Neden keseriz: bilgi, duygu, ritim

Açılış sahnesi

Ahsen bir televizyon dizisinin kurgusunu yapıyor. Yapımcı dördüncü bölümün kaba kurgusunu izledikten sonra tek bir not bırakıyor: "Çok ağır. Daha çok kes."

Ahsen notu harfiyen uyguluyor. Bölümün en uzun sahnesinde, bir anne ile oğlunun mutfakta borç meselesini konuştuğu dört dakikalık sahnede, otuz sekiz kesme var. Ahsen bunu doksan bire çıkarıyor. Her replikte karşı plana geçiyor, araya ellerin, çay bardağının, pencerenin planlarını serpiştiriyor. Sahnenin süresi değişmiyor; yalnızca daha çok parçaya bölünüyor.

Yapımcı yeni sürümü izliyor ve bu kez başka bir not yazıyor: "Şimdi de yorucu. Ve hâlâ ağır." Ahsen o akşam sahneyi tek başına izliyor ve yapımcının haklı olduğunu kabul ediyor. Sahne daha hızlı değil, yalnızca daha gürültülü. Aklında tek bir soru kalıyor, bütün kurgu hayatı boyunca yanında taşıyacağı bir soru: bu kesmelerin her biri ne için orada?

Bu derste ne olacak

Üçüncü modül bize bir kesmenin nasıl görünmez kalacağını öğretti. Bu modül daha önceki bir soruyu soruyor: kesme neden var? Her kesme seyircinin gördüğü şeyi değiştirir ve bu değişikliğin bir karşılığı olmalıdır. Ahsen'in doksan bir kesmesinin çoğunun bir karşılığı yoktu.

Bu derste bir kesmenin üç temel gerekçesini ayıracağız: bilgi, duygu ve ritim. Her birinin seyirciye ne verdiğini, bir kesmenin birden fazla gerekçeyle nasıl yapılabildiğini ve hiçbir gerekçeye bağlanamayan kesmelerin neden bir sahneyi hızlandırmadan yorduğunu konuşacağız.

Ahsen'in mutfak sahnesini kesme kesme bu üç gerekçeyle sınıflandıracağız ve gerekçesiz kesmeleri ayıklayacağız. Konuşmanın hızıyla kurgunun hızının birbirine sarıldığı bir film açılışına ve bir belgeselde yüzden uzaklaşan kesmelerin neyi gizlediğine de bakacağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir kesme seyirciden bir şey alır ve ona bir şey verir. Aldığı şey, o ana kadar baktığı görüntüdür; seyirci bir yüzden, bir mekândan, bir hareketin akışından koparılır. Verdiği şey yeni bir görüntüdür. Kesme ancak verdiği aldığından değerliyse işe yarar.

Yeni görüntünün değeri üç kaynaktan gelebilir.

Bilgi: seyircinin bilmesi gereken yeni bir şey. Kim konuşuyor, kapıyı kim açtı, mektupta ne yazıyor, odada kim daha var. Bilgi için yapılan kesme bir soruya cevap verir.

Duygu: seyircinin hissetmesi gereken bir şey. Bir yüzün değişmesi, bir tepkinin gelmesi, bir bakışın kaçması. Duygu için yapılan kesme seyirciyi bir insana yaklaştırır ya da ondan uzaklaştırır.

Ritim: seyircinin bedeninde bir zaman duygusu. Bir sahnenin nefes alıp vermesi, gerilimin sıkışması ya da gevşemesi. Ritim için yapılan kesme, ne gösterdiğinden çok ne zaman geldiğiyle değer kazanır.

Yönetmenlik Akademisi'nde kesmenin gerekçeleri bilgi, vurgu, zaman ve bakış açısı olarak dörde ayrılmıştı. İki liste çatışmaz: vurgu çoğu zaman bir duygu gerekçesidir, zaman atlaması bir ritim gerekçesi, bakış açısı değişimi hem bilgi hem duygu verir. Bu derste üçlü ayrımı kullanıyoruz, çünkü kurgu odasında her kesmeyi hızla etiketlemeye en elverişli olanı bu.

Mekanizma

Bilgi kesmesi

Bilgi kesmesi en kolay tanınanıdır. Bir karakter kapıya bakar, kesme kapıyı gösterir. Bir karakter bir şey okur, kesme yazıyı gösterir. Seyirci bir soru taşır ve kesme cevabı getirir.

Bilgi kesmesinin incelik isteyen yanı zamanlamadır. Cevap sorudan önce gelirse seyirci neden gösterildiğini anlamaz; çok geç gelirse merak sabırsızlığa döner. İyi bir bilgi kesmesi, seyircinin sorusu oluştuğu anda gelir.

Duygu kesmesi

Duygu kesmesi seyirciyi bir yüze götürür ya da ondan uzaklaştırır. Konuşan karakterden dinleyene geçmek, bir yüzün yakın planına inmek, bir an için bir yüzü bırakıp boş bir odaya bakmak, hepsi bir duygu gerekçesi taşıyabilir.

Duygu kesmesinin ölçüsü, kesmenin geldiği yüzde gerçekten bir şeyin değişip değişmediğidir. Bir yüzde hiçbir şey olmuyorsa, o yüze kesmek bir duygu vermez; yalnızca bir yüz gösterir. Bu yüzden kurgucu tepki planlarını, oyuncunun yüzünde bir şeyin kıpırdadığı karelere göre seçer.

Ritim kesmesi

Ritim kesmesi en zor tarif edilenidir, çünkü değeri gösterdiği şeyde değil, geldiği anda yatar. Bir sahnenin ritmi, kesmeler arasındaki sürelerin birbirine göre değişmesiyle kurulur: kısa planların ardından uzun bir plan bir nefes verir, uzun planların ardından kısa planlar bir sıkışma.

Ritim kesmesi çoğu zaman bir bilgi ya da duygu kesmesiyle birlikte gelir, ama bazen yalnız başına da bulunur. Bir kavga sahnesinde art arda gelen kısa planların bir kısmı yeni bir bilgi vermez; yalnızca sahnenin temposunu taşır. Bu kesmeler gerekçesiz değildir, ama gerekçeleri ancak bütün sahneye bakıldığında görülür.

Üç gerekçe birlikte

Bir kesme çoğu zaman tek bir gerekçeyle yapılmaz. Konuşandan dinleyene yapılan bir kesme, dinleyenin tepkisini bir bilgi olarak, onun yüzündeki değişimi bir duygu olarak ve konuşmanın akışını bir ritim olarak birlikte taşıyabilir. En güçlü kesmeler genellikle üç gerekçeyi aynı anda karşılayanlardır.

Kurgu odasında

Ahsen'in mutfak sahnesine dönelim. Ahsen doksan bir kesmelik sürümü bir kenara bırakıp otuz sekiz kesmelik ilk sürüme dönüyor ve her kesmenin yanına bir sözcük yazıyor: bilgi, duygu, ritim ya da hiçbiri. Bir kesme birden fazla gerekçe taşıyorsa hepsini yazıyor.

Sonuç şaşırtıcı. Otuz sekiz kesmenin on dördü hiçbir gerekçeye bağlanamıyor. Bunların sekizi, anneyle oğlun karşılıklı planları arasında yalnızca konuşan değiştiği için yapılmış; dinleyenin yüzünde bir şey olmuyor ve konuşanın sesi zaten duyuluyor. Dördü ellerin, bardağın ve pencerenin planlarına yapılmış; yalnızca çekildikleri için oradalar. İkisi, bir oyuncunun replikteki küçük bir takılmasını gizlemek için yapılmış.

Ahsen sekiz karşılıklı kesmenin altısını çıkarıyor; annenin uzun bir cümlesi artık kesintisiz, iki yüz kırk kare boyunca onun yüzünde akıyor. İki kesmeyi tutuyor, ama onları oğlun yüzünde bir şeyin değiştiği karelere, birinde on bir, öbüründe on yedi kare ileri kaydırıyor. Ellerin ve bardağın dört planından üçünü çıkarıyor. Dördüncüsünü, annenin çay bardağını sıkıca kavradığı ve parmaklarının beyazladığı anı, annenin "Babanın da borcu vardı" dediği cümlenin hemen ardına taşıyor. Bardak planı artık bir duygu taşıyor.

Takılmayı gizleyen iki kesmeye ise başka bir gözle bakıyor. Bunlar bir onarım kesmesi: bilgi, duygu ya da ritim için değil, bir kusuru gizlemek için yapılmışlar. Ahsen bu tür kesmelerin meşru olduğunu biliyor, ama onları da bir gerekçeye bağlamaya çalışıyor. Birinde takılmanın olduğu yerde oğlun gözlerini kaçırdığı bir kare buluyor ve onarım kesmesi bir duygu kesmesine dönüşüyor. Öbüründe böyle bir kare yok; kesmeyi tutuyor ama süresini kısaltıyor.

Yeni sürümde yirmi dört kesme var. Sahne kırk saniye kısalmış, çünkü Ahsen kesme eklemek yerine annenin iki tekrar eden cümlesini de çıkarmış. Yapımcı izliyor ve bu kez tek bir sözcük yazıyor: "Tamam."

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular bir kesmenin gerekçesini çoğu zaman düşünmeden bilir; ama bir sahne çalışmadığında, kesmeleri tek tek sınıflandırmaya geri dönerler. Bu sınıflandırmanın iki yararı vardır: gerekçesiz kesmeleri ortaya çıkarır ve bir sahnenin hangi gerekçeye fazla, hangisine az yaslandığını gösterir.

Bir sahnenin kesmelerinin neredeyse hepsi bilgi kesmesiyse, sahne bir rapor gibi akar: seyirci her şeyi öğrenir ama hiçbir şey hissetmez. Neredeyse hepsi duygu kesmesiyse, sahne bir yüz albümüne dönüşebilir ve olay ilerlemez. Hepsi ritim kesmesiyse, sahne bir müzik videosu gibi akar ve bir şey anlatmayı bırakır.

Bir başka incelik, gerekçenin seyirciye görünür olması gerekmediğidir. Seyirci bir kesmenin neden yapıldığını düşünmez; yalnızca o kesmenin ardından bir şey öğrenir, hisseder ya da bir nefes alır. Gerekçe kurgucunun bilgisidir, seyircinin değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Her kesme seyirciden baktığı görüntüyü alır ve ona yeni bir görüntü verir; kesme ancak verdiği aldığından değerliyse işe yarar. Bu değerin üç kaynağı vardır: yeni bir bilgi, bir duygu ya da sahnenin ritmine bir katkı. Gerekçeli kesme bunlardan en az birini sunar; gerekçesiz kesme hiçbirini sunmaz ve sahneyi hızlandırmadan yorar.

Bilgi kesmesi seyircinin sorusu oluştuğu anda gelmelidir. Duygu kesmesi, kesmenin geldiği yüzde gerçekten bir şey değiştiğinde değer kazanır. Ritim kesmesinin değeri gösterdiğinde değil, geldiği andadır ve çoğu zaman ancak bütün sahneye bakıldığında görülür. En güçlü kesmeler birden fazla gerekçeyi birlikte taşır.

Bir sahnenin kesmelerini tek tek sınıflandırmak gerekçesiz kesmeleri ve sahnenin hangi gerekçeye fazla yaslandığını gösterir. Bir yüzden uzaklaşan kesmenin tek gerekçesi o yüzün iyi aydınlatılmamış olmasıysa, çare kesmede değil ışıktadır. Gerekçesi sonraki bir sahnede gelen kesmeler olabilir; bir kesmeyi çıkarmadan önce filmin bütününde bir kez daha sınamak gerekir.

Sonraki derse köprü

Ahsen'in mutfak sahnesinde bazı kesmeler birden fazla gerekçe taşıyordu ve bazen bu gerekçeler birbirine ters düşüyordu: bir kesme bilgi için doğru yerdeydi ama oğlun yüzündeki duyguyu bölüyordu. Kurgucu böyle bir çatışmada hangi gerekçeyi önceleyeceğine karar vermek zorundadır. Bir kurgucunun bu kararı vermek için önerdiği altı ölçüt, duygu, öykü, ritim, göz izi, iki boyutlu düzlem ve üç boyutlu uzam, ve bunlar çatıştığında hangisinin önce geldiği, M04-D02 "Murch'ün altı ölçütü" dersinin konusu.