Take seçimi

Açılış sahnesi

Tahir bir tablo yapmış. Vapurun kaptan köşkünde geçen sahnede Rüstem, Ragıp'a çay doldurup üç cümle söylüyor; son cümlesi "Yarından sonra bu bardak senin." Rüstem'in yakın planı yedi kez çekilmiş. Tahir her denemeyi üç ölçütle, birden beşe kadar puanlamış: oyun, teknik, devamlılık. Sonra puanları toplamış.

Tabloya göre en iyi denemeler dördüncü ve beşinci; ikisi de on üç puan. Serap da çekimde bu ikisini işaretlemiş. Ama Tahir'in gözü tablonun alt sıralarında, dokuz puanla kalmış ikinci denemede. O denemede Rüstem ilk iki cümleyi, oyuncunun yedi denemenin hiçbirinde bir daha bulamadığı bir sadelikle söylüyor. Oyun puanı beş. Ama üçüncü cümlede odak Rüstem'in yüzünden kayıyor ve Rüstem bardağı, geniş planda tuttuğu sağ eli yerine sol elinde tutuyor.

Toplam puan ikinci denemeyi eliyor. Tahir'in ilk izlenimi ise onu seçiyor. Hangisi yanılıyor?

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste günlük çekimleri izleyip ilk izlenimi kaydetmeyi gördük. Bu derste o izlenimlerle bir seçim yapacağız: bir planın denemeleri arasından hangisinin, ya da hangilerinin hangi parçalarının, filme gireceği.

Take seçimini üç ölçüte ayıracağız: oyun, teknik kalite ve devamlılık. Bu üç ölçütün neden aynı terazide tartılamadığını, puanları toplamanın neden yanıltıcı olduğunu ve bir ölçütteki kusurun ne zaman denemeyi eleyip ne zaman yalnızca bir kurgu sorunu bıraktığını göreceğiz. Tek bir sahnenin doksan dokuz denemesinden cümle cümle kurulduğu bir film açılışına bakacağız. Sonra Tahir'in tablosuna dönüp ikinci denemeyi hangi parçasıyla, hangi kareye kadar kullanabileceğini bulacağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir plan çoğu zaman birkaç kez çekilir. Her çekim bir denemedir; sektörde İngilizcesiyle "take" denir. Denemeler birbirinin kopyası değildir: oyuncu her seferinde başka bir şey yapar, kamera başka bir anda odağı yakalar, bir aksesuar başka bir yerde durur.

Take seçiminin ilk kuralı, yönetmenin işaretinin bir bilgi olduğu, bir karar olmadığıdır. Yönetmen sette bir denemeyi çoğu zaman bütün olarak, kendi gözüyle ve o anın koşullarında beğenir. Kurgucu ise o denemeyi sahnenin öbür planlarıyla, filmin geri kalanıyla ve kare kare görür.

Üç ölçütü tek tek tanımlayalım. Oyun, oyuncunun o denemede yaptığı şeydir: ses, yüz, beden, zamanlama. Teknik kalite, görüntü ve sesin kaydedilme biçimidir: odak, pozlama, kamera hareketinin pürüzsüzlüğü, sesin temizliği. Devamlılık ise denemenin sahnenin öbür planlarıyla tutarlılığıdır: aksesuarın yeri, bedenin konumu, saçın ve kostümün durumu. M03-D04'te devamlılığı ve devamlılık hatasını tanımlamıştık; burada onları seçim ölçütü olarak kullanıyoruz.

Mekanizma

Puanları neden toplamamalı?

Üç ölçütü birden beşe puanlayıp toplamak düzenli görünür, ama bir şeyi gizler: üç ölçüt aynı türden değildir. Bir oyun kusuru çoğu zaman kurgu odasında düzeltilemez; oyuncu o cümleyi o denemede öyle söylemiştir. Bir teknik kusur bazen bütün denemeyi eler, bazen yalnızca kusurun olduğu birkaç kareyi. Bir devamlılık kusuru ise çoğu zaman bir kurgu sorunudur: kesmenin yeri değiştirilerek ya da araya bir başka plan konarak gizlenebilir.

Bu yüzden toplam puan, düzeltilebilir bir kusuru düzeltilemez bir kusurla aynı ağırlıkta sayar. M04-D02'de Murch'ün altı ölçütünü ve duygunun öbür ölçütlerin önüne geçtiğini görmüştük. Take seçiminde aynı ilke başka bir biçim alır: hangi kusurun kurguyla giderilebileceğini sormak.

Abdullah ile Kadri'nin kararlarını ayıran şey kusurun büyüklüğü değil, yeridir. Kusur, kurgucunun kesebileceği bir yerdeyse deneme yaşar. Kusur, sahnenin kesilemeyecek kalbinin üzerindeyse deneme ölür.

Denemeyi parçalara bölmek

Take seçimi çoğu zaman bir denemeyi bütün olarak seçmek değildir. Kurgucu bir cümleyi bir denemeden, bir sonraki cümleyi bir başka denemeden alabilir; tepki planlarının arkasında denemeler arasında geçiş yapabilir. Bu, tek tek cümlelerin değil, cümlelerin birbirine nasıl bağlandığının denetlenmesini gerektirir: ses tonu, nefes, beden duruşu bir denemeden ötekine sıçramamalıdır.

Kısmi tekrar

Bazen setin kendisi bir parçalama yapar. Yönetmen bir denemenin büyük kısmını beğenir ama bir cümlenin ya da bir hareketin yeniden çekilmesini ister. Bu, bütün planı baştan çekmeden yalnızca o parçayı çekmektir.

Usta katmanı

Deneyimli bir kurgucu, çok sayıda deneme ile çalışırken bir sırası olduğunu bilir. Denemeleri baştan sona sırayla izlemek, kurgucuyu yönetmenin sette yaptığı yolculuğa sokar; ama yönetmenin o yolculuğun sonunda neye vardığını görmek bazen sondan başlamayı gerektirir.

Sosyal Ağ'ın açılışı take seçiminin uç bir örneği. Doksan dokuz denemede "en iyi deneme" diye bir şey aramak anlamsızdır; kurgucu cümle cümle seçer ve seçtiği parçaların birbirine bağlandığı yerleri denetler. Ama sondan başlama alışkanlığı, daha az denemesi olan her kurgucuya da bir şey söyler: yönetmenin son denemeleri çoğu zaman sette neyi aradığının en olgun hâlidir ve ilk denemeleri o aramaya göre okumak, onları başka gözle gösterir.

Kurgu odasında

Tahir'in tablosuna dönelim. Yedi denemenin puanları şöyle: birinci denemede oyun iki, teknik beş, devamlılık beş; ikinci denemede oyun beş, teknik iki, devamlılık iki; dördüncü ile beşinci on üçer puanla en üstte. Tahir tabloyu bir sıralama olarak değil, bir harita olarak okumaya karar veriyor: her kusurun nerede olduğunu soruyor.

İkinci denemenin teknik kusuru, odağın kayması, yalnızca üçüncü cümlede. Rüstem'in ilk iki cümlesi yüz on iki kare sürüyor ve bu karelerin hepsinde odak keskin. Odak, üçüncü cümlenin başından yirmi kare sonra kaymaya başlıyor. Devamlılık kusuru, bardağın sol elde olması, ancak bardak kadraja girdiğinde görünüyor; bu da üçüncü cümlede. İkinci denemenin bütün kusurları, sahnenin aynı yerinde toplanmış.

Tahir ilk iki cümleyi ikinci denemeden alıyor. Üçüncü cümleye geçmeden önce Ragıp'ın dinlediği plana kesiyor ve orada otuz altı kare kalıyor. Bu süre içinde Rüstem'in sesi ikinci denemeden sürüyor, nefes alıyor ve susuyor. Rüstem'in yüzüne döndüğünde üçüncü cümle dördüncü denemeden geliyor: odak keskin, bardak sağ elde, geniş planla tutarlı. Dördüncü denemenin oyun puanı dört; ama üçüncü cümle zaten sahnenin en basit cümlesi ve ikinci denemenin sadeliğinden gelen seyirci, bu cümlede küçük bir farkı duymuyor.

Ragıp'ın planını seçerken Tahir dördüncü bir ölçüt keşfediyor. Ragıp'ın dinlediği plan da birkaç kez çekilmiş ve Tahir'in ilk tercihi beşinci deneme. Ama kaptan köşkü sıcak ve çekim ilerledikçe Ragıp'ı oynayan oyuncunun yüzü terlemiş; beşinci denemede alnında ve elmacık kemiklerinde, pencereden gelen sert ışığı yansıtan parlak lekeler var. Koyu tenli bir yüzde bu yansımalar, açık tenli bir yüzde olduğundan daha keskin bir karşıtlıkla görünür; çünkü parlak lekeyi çevreleyen ten daha koyudur. Birinci ve ikinci planlarda Ragıp'ın yüzü pudralı ve mat; beşinci denemeye kesildiğinde yüz bir anda parlıyor ve seyircinin gözü, Ragıp'ın tepkisine değil, alnındaki parıltıya gidiyor. Tahir yansımaların henüz başlamadığı üçüncü denemeyi seçiyor. Bu, M03'teki devamlılık ölçütünün bir parçası; ama puan tablosunda "makyaj" diye bir sütun yoktu. Tahir tabloya bir sütun daha ekliyor ve notunu makyaj ekibine de iletiyor: sahnenin ikinci yarısında yüzün pudrasının daha sık tazelenmesi gerekiyor.

Sahne artık üç denemeden kurulu: Rüstem'in ilk iki cümlesi ikinci denemeden, Ragıp'ın dinleyişi üçüncü denemeden, Rüstem'in son cümlesi dördüncü denemeden. Serap kurguyu izliyor ve hangi denemelerin kullanıldığını sorduğunda, işaretlediği iki denemeden yalnızca birinin, o da tek bir cümleyle, sahnede kaldığını öğreniyor. Kurgunun tamamını izledikten sonra itiraz etmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Take seçimi, bir planın denemeleri arasından hangisinin ya da hangilerinin hangi parçalarının filme gireceğine karar vermektir. Yönetmenin daire içine aldığı deneme bir bilgidir, bir karar değil. Üç ölçüt, oyun, teknik kalite ve devamlılık, aynı türden değildir; puanlarını toplamak düzeltilebilir kusurları düzeltilemez kusurlarla eşit sayar.

Bir kusurun denemeyi eleyip elemediğini, büyüklüğü değil yeri belirler: kesilebilecek bir yerdeki kusur bir kurgu sorunudur, sahnenin kesilemeyecek kalbindeki kusur denemeyi eler. Denemeler cümle cümle birleştirilebilir ama birleşme noktalarında ses tonu ve nefes denetlenmelidir. Kısmi tekrar bir yedek parçadır, ama tonu ana denemeyle her zaman tutmaz. Çok denemeli bir malzemede sondan başlamak, yönetmenin sette neye vardığını gösterebilir.

Devamlılık yalnızca aksesuarın yeri değildir. Sıcak bir mekânda ilerleyen bir çekimde terin yansıttığı ışık, koyu tenli bir yüzde daha keskin bir karşıtlıkla görünür ve denemeler arasında bir sıçrama yaratabilir; bunu ancak tabloya bu ölçütü ekleyen bir kurgucu yakalar.

Sonraki derse köprü

Tahir sahneyi kurabildi, çünkü Ragıp'ın dinlediği bir plan vardı ve o plan kusurları saklayacak kadar uzundu. Ama ya hiç çekilmemiş olsaydı? Bir kurgucunun bir sahnenin hangi cümlesinin hangi açılardan çekildiğini, hangi cümlenin yalnızca tek bir plana sahip olduğunu bilmesi, take seçiminden önce gelen bir harita gerektirir. Bir sahnenin bütün planlarını senaryo satırlarının üzerine işleyip nerede seçeneği olduğunu, nerede olmadığını görmek, M07-D03 "Kapsama (coverage) haritası" dersinin konusu.