Kapsama (coverage) haritası · Kurgu Akademisi

Açılış sahnesi

Vapurun tayfa salonunda, son seferden önceki akşam. Rüstem masanın başında, Ragıp yanında; aşçı Hızır ocağın başında çay demliyor, makinist Fethi kapının eşiğinde. Senaryoda on sekiz replik, ekranda üç dakika on saniye. Çekimde bir gün sürmüş ve kurgu odasına yirmi altı deneme gelmiş: geniş bir plan, iki kişilik bir plan, dört karakterin her birine tek kişilik planlar ve masadaki seyir defterine bir insert.

Tahir sahneye bu kez kurmaya başlamadan önce bir kalem ve senaryonun basılı bir kopyasıyla oturuyor. Her planı, senaryonun kenarına, başladığı replikten bittiği repliğe kadar dikey bir çizgiyle işliyor. Bir saat sonra sayfanın kenarı çizgilerle dolu. Ama bazı yerlerde çizgiler seyreliyor ve bir yerde, on birinci replikte, yalnızca tek bir çizgi var: Fethi'nin kapıdan söze girdiği cümleyi yalnızca geniş plan kapsıyor.

Tahir kenardaki çizgilere bakıp bir şey daha görüyor. Dört karakterden üçünün yüzüne yakın bir plan var. Aşçı Hızır'ın yok.

Bu derste ne olacak

Önceki derste tek bir planın denemeleri arasında seçim yaptık. Bu derste bir adım geri çekilip bütün sahneye bakıyoruz: hangi replik, hangi planlarla çekilmiş? Kurgucunun nerede seçeneği var, nerede yok?

Bu derste kapsamanın ne olduğunu ve bir sahnenin bütün planlarını senaryo satırlarının üzerine işleyerek bir kapsama haritası çıkarmayı öğreneceğiz. Haritanın kurgucuya ne söylediğine, boşlukların neden haritanın en değerli yeri olduğuna ve bir haritanın yalnızca satırları değil bir ilerlemeyi de taşıyabileceğine bakacağız. Tek bir odada geçen bir filmin, merceklerini ve kamera yüksekliğini senaryonun üç bölümüne göre planlamış bir yönetmeninin haritasını inceleyeceğiz. Sonra Tahir'in tayfa salonuna dönüp on birinci replikteki tek çizgiyle ve Hızır'ın eksik yakın planıyla ne yapacağını göreceğiz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir sahne çoğu zaman tek bir planla değil, aynı olayın farklı açılardan ve ölçeklerden birkaç kez çekilmesiyle kaydedilir. Kurgucu sahneyi bu planlar arasında geçiş yaparak kurar.

Kapsamanın tipik bir düzeni vardır, ama her sahne o düzene uymaz. Çoğu zaman sahnenin tamamını baştan sona gösteren geniş bir planla başlanır. Ardından iki kişilik planlar, karşılıklı tekli planlar, M03-D02'de gördüğümüz plan-karşı plan düzeni ve M04-D08'de tanımladığımız insert ve ara planlar gelir.

Yaygın yanlış"Kapsama ne kadar çoksa o kadar iyidir."

Doğrusu

Bol kapsama kurgucuya seçenek verir, ama her seçenek bir izleme ve bir karar demektir; aynı sahnenin yirmi açısı, kurgucuyu kararsızlığa itebilir. Ayrıca bazı yönetmenler kapsamayı bilerek sınırlar: belirli bir anın yalnızca tek bir planla kapsanması, o anın tek bir biçimde kurgulanmasını şart koşar. Kapsamanın değeri sayısında değil, sahnenin ihtiyacını karşılayıp karşılamamasındadır.

Kapsama haritası, M07-D04'te göreceğimiz senaryo süpervizörünün çizgili senaryosuna benzer, ama ondan farklı bir amaçla yapılır. Süpervizörün çizgileri setin kaydıdır: ne çekildi. Kurgucunun haritası ise kurgunun planıdır: neyle, nerede, nasıl kesebilirim?

Mekanizma

Haritayı okumak

Bir kapsama haritası üç şey söyler. Birincisi, her replikte kaç seçenek olduğu: dört çizgiden geçen bir replik, dört farklı planla gösterilebilir. İkincisi, hangi planların sahnenin hangi bölümünde biriktiği: çoğu zaman sahnenin dramatik doruğunda çizgiler sıklaşır, çünkü yönetmen orada daha çok açı istemiştir. Üçüncüsü, boşluklar: çizgilerin seyreldiği ya da yalnızca bütün sahne planının kaldığı yerler.

Boşluklar

Haritanın en değerli yeri boşluklarıdır, çünkü kurgucunun en çok zorlanacağı yerleri önceden gösterir. Bir boşluk birkaç biçimde ortaya çıkabilir. Bir replik yalnızca bütün sahne planında kapsanmış olabilir; o zaman kurgucu o replikte geniş plana geri dönmek zorundadır. Bir karakterin bir replikteki tepkisi hiçbir planda olmayabilir. Ya da bir plan, bir repliğin ortasında bitmiş olabilir; kamera kaydı kesmiş, bir sonraki deneme başka bir yerden başlamıştır.

Haritada ilerleme

Bir kapsama haritası yalnızca hangi satırın kapsandığını değil, kapsamanın sahne boyunca nasıl değiştiğini de gösterebilir. Bir yönetmen bir sahnenin başında geniş, sonunda yakın çekmiş olabilir; ya da kamerayı sahne ilerledikçe alçaltmış olabilir. Bu bir tasarımdır ve kurgucu haritada bu tasarımı görmezse, sahnenin sonundaki bir planı başına koyarak onu bozabilir.

Usta katmanı

Deneyimli bir kurgucu, bazı yönetmenlerin kapsamayı yalnızca sahne düzeyinde değil, bütün film düzeyinde planladığını bilir. Bu durumda bir sahnenin haritası, filmin haritasının bir parçasıdır.

Lumet'in planı, bir kapsama haritasının kurgucuya neden yalnızca satırları değil, bir yönü de göstermesi gerektiğini anlatıyor. 12 Kızgın Adam'ın kurgucusu Carl Lerner, bir sahnenin herhangi bir anında hangi planın elinde olduğunu bilmekle kalmayıp, o planın filmin hangi üçte birine ait olduğunu da bilmek zorundaydı. Filmin sonundan alınmış alçak açılı bir yakın plan filmin başına konsaydı, odanın daralması bir anda geri sarılmış olurdu. Böyle bir filmde harita iki eksenlidir: satırlar ve ilerleme.

Yaygın yanlış"Kapsama haritası yalnızca büyük yapımlarda gereklidir; küçük bir sahneyi kurgucu aklında tutar."

Doğrusu

Bir sahnenin ilk izlemesinden sonra kurgucu birkaç planı ve birkaç anı hatırlar, ama hangi repliğin hangi planda olmadığını hatırlamaz; çünkü yokluk, izleme sırasında görülmez. Haritanın asıl işi, aklın tutamayacağı şeyi, yani boşlukları görünür kılmaktır. Üç repliklik bir sahnede bile tek bir tepkinin eksik olduğu, kurgu sırasında değil haritada fark edildiğinde daha kolay çözülür.

Kurgu odasında

Tahir'in tayfa salonuna dönelim. Haritada on birinci replik, Fethi'nin kapıdan "Kaptan, makine sabah dörtte hazır" diye söze girdiği cümle, yalnızca bütün sahne planında kapsanmış. Cümle yetmiş beş kare sürüyor. Çekimde Fethi'nin tekli planı ancak on ikinci replikten itibaren başlıyor. Tahir bu cümlede geniş plana dönmek zorunda.

Önemli olan, geniş plana nasıl girileceği. Onuncu replikte Rüstem, Ragıp'a dönük, yakın planda konuşuyor. Tahir bu yakın plandan doğrudan geniş plana keserse, sahne bir anda uzaklaşıyor ve Fethi'nin girişi bir kesinti gibi değil, bir mekân değişikliği gibi duruyor. Haritaya bakıyor ve onuncu repliğin son yarısının iki kişilik planda da kapsandığını görüyor. Onuncu repliğin son yirmi dört karesini iki kişilik plana kaydırıyor; kamera bir basamak geri çekilmiş oluyor. Sonra Fethi'nin sesi kapıdan geldiği karede bütün sahne planına kesiyor ve seyirci, Rüstem ile Ragıp'ın başını sesin geldiği yere çevirdiğini geniş planda görüyor. Fethi'nin girişi artık bir kesinti değil, bir sesin odaya girişi. On ikinci replikte Fethi'nin tekli planı geldiğinde, seyirci onun kapının neresinde durduğunu zaten biliyor.

Hızır'ın eksikliği daha zor bir sorun. Haritada Hızır'ın yalnızca belden yukarı, ocağın yanından çekilmiş bir orta planı var; öbür üç karakterin her birinin yakın planı var. Tahir çekim notlarına bakıyor ve nedenini buluyor. Ocağın arkasındaki pencere, akşamüstü ışığıyla parlıyor. Hızır'ı oynayan oyuncunun koyu tenli yüzünü bu pencerenin önünde pozlamak için ayrı bir ışık kurmak gerekiyormuş ve çekim günü uzayınca görüntü yönetmeni ile yönetmen, o kurulumdan vazgeçip yakın planı atlamışlar. Haritada bu bir boşluk olarak duruyor; kurguda ise bir sonuç doğuracak: sahnenin tepkileri üç karakterin yakın planlarıyla kurulacak ve Hızır, sahnenin içinde ama sahnenin yüzleri arasında olmayacak.

Tahir haritaya, her karakterin sahne boyunca hangi ölçekte ne kadar kapsandığını, kare cinsinden yazıyor. Rüstem'in yakın planları sahnenin neredeyse bütününü kapsıyor; Hızır'ın yakın planı sıfır kare. Bu sayıyı Serap'a bir notla iletiyor: Hızır'ın en az iki tepki anı için, ocak başında ama pencerenin önüne bir perde ya da ayrı bir ışık konarak, kısa bir yakın plan çekilmesi gerekiyor. Serap, set söküldükten sonra yapılacak kısa bir ek çekim gününe bu iki planı ekliyor. Ek çekim gelene kadar Tahir, Hızır'ın orta planından, yüzünün pencereden döndüğü ve okunduğu iki anı seçip sahneye yerleştiriyor. Bir boşluğun bazen bir tesadüf değil, bir ışık kararının izi olduğunu, kapsama haritası kurgucunun önüne bir sayı olarak koyuyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kapsama, bir sahne için çekilmiş bütün planların toplamıdır ve kurgucunun seçeneklerini belirler. Bütün sahne planı kapsamanın omurgasıdır; teslim dosyası olan ana kopya ile karıştırılmamalıdır. Kapsamanın değeri sayısında değil, sahnenin ihtiyacını karşılayıp karşılamamasındadır.

Kapsama haritası, her planın senaryonun hangi satırlarını kapsadığını kenara çizilen dikey çizgilerle gösterir. Harita her replikteki seçenek sayısını, planların nerede biriktiğini ve en önemlisi boşlukları gösterir; boşluklar izlerken görülmez, haritada görülür. Bir harita bir ilerlemeyi de taşıyabilir: mercekler, ölçekler ya da kamera yüksekliği sahne ya da film boyunca değişiyorsa, bir planı yanlış yere koymak o ilerlemeyi bozar.

Haritaya her karakterin yakın planla kapsandığı süreyi yazmak, bazı boşlukların bir ışık kararının izi olduğunu gösterir. Pencere önünde koyu tenli bir yüzü pozlamanın zorluğu yüzünden atlanmış bir yakın plan, kurguda bir karakteri sahnenin yüzleri arasından siler; bunu bir sayıyla görünür kılmak, ek çekim istemenin en somut gerekçesidir.

Sonraki derse köprü

Tahir, Hızır'ın yakın planının neden çekilmediğini çekim notlarından öğrendi. O notları sette biri tuttu: hangi planın hangi denemede çekildiğini, hangisinin yarıda kesildiğini, yönetmenin hangisini beğendiğini, kameranın hangi mercekle çalıştığını. Kurgucunun kendi haritası, sette tutulmuş bu ilk haritanın üzerine kurulur. Senaryo süpervizörünün çizgili senaryosunu ve kamera raporlarını okuyarak aranan malzemeyi hızla bulmak, M07-D04 "Senaryo süpervizörü notları ve kamera raporları" dersinin konusu.