Örtüşen konuşma (overlap)

Açılış sahnesi

Tayfa salonunda bir kavga. Makinist Fethi ile aşçı Hızır, vapur satıldıktan sonra kimin işten çıkarılacağı üzerine tartışıyor. Oyuncular sahneyi çekim günü öyle bir canlılıkla oynamış ki, birbirlerinin sözünü kesmeden tek bir cümle bitirmemişler. Ses kayıtçısı Taci sahnenin sonunda Tahir'e bir not göndermiş: "Hızır'ın yaka mikrofonu önlüğün altında hışırdıyordu, kapattım. Hızır yalnızca tavandaki mikrofonda."

Tahir sahneyi açıyor ve sorunu hemen görüyor. Fethi'nin sesi iki yerde: kendi yaka mikrofonunda temiz, tavan mikrofonunda Hızır'ın sesiyle karışık. Hızır'ın sesi ise yalnızca tavan mikrofonunda ve her yerde Fethi'nin sesiyle iç içe. İki adamın sözlerinin üst üste bindiği her anda, Hızır'ın sesini Fethi'ninkinden ayırmak mümkün değil.

Tahir'in ilk kurgusunda bir kesme, Fethi'nin bir cümlesinin ortasında Hızır'ın yakın planına geçiyor. Kesme görüntüde temiz. Ama sesin içinde, Hızır'ın tavan mikrofonu izinde, Fethi'nin cümlesi bir anda başka bir denemenin Fethi'sine dönüşüyor; aynı cümlenin iki farklı okunuşu birbirine ekleniyor ve kulak bunu bir sıçrama olarak duyuyor.

Bu derste ne olacak

Önceki derste replikleri birbirine yaklaştırdık ama hiçbir yerde üst üste bindirmedik. Bu derste üst üste binen sözlere bakıyoruz: gerçek bir tartışmada, bir şakalaşmada, bir kalabalıkta insanlar birbirinin sözünü keser. Bu canlılık seyirci için değerlidir, ama kurgucu için bir kısıttır.

Bu derste örtüşen konuşmanın neden kurgunun elini bağladığını, sesin nasıl kaydedildiğinin bu kısıtı nasıl belirlediğini ve kurgucunun ses ile görüntüyü ayrı yöneterek nasıl bir çözüm kurabileceğini göreceğiz. Seyircinin üst üste binen iki sesten hangisini takip ettiğini belirleyen bir şeye, konuşanın ağzının görünmesine, bir araştırma üzerinden bakacağız. Ses kaydının henüz tek kanala bağlı olduğu bir dönemde, üst üste konuşmayı sette kurmak için tavan mikrofonlarının elle açılıp kapandığı bir filme bakacağız. Sonra Tahir'in tayfa salonu kavgasını yeniden kuracağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

İki karakterin sözlerinin bir an için aynı anda duyulması, gündelik konuşmanın bir parçasıdır. Bir önceki derste gördüğümüz sıra alma araştırması, insanların üst üste konuşmaktan genellikle kaçındığını gösteriyordu; ama tartışmada, heyecanda ve şakalaşmada bu kaçınma gevşer.

Örtüşmenin kurguyu nasıl kısıtladığı, sesin sette nasıl kaydedildiğine bağlıdır. Bir sahnede genellikle iki tür mikrofon kullanılır: oyuncuların üzerinde, bir direğin ucunda tutulan bir mikrofon ve oyuncuların giysilerine takılan küçük mikrofonlar.

Örtüşmenin kısıtı buradadır. İki sesin aynı izde karışık olduğu bir anda kurgucu görüntüyü kesebilir, ama sesi kesemez; ses kesildiğinde iki kişinin sözü birden kesilir. Böyle bir anda bir denemeden ötekine geçmek, hem konuşanın hem dinleyenin sesinde bir sıçrama yaratır.

Mekanizma

Örtüşmenin kilidi

Örtüşen bir anda kurgucunun seçenekleri birkaç biçimde daralır. Kesme örtüşmenin ortasına düşerse, iki sesin ikisi de denemeden denemeye değişir. Kesme örtüşmenin dışına alınırsa, görüntü sahnenin ihtiyacına göre değil, sesin izin verdiği yere göre değişir. Bir planı kısaltmak ya da uzatmak, bir karakterin cümlesini kısaltırken öbürününkini de keser.

Ses ile görüntüyü ayırmak

Ayrık izler varsa, kurgucu örtüşmeyi çözebilir. Her oyuncunun sesi kendi izinde olduğu için, görüntü bir plandan ötekine geçerken her ses kendi denemesinden ve kendi zamanlamasıyla sürer. Bir önceki derste gördüğümüz bölünmüş kesmeler burada örtüşmenin aracına dönüşür.

Seyirci hangi sesi takip eder?

Örtüşen bir anda seyirci iki sesi birden duyar, ama ikisini de aynı netlikte anlamaz. Hangi sesi takip ettiği, kısmen o sesin yüksekliğine, kısmen de konuşanın yüzünün görünüp görünmediğine bağlıdır.

Bu bulgu kurgucuya örtüşen konuşmada bir araç verir. Örtüşen bir anda yüzü görünen karakterin sözü, seyirci için daha kolay takip edilir; yüzü görünmeyen karakterin sözü bir arka plan sesine yaklaşır. Kurgucu bir örtüşmede hangi karakterin yüzünü gösterirse, seyircinin hangi sözü duyacağını da büyük ölçüde seçmiş olur.

Usta katmanı

Deneyimli bir kurgucu, örtüşen konuşmanın bir zamanlar sette, tek bir ses kanalıyla kurulmak zorunda olduğunu ve bu zorunluluğun bir ustalık ürettiğini bilir. Çok kanallı kaydın olmadığı bir dönemde, kurgucunun sonradan ayıramayacağı sesleri, setteki ses ekibinin anında dengelemesi gerekiyordu.

His Girl Friday, örtüşen konuşmanın kurgu odasından önce yazımda ve sette nasıl hazırlanabileceğini gösteriyor. Repliklerin başına ve sonuna eklenen, anlamı taşımayan sözcükler, örtüşmenin feda edebileceği bir tampon oluşturur: bir karakter öbürünün sözünü kestiğinde kesilen kısım, anlamın kendisi değil, tampondur. Tavan mikrofonlarının elle açılıp kapanması ise, bugün kurgucunun ayrık izlerle yaptığı dengelemenin sette, canlı olarak yapılmış hâlidir. Bu filmi M02-D06'da süreklilik sisteminin hızı nasıl taşıdığına bakmak için gördük; burada sesin nasıl kaydedildiğine bakıyoruz.

Kurgu odasında

Tahir'in tayfa salonu kavgasına dönelim. Hızır'ın sesi yalnızca tavan mikrofonunda ve Fethi'nin sesiyle karışık. Fethi'nin ise yaka mikrofonunda temiz bir izi var. Tahir sahneyi örtüşmelerin haritasıyla açıyor: kavganın dokuz örtüşmesini, her birinin başladığı ve bittiği kareyi işaretliyor. En uzun örtüşme on sekiz kare; Hızır'ın "Ben otuz yıldır bu gemideyim" dediği ve Fethi'nin onun üzerine "Hepimiz otuz yıldır buradayız" diye bağırdığı an.

İlk kurgudaki sıçrama, bir kesmenin bu örtüşmelerden birinin ortasına düşmesinden geliyordu. Tahir kesmeleri örtüşmelerin dışına alıyor; her kesmeyi, iki sesten birinin sustuğu en az dört karelik bir boşluğa yerleştiriyor. Ama en uzun örtüşmede, on sekiz karelik çatışmanın tam ortasında, iki adamın yüzü de gerekiyor. Tahir bu anı iki kişilik planda tutmaya karar veriyor; iki ses tavan mikrofonundan birlikte geliyor ve iki yüz aynı kadrajda. Örtüşme bölünmüyor.

Geri kalan örtüşmelerde Fethi'nin temiz izi Tahir'e bir serbestlik veriyor. Fethi'nin sesini kendi yaka mikrofonundan alıyor ve tavan mikrofonundaki Fethi'yi kısıyor; Hızır'ın sesi tavan mikrofonundan geliyor, Fethi'nin sızıntısı azalmış olarak. Hızır'ın yakın planına geçtiği her örtüşmede, Fethi'nin sesini ayrı izden birkaç kare öne alarak ya da geciktirerek örtüşmenin süresini kendisi ayarlıyor.

Bir örtüşmede bir sorun daha var. Hızır'ın "Ben gidersem bu mutfak kimin?" dediği ve Fethi'nin onun üzerine konuştuğu yerde, seyircinin duyması gereken cümle Hızır'ınki. Tahir örtüşmede Hızır'ın yakın planında kalıyor, ama planın bu anında Hızır ocağın buharına doğru dönmüş ve yüzünün alt yarısı, ocağın arkasındaki loş köşenin gölgesinde. Koyu tenli yüzde dudaklar bu gölgede seçilmiyor; seyirci Hızır'ın ağzını göremediği için onun cümlesini, Fethi'nin sesinin altından ayırmakta zorlanıyor. Görüntü doğru kişide, ama seyircinin o kişinin sözünü takip etmesini sağlayan ipucu kaybolmuş. Tahir aynı repliğin bir başka denemesini buluyor: Hızır cümleyi söylerken başını ocaktan çevirmiş ve yüzü, kapıdan giren ışığın içinde. Dudakları açıkça okunuyor. Tahir bu denemeyi kullanıyor ve Fethi'nin sesini, ayrık izden, bu örtüşmede üç desibel kadar kısıyor. Seyirci Hızır'ın cümlesini, ağzını görerek duyuyor.

Sahnenin sonunda Tahir, Taci'ye bir not yazıyor. Hızır'ın yaka mikrofonu, önlüğün hışırtısı yüzünden kapatılmıştı; bir sonraki benzer sahnede mikrofonun önlüğün altına değil, gömleğin yakasına, kumaşa sürtünmeyecek bir yere takılması istenecek. Örtüşmenin kurgu odasındaki kilidi, setteki bir mikrofonun yerinde başlamıştı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Örtüşen konuşma bir sahneye canlılık verir ama kurgucunun elini bağlar: iki ses aynı izde karışık olduğunda, görüntü kesilebilir ama ses kesilemez ve kesmelerin yeri sesin izin verdiği yere bağlanır. Bu kısıtın büyüklüğü, sesin sette nasıl kaydedildiğine bağlıdır; her oyuncunun yaka mikrofonu ayrık bir ize kaydedildiğinde, kurgucu örtüşmeyi çözebilir ve hatta kurgu odasında yeniden kurabilir.

Yaygın bir uzlaşma, geniş planlarda örtüşmeye izin vermek, tekli planlarda oyunculardan birbirine yer bırakmalarını istemek ve örtüşmeyi kurgu odasında temiz seslerden kurmaktır. Örtüşen bir anda seyirci, yüzü ve ağzı görünen karakterin sözünü daha kolay takip eder; kurgucu hangi yüzü gösterirse, seyircinin hangi sözü duyacağını da büyük ölçüde seçer.

Bu yüzden örtüşen bir anda seyircinin duyması gereken karakterin ağzının görünmesi gerekir. Loş bir köşenin gölgesinde, koyu tenli bir yüzün dudakları seçilmeyebilir ve karakterin sözü öbür sesin altında kaybolur; kurgucu dudakların ışıkta okunduğu bir denemeyi seçer ve gerekirse öbür sesi ayrık izden kısar.

Sonraki derse köprü

Tahir kavganın en uzun örtüşmesini iki kişilik planda tuttu ve geri kalanlarda kesmeleri sesin boşluklarına yerleştirdi. Ama örtüşmeler kadar, sözlerin arasındaki boşluklar da bir sahnenin anlamını taşır. Hızır "Ben otuz yıldır bu gemideyim" dedikten sonra Fethi'nin cevabı hemen gelseydi bir kavga, bir an gecikseydi bir utanç olurdu. Satırlar arasındaki duraklamaları uzatıp kısaltarak bir sahnenin alt metnini değiştirmek, M08-D05 "Duraklamaları kurmak: alt metin" dersinin konusu.