Geri dönüş ve ileri sıçrama

Açılış sahnesi

Mehveş, Nazire'nin çapraz kurguyla kurduğu sınav sahnesine son bir katman ekliyor. Yönetmen, kızın son notayı vurmadan hemen önce bir anı görmek istiyor: kızın altı yaşındayken dedesinin kucağında bağlamaya ilk kez dokunduğu gün. Malzeme hazır; bir köy evinin avlusu, yaz ışığı, ihtiyar bir adamın elleri ve küçük bir kızın tellere uzanan parmakları.

Mehveş ilk denemede anıyı doğrudan yerleştiriyor: kızın sınav salonundaki yakın planı, kesme, avlu. Test gösteriminde izleyicilerin yarısı avludaki kızı başka bir karakter sanıyor. Birkaç kişi filmin başka bir aileye geçtiğini düşünüyor. Avludan sınava dönüşte de bir an bocalıyorlar: şimdi neredeyiz?

Anı doğru yerde. Ama seyirci ona nasıl girdiğini ve nasıl çıktığını bilmiyor.

Bu derste ne olacak

Sınav ile hastane aynı saatin iki yüzüydü. Mehveş'in anısı başka türden bir hat: on beş yıl öncesinden geliyor. Bu ders zamanın içinde geriye ve ileriye atlamayı, ama seyircinin hiçbir anda hangi zamanda olduğunu kaybetmemesini sağlayarak yapmayı öğretiyor.

Geçmişe dönüşün ve geleceğe sıçramanın ne işe yaradığını, bir zaman atlamasına girişin ve çıkışın hangi işaretlerle kurulduğunu, iç içe geçmiş zamanların nasıl izlenebilir kalacağını göreceğiz. Bir filmden ve bir diziden iki ünlü örneğe bakacak, sonra Mehveş'in anısını kare kare yeniden yerleştireceğiz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Filmlerin büyük çoğunluğu olayları oldukları sırayla anlatır. Bazen ise anlatım bu sırayı bozar ve seyirciyi geçmişe ya da geleceğe götürür.

İkisi de bir hattın zamanda yer değiştirmesidir ve önceki derste konuştuğumuz anlatı hattı mantığıyla çalışır. Seyirci geçmişteki ya da gelecekteki hattı, şimdiki hattan bir bakışta ayırabilmelidir. Fark şudur: aynı anda geçen iki hat seyirciye "ötekinde de şu an bir şey oluyor" der; zamanda yer değiştiren hat ise "bu başka bir zamanda oldu" ya da "bu olacak" der ve seyircinin şimdiyi okumasını değiştirir.

Geri dönüşün en yaygın taşıyıcısı bir karakterin bilincidir: bir yüz, bir bakış, bir nesne ve ardından hatırlanan an. Ama geri dönüş bir anlatıcının ağzından da gelebilir. Bir karakter başkasına bir olayı anlatırken film o olayı göstermeye başlar.

Mekanizma

Girişin işaretleri

Bir geri dönüşe girişte seyircinin iki şeyi bilmesi gerekir: zamanın değiştiğini ve kimin geçmişine girdiğini. Bunun için kurgucuların elinde birkaç işaret vardır ve en güvenli girişler genellikle bunlardan ikisini ya da üçünü birlikte kullanır.

Birincisi bir yüz ve bir bakıştır. Karakter bir şeye bakar, yüzünde bir değişim belirir ve kesme geçmişe gider; seyirci gördüğünün onun hatırladığı şey olduğunu varsayar. İkincisi bir köprüdür: şimdiki zamandaki bir nesne, bir hareket ya da bir ses geçmişte de vardır ve kesme bu ortak öğenin üzerinden yapılır. Üçüncüsü bir geçiştir: M04-D09'da gördüğümüz zincirleme ya da bir ses köprüsü. Dördüncüsü açık bir bilgidir: ekrana yazılan bir tarih ya da bir karakterin "o yaz" diye başlayan cümlesi.

Çıkışın işaretleri

Geri dönüşten çıkış, girişten daha sık bozulur. Kurgucu girişi dikkatle kurar ve çıkışta yalnızca kesip şimdiye döner. Seyirci ise geri dönüşün bittiğini anlamakta gecikir ve şimdiki zamanın ilk saniyelerini hâlâ geçmişte sanır.

En güvenilir çıkış, girişin aynasıdır: geri dönüş bir yüzle açıldıysa o yüze dönülerek kapanır; bir nesneyle açıldıysa aynı nesneyle kapanır. Seyirci aynı işareti ikinci kez gördüğünde, bir parantezin kapandığını hisseder.

İleri sıçrama

İleri sıçrama geri dönüşten daha seyrek kullanılır ve daha fazla risk taşır, çünkü seyircinin henüz bağlamını bilmediği bir şeyi gösterir. İyi bir ileri sıçrama seyirciye cevap vermez, bir soru verir. Gösterdiği şey sonradan, filmin ya da dizinin ilerleyen bir noktasında anlam kazanır ve o noktaya gelindiğinde seyirci sıçramayı hatırlamalıdır.

Breaking Bad'in açılışları ileri sıçramanın en güçlü kullanımını gösterir: sıçrama bir cevap değil, bir sezon boyu taşınan bir sorudur. İşaret o kadar belirgindir ki seyirci her açılışı bir öncekinin devamı olarak okur.

Kurgu odasında

Mehveş'in anısına dönelim. Sınav sahnesi kızın son pasajına geliyor ve Nazire'nin kurgusunda parçalar kırk sekiz kareye inmiş durumda. Mehveş geri dönüşü bu hızın içine nasıl yerleştireceğini düşünüyor.

İlk kararı girişin işaretini seçmek. Bir köprü arıyor ve malzemede iki el buluyor: sınav salonunda kızın sol eli bağlamanın sapında bir perdeye basıyor; avluda dedesinin eli, küçük kızın parmaklarını aynı sapın aynı perdesine götürüyor. Mehveş kesmeyi bu iki elin üzerine kuruyor. Kızın parmağı perdeye bastığı karede kesme; aynı perde, dedenin elinin altında, küçük bir parmakla. Ses de köprü oluyor: sınavdaki notanın sesi on iki kare boyunca avlu planının üzerinde sürüyor ve sonra avlunun sesine, kuş seslerine ve dedenin kısık gülüşüne bırakıyor.

Geri dönüşün süresini ayarlıyor. Çapraz kurgunun doruğunda uzun bir anı ritmi kırar; ama çok kısa bir anı seyirciye kim olduğunu söyleyemez. Mehveş avluyu dört plana, toplam yüz doksan iki kareye, sekiz saniyeye yerleştiriyor: perde üzerindeki eller, küçük kızın yüzü, dedenin yüzü ve ikisinin birlikte çaldığı geniş plan.

Çıkışı girişin aynası olarak kuruyor. Avludaki son planda dedenin eli küçük parmağı perdeden kaldırıyor. Kesme, sınav salonunda kızın eli aynı perdeden kalkıyor ve son notaya uzanıyor. Giriş bir elle açıldı, bir elle kapanıyor. Test gösteriminde hiç kimse avludaki kızı başka biri sanmıyor ve sınava dönüşte kimse bocalamıyor.

Bir ayrıntı daha var. Avlu sahnesi parlak yaz güneşinde çekilmiş ve dedenin koyu, güneşte yanmış teni ile küçük kızın açık teni aynı karede. İlk renk ayarında güneş, dedenin yüzünü gölgeye düşürmüş; geri dönüşün en önemli yüzü, kızın içinden çıktığı yüz, seçilmiyor. Mehveş renk ekibinden dedenin yüzünün orta tonlarını açmalarını istiyor; avlunun parlaklığı ve küçük kızın teni yerinde kalıyor. Geçmişin ışığı şimdikinden farklı, ama geçmişteki yüzler de okunuyor.

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular geri dönüşün bir soruya cevap olarak gelmesi gerektiğini bilir. Seyirci bir şeyi merak ettiğinde, bir karakterin neden böyle davrandığını, bir nesnenin neden önemli olduğunu sorduğunda, geri dönüş bir cevap olarak gelir ve seyirci onu izlemeye hazırdır. Merak edilmeyen bir şeyi gösteren geri dönüş ise filmin ilerleyişini durdurur ve seyirciyi şimdiye geri dönmek için sabırsızlandırır.

Raşomon iç içe zamanların nasıl izlenebilir kalabileceğini gösterir: her katman kendi mekânına bağlanır ve seyirci hangi katmanda olduğunu mekândan okur. Çerçeve öykü, seyircinin her geri dönüşten sonra döndüğü güvenli yerdir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Geri dönüş anlatının şimdiki zamanından geçmişe, ileri sıçrama geleceğe geçer. İkisi de zamanda yer değiştiren bir hattır ve seyirci o hattı şimdiden bir bakışta ayırabilmelidir. Geri dönüşler bir karakterin bilincinden, bir anlatıcının sözünden ya da bir çerçeve öyküden açılabilir.

Giriş, zamanın değiştiğini ve kimin geçmişine girildiğini söylemelidir: bir yüz ve bakış, bir nesne ya da hareket köprüsü, bir geçiş ya da açık bir bilgi. Çıkış girişten daha sık bozulur ve en güvenli çıkış girişin aynasıdır. Renk ya da doku farkı bir işarettir, ama tek başına ne zorunlu ne yeterlidir ve bazen bir anıyı klişeye çevirir.

Geri dönüş bir merakın cevabı olarak geldiğinde izlenir; ileri sıçrama ise bir cevap değil, bir soru olmalıdır. İç içe zamanlar her katman kendi mekânına ve ışığına bağlandığında izlenebilir kalır. Geçmişin ışığı şimdikinden farklı olabilir; ama o ışıkta yüzler, özellikle güneşte gölgeye düşen koyu bir ten, okunur tutulmalıdır.

Sonraki derse köprü

Mehveş'in anısı sekiz saniyeydi ve kısa bir süre için ekranı tamamen geçmişe verdi. Ama iki zaman ya da iki mekân aynı anda, aynı ekranda da durabilir: ekran ikiye ya da dörde bölünür ve seyirci ikisini birden izler. O zaman seyircinin gözü hangisine gider, dikkat nasıl paylaşılır? Bölünmüş ekranı ve eşzamanlı anlatıyı ele alan M05-D07, "Eşzamanlılık ve bölünmüş ekran", bu soruyla başlıyor.