Konuşanı mı, dinleyeni mi göstermeli

Açılış sahnesi

İskelede, akşamüstü. Ragıp halatları sararken Rüstem'e dönüyor: "Kaptan, yeni hatta tayfa arıyorlarmış. Ben başvurdum." Rüstem bir şey söylemiyor. Sonra "İyi etmişsin" diyor ve halatın öbür ucunu tutuyor.

Tahir'in elinde bu iki satır için iki kurgu var. Birincisinde Ragıp'ın cümlesi baştan sona Ragıp'ın yüzünde: seyirci genç adamın gözlerini kaçırışını, "başvurdum" kelimesinden önce yutkunuşunu görüyor. Rüstem'in "İyi etmişsin"i de Rüstem'in yüzünde. İkincisinde Ragıp'ın cümlesi Rüstem'in yüzünün üzerinde duyuluyor; seyirci haberi değil, haberin yaşlı adama ulaşışını izliyor. "İyi etmişsin" ise Ragıp'ın yüzünün üzerinde.

İki kurgu aynı malzemeden, aynı sözlerle, aynı süreyle kurulu. Ama Serap ikisini art arda izledikten sonra "Bunlar iki ayrı sahne" diyor. Birincisinde sahne bir ihanetin itirafı; ikincisinde bir babanın oğlunu bırakışı.

Bu derste ne olacak

Önceki derste bir diyalog sahnesinin planlarının iki karakter arasında farklı ilişkiler kurduğunu gördük. Bu derste bir adım daha yaklaşıyoruz: tek bir replikte kimin yüzünü göstereceğimiz sorusuna. Bir replik konuşanın yüzünde de, dinleyenin yüzünde de duyulabilir ve bu seçim repliğin anlamını, sahnenin kimin sahnesi olduğunu ve seyircinin kiminle birlikte olduğunu değiştirir.

M04-D05'te tepki planının gücünü genel olarak gördük. Bu derste o gücü bir replik içinde, satır satır kullanmayı öğreneceğiz. Konuşanı göstermenin ve dinleyeni göstermenin ayrı ayrı neyi anlattığını, bir repliğin ortasında konuşandan dinleyene geçmenin hangi karede yapılacağını ve dinleyeni göstermenin kurgucuya verdiği teknik bir serbestliği tartışacağız. Bir filmin ilk üç dakikasını tek bir konuşanın yüzünde geçirip dinleyeni gölgede saklayan bir açılışa bakacağız. Sonra Tahir'in iskele sahnesine dönüp iki kurgunun arasında üçüncü bir yol bulacağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir replikte konuşanı göstermek, seyirciye konuşanın niyetini gösterir: ne demek istediğini, söylerken ne hissettiğini, sözlerinin arkasında ne sakladığını. Dinleyeni göstermek ise seyirciye sözün etkisini gösterir: söz karşıdakine nasıl ulaştı, onu nasıl değiştirdi?

Bir replik dinleyenin yüzünde duyulduğunda, konuşanın sesi kadrajın dışından gelir.

Bu seçimin bir de teknik yüzü vardır. Konuşanın yüzü kadrajdayken, sesin dudaklarla tam eşleşmesi gerekir.

Yaygın yanlış"Kim konuşuyorsa onun yüzü gösterilir; dinleyen ancak konuşmayan bir tepki gerekiyorsa gösterilir."

Doğrusu

Bu kural, seyircinin her an kimin konuştuğunu bilmesini sağlar ve pek çok sahnede işe yarar. Ama bir diyalog sahnesinin önemli anları çoğu zaman bir sözün söylendiği an değil, alındığı andır. Konuşanı her zaman göstermek, sahneyi bir sözler dizisine çevirir; seyirci her repliği duyar ama hiçbirinin bir insana nasıl ulaştığını görmez.

Mekanizma

Konuşanın yüzü: niyet

Konuşanı göstermek, seyirciyi konuşanın içine yerleştirir. Bu, bir karakterin bir şeyi söylemenin ne kadar zor olduğunu, sözlerinin ardında neyi sakladığını ya da bir yalan söylerken yüzünün nasıl değiştiğini göstermek istendiğinde gerekir.

Dinleyenin yüzü: etki

Dinleyeni göstermek, seyirciyi sözün alındığı yere yerleştirir. Bir haber, bir suçlama, bir itiraf ya da bir ilan çoğu zaman en güçlü biçimde onu duyan kişinin yüzünde yaşanır. Konuşanın sesi kadraj dışından gelir ve seyirci sözü, karakterin onu duyduğu biçimde duyar.

Repliğin ortasında geçmek

Konuşandan dinleyene geçiş çoğu zaman bir repliğin sonunda değil, ortasında yapılır. Geçişin yeri, repliğin hangi kelimesinin dinleyene ulaştığını belirler. Repliğin en ağır kelimesinden hemen önce dinleyene geçmek, seyirciye o kelimeyi dinleyenin yüzünde yaşatır; kelimeden hemen sonra geçmek ise kelimeyi önce konuşanın ağzında duyurur, sonra etkisini gösterir.

Dinleyeni göstermenin serbestliği

Konuşan kadraj dışındayken kurgucu sesi serbestçe yönetebilir. Bir repliğin en iyi oynanmış sesi, en iyi görüntüye sahip denemeden farklı bir denemede olabilir. Konuşanın yüzü görünürken bu iki denemeyi birleştirmek mümkün değildir; ama dinleyenin planında, konuşanın sesi istenen denemeden alınabilir.

Usta katmanı

Deneyimli bir kurgucu, bazen bir sahnenin gücünün dinleyeni hiç göstermemekten geldiğini bilir. Dinleyeni saklamak, onu bir gizeme, bir güce ya da bir tehdide dönüştürebilir; seyirci sözün kime ulaştığını görmediğinde, onu kimin aldığını merak eder.

Baba'nın açılışı, konuşan ile dinleyen arasındaki seçimin bir güç ilişkisini nasıl kurduğunu gösteriyor. Konuşan, yardım isteyen, yalvaran ve bütün yüzüyle görünen kişidir. Dinleyen, karar verecek olan ve görünmeyen kişidir. Seyirci dinleyenin yüzünü uzun süre göremediği için, onun gücünü, yüzünü görmeden hisseder. Dinleyenin yüzü ilk göründüğünde, seyirci onu çoktan tanımıştır.

Yaygın yanlış"Dinleyeni göstermek, konuşanın oyununu boşa harcar."

Doğrusu

Bir oyuncunun güçlü bir oyunu, dinleyenin yüzü gösterilirken kaybolmaz; sesi duyulmaya devam eder ve seyirci o sesi dinleyenin yüzündeki etkiyle birlikte duyar. Bazen bir oyunun en güçlü anı, onu duyan karakterin yüzünde görülür. Konuşanın yüzü ile dinleyenin yüzü arasındaki seçim, bir oyunu harcamak ya da korumak değil, onu sahnenin hangi anlamına hizmet ettireceğimizi seçmektir.

Kurgu odasında

Tahir'in iskele sahnesine dönelim. Ragıp'ın repliği yetmiş kare sürüyor; "başvurdum" kelimesi elli ikinci karede başlıyor. Rüstem'in "İyi etmişsin"i ise otuz iki kare. Tahir iki kurguyu art arda izledikten sonra üçüncü bir yol arıyor: sahne hem Ragıp'ın itirafının bedelini hem de Rüstem'in bırakışını taşısın.

Repliğin ilk yarısını Ragıp'ın yüzünde başlatıyor: "Kaptan, yeni hatta tayfa arıyorlarmış." Seyirci Ragıp'ın gözlerini kaçırışını ve yutkunuşunu görüyor. Kesmeyi elli ikinci karenin iki kare öncesine, "başvurdum" kelimesinin başlamasından hemen önceye koyuyor ve Rüstem'in yüzüne geçiyor. Kelime, Rüstem'in yüzünün üzerinde duyuluyor; seyirci itirafın bedelini Ragıp'ta, etkisini Rüstem'de görüyor.

Kesmenin ardından Ragıp kadraj dışında olduğu için Tahir bir serbestlik kazanıyor. Ragıp'ın "başvurdum" kelimesinin en iyi okunuşu dördüncü denemede: kelimenin ortasında sesi hafifçe çatlıyor ve kelime ikinci denemedekinden altı kare uzun. İkinci denemenin görüntüsünde kalırken bu sesi kullanamazdı. Şimdi kelimeyi dördüncü denemeden alıyor; Rüstem'in yüzü altı kare daha uzun bekliyor ve çatlayan ses, yaşlı adamın yüzünün üzerinde duyuluyor.

"İyi etmişsin"i ise Rüstem'in yüzünde bırakıyor. Rüstem'in cümleyi söylemeden önceki duraksaması, kendi sesini bulmaya çalışan bir adamın duraksaması ve seyircinin onu görmesi gerekiyor. Cümle bitince Ragıp'ın yüzüne geçiyor ve orada kırk kare kalıyor; Ragıp, beklediği öfkenin gelmediğini anlıyor.

Bu sahneyi kurarken Tahir, kendi kurgusunun genelinde bir şeyi fark ediyor. Filmin ilk kurgusunda tepki planlarının, dinleyenin yüzünde duyulan repliklerin, büyük bölümü Rüstem'in yüzünde; Ragıp hemen her sahnede konuşan taraf. Tahir sahneleri tek tek sayıyor: ilk kurguda Rüstem'in dinleyen olarak ekranda kaldığı süre altı dakikayı geçiyor, Ragıp'ınki kırk saniyenin altında. Bir karakterin iç dünyası çoğu zaman dinlediği anlarda, sözün ona ulaştığı yüzde görünür. Ragıp'ı oynayan koyu tenli genç oyuncunun dinleme planları malzemede var ve iyi; Tahir onları sahne sahne, alışkanlıkla, Rüstem'in planlarının gerisinde bırakmış. Bu sayım bir eşitlik hesabı değil; film Rüstem'in hikâyesi. Ama Ragıp'ın filmin sonundaki kararı, seyircinin onun iç dünyasını daha önce görmüş olmasına dayanıyor. Tahir iskele sahnesinden başlayarak, Ragıp'ın bir sözü aldığı her anı yeniden gözden geçiriyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir replikte konuşanı göstermek niyeti, dinleyeni göstermek etkiyi gösterir. Dinleyenin yüzünde duyulan bir replik, konuşanın ekran dışı sesiyle akar ve seyircinin dikkatini sözün kendisinden sözün alınışına kaydırır. Konuşandan dinleyene geçişin yeri, repliğin hangi kelimesinin dinleyene ulaştığını belirler; en ağır kelimenin hemen öncesinde geçmek, o kelimeyi dinleyenin yüzünde yaşatır.

Konuşan kadraj dışındayken dudak senkronu zorunluluğu kalkar ve kurgucu repliğin sesini başka bir denemeden alabilir, duraksamaları yeniden kurabilir. Dinleyeni hiç göstermemek de bir güçtür: görünmeyen dinleyen bir gizeme, bir güce ya da bir tehdide dönüşebilir.

Bir filmin bütününde tepki ve dinleme planlarının hangi karaktere dağıldığını saymak, kurgucunun kendi alışkanlıklarını görünür kılar. Koyu tenli bir karakterin iyi dinleme planları alışkanlıkla geride bırakılırsa, onun iç dünyası seyirciye hiç ulaşmayabilir; film onun kararlarına dayanıyorsa, bu sayım bir kurgu düzeltmesine dönüşür.

Sonraki derse köprü

Tahir "başvurdum" kelimesini Rüstem'in yüzüne taşırken, Ragıp'ın sesini kesmeden önce başlattı ve kesmeden sonra sürdürdü; ses ile görüntü aynı karede değişmedi. Bir diyalog sahnesinde sesi görüntüden önce ya da sonra kesmek, kesmelerin seyirciye bir sıçrama gibi değil, bir akış gibi gelmesini sağlar. Sesin görüntüden önce ya da sonra kesildiği kesmelerle bir diyaloğa doğal bir akış vermek, M08-D03 "Diyalogda J ve L kesmeler" dersinin konusu.