Ekran yönü, giriş ve çıkış

Açılış sahnesi

Akın bir yol filminin ilk kurgusunu bir izleyici grubuna gösteriyor. Film, emekli bir babanın İstanbul'dan doğduğu köye, yıllar sonra arabayla yaptığı yolculuğu anlatıyor. Yolculuk filmin yarısını kaplıyor: otoyollar, dağ geçitleri, bir benzin istasyonu, bir köprü.

Gösterimden sonra bir izleyici elini kaldırıyor ve bir soru soruyor: "Ortalarda bir yerde geri mi döndü? Bir şeyi unuttuğunu sandım." Akın şaşırıyor; baba hiç geri dönmüyor. İzleyiciye hangi anı kastettiğini soruyor. İzleyici tam emin değil, ama dağ geçidinden sonra bir şeyin değiştiğini hissetmiş.

Akın kurgu odasında yolculuk bölümünü baştan izliyor ve bu kez yalnız bir şeye bakıyor: araba ekranın hangi tarafından hangi tarafına gidiyor. İlk on dört planda araba hep soldan sağa ilerliyor. Dağ geçidinden sonraki üç planda sağdan sola. Sonra yeniden soldan sağa. O üç plan başka bir gün, yolun karşı tarafına kurulmuş bir kamerayla çekilmiş. Seyirci bunu bir cümleyle söyleyemiyor, ama babanın bir an eve doğru döndüğünü hissediyor.

Bu derste ne olacak

Bu modülün ilk dersinde ekseni bir sahnenin içinde gördük: kameranın çizginin bir tarafında kalması, karakterlerin ekrandaki yerini ve bakışlarını korur. Akın'ın arabası aynı ilkenin bir sahneden ötekine, bütün bir yolculuğa yayıldığını gösteriyor. Ekseni bu kez iki karakter arasında değil, bir yolculuğun güzergâhı boyunca çizeceğiz.

Bir karakterin kadraja girişi ve kadrajdan çıkışı bu yönün taşıyıcısıdır. Kurgucu bir karakteri bir planın sağından çıkarıp bir sonraki planın solundan sokarak yönü korur; çıkışı ve girişi hangi karede keseceğine göre de zamanın ne kadar aktığını ayarlar. Ders boyunca iki karakterin birbirine doğru yürüdüğü bir sahneye, bir kovalamacanın kimin kimi kovaladığını nasıl söylediğine ve bir dönüş yolculuğunun yönüne bakacağız. Bir westernin kapı eşiğindeki giriş ve çıkışını da inceleyeceğiz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir karakter ya da bir araç ekranın bir tarafından öbür tarafına hareket ettiğinde, seyirci bu hareketi bir yön olarak kaydeder. Bir sonraki planda aynı karakter aynı yönde hareket ederse, seyirci onun aynı yolda ilerlediğini düşünür. Ters yönde hareket ederse, geri döndüğünü düşünür.

Ekran yönü bir sahnenin içindeki eksenin daha geniş bir uygulamasıdır. Bir yolculukta eksen, güzergâhın kendisidir. Kamera güzergâhın hep aynı tarafında kalırsa, yolcu hep aynı yönde ilerler. Kamera yolun öbür tarafına geçerse, yolcu ekranda geri döner.

Bu yön genellikle bir anlam da kazanır. Bir film bir yolculuğu soldan sağa kurmuşsa, sağdan sola giden her hareket bir geri dönüş, bir karşı yön, bir direnç gibi okunabilir. Pek çok film gidiş yolculuklarını bir yönde, dönüş yolculuklarını öbür yönde kurar ve seyirci haritaya bakmadan nerede olduğunu bilir.

Mekanizma

Giriş ve çıkış

Ekran yönünü taşıyan en somut an, bir karakterin kadraja girişi ve kadrajdan çıkışıdır. Bir karakter bir planın sağ kenarından çıkıyorsa, bir sonraki planda sol kenarından girmesi, onun aynı yönde yürümeye devam ettiğini söyler.

Temiz bir çıkış ve temiz bir giriş arasında zaman istenildiği kadar akabilir. Karakter bir sokağın sonunda kadrajdan çıkar, bir sonraki planda başka bir şehrin sokağına girer; seyirci aradaki saatleri ya da günleri kendiliğinden kabul eder. Kurgucu kesmeyi kadrajın boşaldığı anla yeniden dolduğu an arasında nereye koyacağına göre, zamanın akışını hissettirir ya da gizler.

Birbirine doğru, birbirinden uzağa

İki karakter birbirine doğru hareket ediyorsa, ekranda karşı yönlerde ilerlemeleri gerekir: biri soldan sağa, öbürü sağdan sola. Seyirci iki hareketin bir noktada buluşacağını sezer. İkisi aynı yönde hareket ediyorsa, seyirci birinin öbürünü takip ettiğini ya da kovaladığını düşünür.

Kurgu odasında

Akın'ın yol filmine dönelim. Dağ geçidinden sonraki üç plan yolun karşı tarafından çekilmiş ve araba sağdan sola gidiyor. Akın'ın önünde birkaç yol var.

Planları yatay olarak çevirmek ilk akla gelen çözüm. Akın üç planı deniyor. İkisinde sorun yok: dağ yamacı ve yol simetrik, çevrilmiş görüntü inandırıcı. Üçüncüsünde arabanın plakası ve bir yol tabelası okunuyor ve ters dönmüş. Bu planı çeviremez.

Üçüncü plan için Akın bir eksen üstü plan arıyor, yani arabanın kameraya doğru geldiği ya da kameradan uzaklaştığı bir plan. Malzemede arabanın bir virajdan kameraya doğru dönerek geldiği bir plan var. Akın bu planı üçüncü planın önüne koyuyor: araba soldan sağa giderken önce virajda kameraya doğru dönüyor, sonra karşı taraftan çekilmiş planda sağdan sola devam ediyor. Seyirci arabanın döndüğünü değil, yolun kıvrıldığını görüyor.

Ama Akın bir şey daha fark ediyor: üçüncü planın ardından yeniden soldan sağa giden planlara dönmesi gerekiyor ve bu ikinci bir dönüş demek. Akın burada temiz bir çıkış ve temiz bir giriş kullanıyor. Üçüncü planın sonunda araba kadrajdan çıkıyor ve Akın boş yolu altmış kare tutuyor; dağ manzarası ekranda yalnız kalıyor. Bir sonraki plan, bir köprünün başında, araba kadraja girmeden önce otuz altı karelik boş bir kadrajla açılıyor ve araba soldan giriyor. Arada bir saatlik yol geçmiş gibi; boş kadrajlar arasındaki yön değişikliği seyircinin dikkatine takılmıyor.

Akın son olarak bütün yolculuğun yön haritasını bir çizelgeye döküyor. Gidiş yolculuğundaki her plan soldan sağa. Filmin sonundaki dönüş yolculuğunu ise bilerek sağdan sola kuruyor. Babanın köyden İstanbul'a dönüşü artık ekranda gidişin tersi; seyirci bunu düşünmeden hissediyor.

Usta katmanı

Ekran yönü bir sahnenin içinde çoğu zaman bir kural olarak, bir filmin bütününde ise bir anlam olarak çalışır. Usta kurgucular bir filmin yön haritasını, bir senaryonun yapısını izler gibi izler.

Ford'un kapısı, giriş ve çıkışın yalnız yatay bir yön olmadığını hatırlatıyor. Derinlikte bir giriş, bir karakteri seyirciye doğru getirir ve onu yaklaştırır; derinlikte bir çıkış, onu uzaklaştırır ve kadrajın geri kalanını boşaltır. Bu hareketler eksen üstü planlardır ve bu yüzden iki yatay yön arasında köprü işlevi de görür.

Ekran yönü bazen bilerek bozulur. Bir karakterin ekranda aniden yön değiştirmesi, onun bir karar verdiğini, bir şeyden vazgeçtiğini ya da kafasının karıştığını söyleyebilir. Ama bu bozulmanın bir anlam olarak okunabilmesi için, yönün o ana kadar tutarlı biçimde korunmuş olması gerekir. Tutarsız bir yön haritasında bilerek yapılan bir bozulma, sıradan bir hatadan ayırt edilemez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Ekran yönü, bir karakterin ya da bir aracın ekranda yöneldiği taraftır ve ardışık planlar arasında korunduğunda seyirciye bir hareketin coğrafyasını verir. Bir yolculukta eksen güzergâhın kendisidir; kamera yolun hep aynı tarafında kalırsa yolcu hep aynı yönde ilerler. Yön bir filmin içinde bir anlam kazanabilir, ama bu anlam evrensel değil, filmin kendi kurduğu bir düzendir.

Kadraja giriş ve çıkış yönün en somut taşıyıcısıdır: bir planın sağından çıkan karakter bir sonrakinin solundan girerse aynı yönde ilerler. Temiz bir çıkış ve temiz bir giriş arasında zaman istenildiği kadar akabilir ve boş kadrajın süresi zamanın akışını ölçer. Karşı yönlerde ilerleyen iki karakter birbirine yaklaşır, aynı yönde ilerleyenler birbirini takip eder.

Ters yönden çekilmiş bir plan çevrilerek, bir eksen üstü planla ya da temiz bir çıkış ve girişle yolculuğa yerleştirilebilir. Uzun bir yolculuğun sürekliliğini yön kadar bir yüzün tutarlı rengi de taşır. Yön bilerek bozulduğunda bir karar ya da bir dönüş anlatabilir, ama ancak o ana kadar tutarlı korunmuşsa.

Sonraki derse köprü

Gürkan'ın köprüdeki kızı yönünü değiştirdiğinde seyirci bir kararı okumuştu; Akın'ın dönüş yolculuğu ise gidişin tersine bilerek kurulmuştu. Bu modül boyunca eksen, bakış, harekette kesme, devamlılık, otuz derece ve ekran yönü kurallarını tek tek gördük ve her birinin bozulabildiğini de gördük. Ama bir kuralı bozmak her zaman bir şey katmaz; bazen yalnızca bir şeyi kaybettirir. Bir süreklilik kuralının bozulduğu kesmenin anlatıya ne kattığını ya da neyi kaybettirdiğini gerekçeli olarak değerlendirmek, M03-D08 "Kuralı bilerek bozmak" dersinin konusu.