Doğrusal olmayan yapıyı kurguda kurmak

Açılış sahnesi

Yurdagül bir uzun metrajın kaba kurgusunda takılıp kalmış. Film, babasının cenazesi için otuz yıl sonra memleketine dönen bir kadını anlatıyor ve üç zamanda geçiyor: cenaze günü, babasıyla bir yıl önce yaptığı son kavga ve otuz yıl önceki bir yaz. Senaryo bu üç zamanı birbirine dokuyor; on sekiz sahne, hiçbiri kendi zamanının sırasıyla değil.

İlk kurgu senaryonun sırasını izliyor ve kâğıt üzerinde her şey yerinde. Ama test gösteriminden iki şikâyet geliyor. Birincisi, izleyicilerin bir kısmı ortadaki bir sahnede hangi zamanda olduklarını kaybetmiş. İkincisi, daha ciddi olanı: filmin sonunda açığa çıkması gereken bilgi, babanın evi kızının borcunu ödemek için gizlice sattığı, izleyicilerin çoğuna filmin ortasında zaten anlaşılmış. Final, yönetmenin istediği gibi bir kavrayış değil, bir doğrulama olarak geliyor.

Yurdagül sahneleri yeniden sıralamak istiyor. Ama on sekiz sahnenin her yeni sırası seyircinin bilgisini baştan değiştiriyor ve bunu kafasında tutamıyor.

Bu derste ne olacak

Bu modül boyunca zamanı tek tek araçlarla biçimlendirdik: sıkıştırdık, genişlettik, özetledik, iki hattı aynı anda akıttık, geçmişe ve geleceğe atladık. Yurdagül'ün filmi bu araçların hepsini aynı anda kullanıyor ve bütün yapının izini sürmek gerekiyor.

Bu derste sırası bozulmuş bir anlatıyı sahne sahne planlamayı öğreneceğiz. Olayların öyküdeki sırası ile seyircinin onları gördüğü sıra arasındaki farkı, bu farkın seyircinin bilgisini nasıl biçimlendirdiğini ve her sahnede seyircinin neyi bildiğini gösteren bir tabloyu nasıl kuracağımızı göreceğiz. Bir filmin üç öyküyü tek bir kazanın etrafında nasıl dizdiğine bakacak, sonra Yurdagül'ün on sekiz sahnesini tabloyla yeniden kuracağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Her anlatının iki sırası vardır. Olayların öykü dünyasında gerçekleştiği sıra ve seyircinin onları ekranda gördüğü sıra. Çoğu filmde bu iki sıra büyük ölçüde örtüşür; bazı filmlerde birbirinden kopar.

Kurgucu açısından doğrusal olmayan bir yapının asıl malzemesi zaman değil, bilgidir. Sahnelerin sırası değiştiğinde olaylar değişmez, ama seyircinin her olayı ne bildiği hâlde izlediği değişir. Aynı sahne, öncesinde bir sır öğrenilmişse bir trajedi, öğrenilmemişse sıradan bir an olarak okunur.

Bu yüzden doğrusal olmayan bir yapıyı kurgulamanın temel sorusu "Bu sahne ne zaman geçiyor?" değil, "Seyirci bu sahneyi izlerken neyi biliyor?" sorusudur. Bu soruyu on sekiz sahne için akılda tutmak mümkün değildir; yazılması gerekir.

Mekanizma

Seyirci her zaman hangi zamanda olduğunu bilmeli

Doğrusal olmayan bir yapının ilk koşulu, M05-D06'da geri dönüş için konuştuğumuz koşulun büyütülmüş hâlidir: her sahnenin hangi zamana ait olduğu, seyircinin ona ilk bakışında belli olmalıdır. Bir film birden fazla zaman katmanında ilerliyorsa, her katmanın kendi işaretleri olmalıdır: bir mekân, bir ışık, bir kadraj biçimi, bir ses dokusu, bir karakterin görünüşü.

Bilgi neye göre dağıtılır?

Doğrusal olmayan bir yapı, bilgiyi seyirciye üç biçimde verebilir. Seyirci karakterden fazla bilebilir; bu M04-D07'de konuştuğumuz gerilimin kaynağıdır. Seyirci karakterle aynı anda öğrenebilir; bu bir keşif duygusu verir. Ya da seyirci karakterden az bilebilir; bu merakı besler. Sahnelerin sırası, her sahnede bu üç durumdan hangisinin geçerli olduğunu belirler.

Bir eksen etrafında kurmak

Birçok doğrusal olmayan film, birden fazla öyküyü ya da zamanı tek bir olayın etrafında kurar. Olay bir eksen işlevi görür: seyirci her öykünün o olaya göre nerede durduğunu bilir ve olaya her dönüşte, öyküler arasındaki bağı yeniden kurar.

Amores perros bir eksen olayının ne işe yaradığını gösteriyor. Üç öykü öyküde aynı zamanda geçmez; biri kazaya doğru ilerler, öteki kazadan sonra başlar. Ama seyirci kazayı bir sabit nokta olarak bildiği için hiçbir öyküde yönünü kaybetmez. Eksen, doğrusal olmayan bir yapının pusulasıdır.

Sıranın anlamı

Sahnelerin sırası bilgiyi dağıttığı kadar anlamı da değiştirir. Aynı iki sahne, biri ötekinden önce geldiğinde bir neden-sonuç ilişkisi kurar; tersi sırayla geldiğinde bir ironi kurabilir. Kurgucu sahneleri yer değiştirirken her yeni komşuluğun ne söylediğini dinlemelidir.

Kurgu odasında

Yurdagül'ün on sekiz sahnesine dönelim. İlk işi bir bilgi tablosu kurmak. Her satır bir sahne. Satırın ilk sütununa sahnenin anlatım sırasını, ikinci sütuna öyküdeki sırasını ve hangi zaman katmanında olduğunu yazıyor: cenaze günü, bir yıl önce, otuz yıl önce. Üçüncü sütuna o sahne bittiğinde seyircinin öğrendiği bilgiyi, dördüncüsüne hâlâ açık kalan soruları.

Tablo iki sorunu hemen gösteriyor. Birinci sorun dokuzuncu satırda. Bu sahne bir yıl önceki kavgadan bir parça ve kavgada baba bir an kızına "O ev senin için gitti" diyor. Senaryoda bu cümle bir sır ipucuydu; ama tablo, dokuzuncu sahneden önce seyircinin kızın borcunu dördüncü sahnede, babanın evi sattığını da yedinci sahnede, bir komşunun ağzından, zaten öğrendiğini gösteriyor. Dokuzuncu sahnedeki cümle bir ipucu değil, çözüm oluyor. Yurdagül yedinci sahnedeki komşunun cümlesini kesmiyor; sahnenin kendisini filmin son çeyreğine, on beşinci sıraya taşıyor. Tablonun dördüncü sütununda, dokuzuncu sahneden sonra açık kalan soru artık "Baba neden 'o ev senin için gitti' dedi?" oluyor.

İkinci sorun on birinci satırda: test izleyicilerinin zamanı kaybettiği sahne. Tabloda bu sahnenin bir yıl önceki katmanda olduğu yazıyor; ama ondan önceki sahne de bir yıl önceki katmanda ve ikisi de aynı mutfakta geçiyor. Seyirci on birinci sahnenin öncekinin devamı olduğunu düşünüyor, oysa aralarında üç ay var. Yurdagül iki sahnenin arasına otuz yıl önceki katmandan kısa bir sahne alıyor; mutfakta iki sahne art arda gelmiyor ve seyirci on birinci sahneye yeni bir giriş olarak bakıyor. Sahnenin ilk planını da değiştiriyor: önceki mutfak sahnesinin yaz ışığı yerine, pencerede kış ışığı olan bir planla açıyor.

Sonra her katmanın işaretlerini tabloya bir sütun olarak ekliyor ve her sahnenin ilk yirmi dört karesinin, yani ilk saniyesinin, katmanını taşıyıp taşımadığını kontrol ediyor. Cenaze günü sahneleri el kamerasıyla, bir yıl önceki sahneler sabit ve yakın planlarla, otuz yıl önceki sahneler geniş planlarla açılıyor. On sekiz sahneden üçü katmanını ilk saniyede vermiyor; Yurdagül bu üç sahnenin açılış planlarını, katmanın işaretini taşıyan planlarla değiştiriyor.

Son olarak otuz yıl önceki katmanın yüzlerine bakıyor. Bu katman yazın, güneşli bir avluda çekilmiş ve çocuk oyuncuların ikisinden birinin koyu teni, avlunun sert öğle güneşinde gölgeye düşüyor. Katmanın işareti olan parlak ışık, tam o çocuğun yüzündeki ifadeyi siliyor ve o çocuk filmin sonundaki kavrayışın anahtarı. Yurdagül bu kez renge değil, plan seçimine başvuruyor: malzemede aynı anın bir ağacın gölgesinde, yumuşak ışıkta çekilmiş bir sürümünü buluyor ve onu kullanıyor. Katman hâlâ yaz ışığıyla açılıyor, ama yüz gölgede değil.

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular doğrusal olmayan bir yapıda bilgi tablosunu bir kez değil, sürekli kullanır. Her yeni kurguda, her test gösteriminden sonra tablo yeniden yazılır. Seyircinin bilgisini kontrol etmenin tek yolu, onu kâğıtta görmektir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Her anlatının iki sırası vardır: olayların öyküdeki sırası ve seyircinin onları gördüğü anlatım sırası. Doğrusal olmayan anlatıda bu iki sıranın farklı olması yapının kendisidir. Bu ders anlatı yapısından söz ediyor; M02-D10'daki doğrusal olmayan kurgu ise bir dijital kurgu yöntemidir.

Doğrusal olmayan bir yapının asıl malzemesi bilgidir. Her sahnenin zamanı ilk saniyesinde okunabilmelidir; her zaman katmanının mekân, ışık, kadraj ya da ses işareti olmalıdır. Sahnelerin sırası, seyircinin karakterden fazla mı, onunla birlikte mi, ondan az mı bildiğini belirler ve aynı iki sahnenin sırası değiştiğinde anlamları da değişir. Bir eksen olay, birden fazla öyküyü taşıyan bir pusula olabilir.

Bilgi tablosu, her sahnenin anlatım sırasını, öykü sırasını, seyircinin öğrendiğini ve açık soruları satır satır kaydeder ve her yeni kurguda yeniden yazılır. Bir zaman katmanının ışığı o katmanın işaretidir; sert bir öğle güneşi koyu bir teni gölgeye itip ifadeyi siliyorsa, çözüm bazen renk düzeltmede değil, malzemede aynı anın daha yumuşak ışıklı bir çekiminde bulunur.

Sonraki derse köprü

Yurdagül on sekiz sahnenin sırasını kurdu; ama sıranın yanında başka bir şey de vardı: her sahnenin içindeki kesmelerin sıklığı, planların içindeki hareket ve sesin akışı. Bir sahnenin seyircide bıraktığı his, yalnızca nerede durduğuna değil, nasıl aktığına da bağlıdır. M06 bu akışı, yani ritmi, ele alıyor ve ilk derste, M06-D01 "Ritim nedir" dersinde, kesme sıklığının, plan içi hareketin ve sesin bir sahnenin ritmine katkısını ayrı ayrı tanımlıyor.