Göz izi (eye trace) · Kurgu Akademisi

Açılış sahnesi

Asuman bir yerli filmin fragmanını kurguluyor. Doksan saniyede altmış dört plan var: bir pazar yeri, bir kovalamaca, bir düğün, bir ağlayan kadın, bir patlama. Her plan bir buçuk saniye civarında. Yapımcı tempoyu seviyor.

Fragmanı ofisteki herkese izletiyorlar. Tepkiler tuhaf biçimde ortak: "Güzel ama başım döndü." Kimse belirli bir planı hatırlamıyor. Bir arkadaş, ikinci izleyişte, "Her şeyi kaçırıyormuşum gibi hissettim" diyor.

Asuman fragmanı monitörde durdurup bir şey deniyor. Ekranın camına küçük bir kırmızı yapışkan etiket yapıştırıyor ve her planda gözünün ilk nereye gittiğini, etiketi o noktaya taşıyarak işaretliyor. On planı işaretledikten sonra durumu görüyor: etiket her kesmede ekranın bir köşesinden öbür köşesine sıçrıyor. Pazar yerindeki kadın sol üstte, kovalayan adam sağ altta, düğündeki gelin sol altta. Seyircinin gözü her bir buçuk saniyede bir, ekranın bir ucundan öbürüne koşuyor ve tam vardığı anda yeni bir plan başlıyor.

Bu derste ne olacak

Asuman'ın kırmızı etiketi, Murch'ün sıralamasında dördüncü sırada duran ölçütü görünür kılıyor: seyircinin bakışı bir planı nerede bırakıyor, yeni plan açılınca nereye konuyor? Bu ölçüt, sıralamanın öbür ölçütlerinden daha somut biçimde gözlenebilir ve kurgu odasında doğrudan ayarlanabilir.

Bu derste önce gözün bir kadrajda neye çekildiğini konuşacağız: yüzler, hareket, ışık, keskinlik ve yenilik. Ardından bir planın sonundaki bakış noktası ile bir sonraki planın başındaki bakış noktası arasındaki ilişkiyi ve bu ilişkinin bir kesmeyi nasıl akıcı ya da sarsıcı yaptığını göreceğiz.

Asuman'ın fragmanını göz izine göre yeniden sıralayacak, bir göz izleme deneyinin bir film sahnesinde bakışların nerede toplandığına dair gösterdiklerine bakacak ve göz izinin bilerek kırıldığı kesmelerin ne işe yaradığını tartışacağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Göz bir görüntüye bakarken onu bir bütün olarak görmez. Birkaç noktada durur, sonra bir sonraki noktaya sıçrar. Birinci modülde bu sıçramaların adını koymuştuk: sakkad. Göz bir planın içinde birkaç sakkadla dolaşır ve her duraklamada belirli bir şeye bakar.

Göz bir kadrajda bazı şeylere ötekilerden daha güçlü çekilir. En güçlü çekim insan yüzlerinden, özellikle gözlerden ve ağızdan gelir. Ardından hareket gelir: durağan bir kadrajda hareket eden tek bir şey, gözü hemen kendine çeker. Işık ve kontrast da çeker: göz, kadrajın en aydınlık ya da en karşıtlıklı bölgesine yönelir. Keskinlik çeker: odaktaki bölge, bulanık bölgeden önce bakılır. Yenilik çeker: bir önceki karede olmayan bir şey, göz tarafından hemen fark edilir.

Bu çekimler bir arada çalışır ve bazen birbiriyle yarışır. Konuşan bir yüz kadrajın bir ucundaysa ve öbür ucunda bir pencereden parlak bir ışık giriyorsa, göz önce birine, sonra öbürüne gider. Kurgucunun işi, yeni plan açıldığında bu yarışı hangisinin kazanacağını önceden kestirmektir.

Yaygın yanlış"Seyircinin nereye bakacağı kişiden kişiye değişir; kurgucu bunu bilemez."

Doğrusu

Durağan bir fotoğrafa ya da uzun, olaysız bir plana bakan insanların bakışları gerçekten dağılır. Ama kurgulanmış bir sahnede, yüzlerin, hareketin ve ışığın yönlendirmesiyle seyircilerin bakışları şaşırtıcı ölçüde birbirine yaklaşır. Kurgucu her seyircinin gözünü tek tek bilemez, ama çoğunun gözünün bir planın ilk karesinde nereye gideceğini oldukça güvenilir biçimde kestirebilir.

Mekanizma

Kesmenin iki yanında göz

Bir kesmede gözün yolu iki noktayla belirlenir: birinci planın son karesinde gözün bulunduğu yer ve ikinci planın ilk karesinde gözün çekileceği yer. Bu iki nokta birbirine yakınsa, göz yeni plana sıçramadan geçer ve kesme akıcı hissedilir. Birbirinden uzaksa, göz yeni planda bakacak yeri arar ve bu arayış kesmeyi görünür kılar.

Bu arayışın bir süresi vardır. Göz kadrajın bir ucundan öbürüne birkaç karede gider ve yeni noktaya yerleşmesi için biraz daha zaman gerekir. Bir plan bu süreden kısaysa, seyirci planın içeriğini görmeden bir sonraki plana geçer. Asuman'ın fragmanındaki "her şeyi kaçırıyormuşum" duygusu buradan gelir.

Gözü yönlendirmek

Kurgucu göz izini yalnızca gözetmekle kalmaz, onu yönlendirebilir. Bir planın sonunda gözü kadrajın bir noktasına çekmek, bir sonraki planın o noktada başlamasına zemin hazırlar. Bir karakterin bakışı, bir elin işaret etmesi, bir nesnenin hareketi, gözü kadrajın bir kenarına taşır ve bir sonraki plan oradan devralabilir.

Göz izini bilerek kırmak

Göz izi her zaman korunmak zorunda değildir. Bazen kurgucu seyircinin gözünü bilerek kadrajın bir ucundan öbürüne fırlatır: bir şok, bir sürpriz, bir karmaşa yaratmak için. Bir korku filminde, gözün kadrajın bir köşesinde beklediği anda başka bir köşede beliren bir şey, sıçramanın kendisiyle korku yaratır.

Kurgu odasında

Asuman'ın fragmanına dönelim. Asuman altmış dört planın her birinin ilk ve son karesinde gözün nereye gittiğini kırmızı etiketle işaretliyor ve bir çizelgeye yazıyor: ekranı dokuz bölgeye ayırıyor, her plan için bir başlangıç ve bir bitiş bölgesi.

Çizelge bir şey gösteriyor: altmış dört kesmenin kırk birinde göz, bir bölgeden komşu olmayan bir bölgeye, çoğu zaman çapraz karşı köşeye sıçrıyor. Asuman planları yeniden sıralamaya başlıyor. Fragmanın anlatı sırası büyük ölçüde serbest; planların hangi sırayla geldiği, hangi bölümde yer aldıklarından daha az önemli. Asuman her bölümde planları, birinin bitiş bölgesi bir sonrakinin başlangıç bölgesine yakın olacak biçimde diziyor.

Bazı planlar hiçbir sıralamaya oturmuyor. Bunların altısını yatay olarak çeviriyor; bir pazar yeri planında satıcı kadrajın sol üstünden sağ üstüne geçiyor ve bir önceki planla bağlanıyor. Dördünü kurgu odasında büyütüp kaydırıyor; düğündeki gelin kadrajın sol altından ortasına geliyor. Üç planı ise sıralamadan bilerek dışarıda bırakıyor: patlama, kovalamacanın sonu ve ağlayan kadının yakın planı. Bunlarda göz izinin kırılmasını istiyor; fragmanın üç doruk anı onlar.

Yeni sürümde göz, kırk bir sıçrama yerine on bir sıçrama yapıyor ve bunların üçü bilerek seçilmiş. Fragmanın süresi ve plan sayısı değişmemiş, ama planların her biri seksen kare yerine yaklaşık aynı sürede, artık seçilebilir hâle gelmiş: göz yeni plana sıçramadan geçtiği için, içeriğini görmek için daha çok vakti kalıyor. Ofiste yeniden izliyorlar. Bu kez bir arkadaş belirli bir planı hatırlıyor: pazar yerinde kayısı tartan yaşlı kadın.

Örnek durum

Fahri bir dizide, iki kadının bir kafede konuştuğu bir iki kişilik planla ikisinin karşılıklı yakın planları arasında kesiyor. İki kişilik planda kadınlardan biri pencere önünde, yüzü ışıkta; öbürünün koyu tenli yüzü ise gölgede kalmış ve kadrajın en karanlık bölgesinde. Konuşan, gölgedeki kadın. Fahri kesmeleri izlediğinde gözün iki kişilik plana her geçişte önce aydınlık yüze gittiğini, ancak birkaç kare sonra konuşan kadına döndüğünü fark ediyor; göz izi ışığa takılıyor ve konuşmanın ilk heceleri kaçıyor. Fahri renk düzeltme ekibiyle konuşan kadının yüzünü açtırıyor ve pencere önündeki parlaklığı biraz bastırtıyor. Bir sonraki izlemede göz doğrudan konuşan yüze gidiyor. Fahri'nin defterine düştüğü cümle şu: göz izi yalnızca kadrajdaki konumla değil, ışığın kimin yüzüne düştüğüyle de kurulur.

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular göz izini çoğu zaman düşünmeden takip eder; ama hızlı kurgulanmış sahnelerde, fragmanlarda ve aksiyon sekanslarında onu bilinçli olarak denetlerler. Bir sahne ne kadar hızlı kurgulanırsa, göz izinin önemi o kadar artar, çünkü gözün her planda yeni bir nokta arama zamanı o kadar azalır.

Bir başka incelik, göz izinin yalnızca kesmenin iki yanıyla değil, planın içindeki yolculukla da ilgili olmasıdır. Bir plan, gözü başladığı noktadan bir başka noktaya taşıyabilir; kurgucu kesmeyi gözün o yolculuğun sonuna vardığı ana koyarak bir sonraki plana zemin hazırlar. Planın içindeki göz yolculuğunu bilmek, kesme noktasını seçmenin bir parçasıdır.

Yaygın yanlış"Göz izini korumak için önemli öğe her planda kadrajın ortasında olmalıdır."

Doğrusu

Merkez çerçeveleme hızlı kurgulanmış sekanslarda göz izini korumanın güçlü bir yoludur, ama tek yolu değildir ve her sahneye uygun değildir. Göz izi, iki ardışık planın bakış noktalarının birbirine yakın olmasıyla korunur; bu noktaların ikisi de kadrajın sol üstünde olabilir. Her planı merkeze yerleştirmek, kadraj düzenini tekdüzeleştirir ve sinematografinin derinlik ve denge imkânlarını harcar.

Kendin dene

Aklında kalsın

Göz izi, seyircinin bakış noktasının bir planın içinde ve bir plandan ötekine geçerken izlediği yoldur. Göz en güçlü biçimde yüzlere, sonra harekete, ışığa ve karşıtlığa, keskinliğe ve yeniliğe çekilir. Kurgulanmış sahnelerde seyircilerin bakışları şaşırtıcı ölçüde aynı noktalarda toplanır; bu yüzden kurgucu gözün nereye gideceğini büyük ölçüde kestirebilir.

Bir kesmede birinci planın sonundaki bakış noktası ile ikinci planın başındaki bakış noktası yakınsa kesme akıcıdır; uzaksa göz yeni planda arar ve kesme görünür olur. Hızlı kurguda göz izi daha da önemlidir, çünkü gözün arama zamanı azalır. Göz izi planları yeniden sıralayarak, çevirerek, büyütüp kaydırarak ya da kesmeyi bir bakışın, bir hareketin devamına koyarak yönetilir. Göz izi ışıkla da kurulur: kadrajdaki en aydınlık yüz gözü önce çeker ve konuşan yüz gölgedeyse göz ona geç varır.

Göz izi bilerek kırılabilir: bir şokta, bir sürprizde, bir doruk anında. Merkez çerçeveleme göz izini korumanın tek yolu değildir; iki ardışık planın bakış noktalarının yakın olması yeter.

Sonraki derse köprü

Ceylan kesmeyi kadının başını kapıya çevirdiği kareye kaydırdığında kesme bir sıçramadan bir bakışın devamına dönüşmüştü; Doğan ise kesmeyi şeklin belirdiği kareden iki kare önceye koyarak irkilmeyi yaratmıştı. İkisi de aynı iki plan arasında doğru kareyi arıyordu. Bir iki karelik kaydırma, kesmenin fark edilip edilmeyeceğini ve ne anlam taşıyacağını değiştirir. Aynı kesmeyi birkaç kare önce ve sonra deneyerek hangi karenin daha az fark edildiğini ya da daha çok anlam taşıdığını açıklamak, M04-D04 "Kesme noktası seçimi" dersinin konusu.