasıl koruyacağımız, M08-D06 "Performansı take'ler arasında birleştirmek" dersinin konusu.