Türkiye’de kurgu geleneği

Açılış sahnesi

Nevzat bir sinema kütüphanesinde, Türkiye'de kurgu mesleğinin tarihini anlatan bir belgesel için araştırma yapıyor. Yönetmen ondan bir liste istemiş: Yeşilçam'ın en önemli kurgucuları, kurguladıkları filmler, çalışma yöntemleri.

Nevzat günlerce arıyor ve listenin beklediğinden çok daha kısa kaldığını görüyor. Yönetmenlerin hayatları kitaplarda, oyuncuların hayatları dergilerde anlatılmış. Kurgucular ise çoğu zaman yalnız bir jenerik satırı olarak kalmış; bazı filmlerde o satır bile yok. Bir filmin kimin elinde kurgulandığını öğrenmek için bazen bir yönetmenin ya da bir kurgucunun yıllar sonra verdiği bir söyleşiye başvurmak gerekiyor.

Bir söyleşide bir cümle buluyor. Yeşilçam'ın tanınmış yönetmenlerinden biri, gençliğinde lise öğrencisiyken bir stüdyoya gidip bir kurgucunun çalışmasını izlediğini anlatıyor: adam film parçalarını kulağının arkasından çıkarıp birleştiriyormuş. Nevzat cümleyi defterine yazıyor. Belgeselin açılışı bu olacak: kulağın arkasında duran bir film parçası.

Yönetmene listeyi götürdüğünde bir not da ekliyor: "Elimizdekiler bunlar. Eksik olanlar, eksikliğin kendisiyle birlikte anlatılmalı."

Bu derste ne olacak

İkinci modül kurgunun tarihini dünyanın farklı köşelerinden anlattı. Bu son ders, o tarihin Türkiye'deki yüzüne bakıyor; ama bunu Nevzat'ın uyarısını aklında tutarak yapıyor.

Türk sinema tarihinin genel dönemlerini ve bu dönemlerin kurgu pratiğini nasıl biçimlendirdiğini kuracağız. Özellikle Yeşilçam'ın hızlı üretim düzeninin ve sesin sonradan eklenmesinin kurgu odasını nasıl etkilediğine bakacağız.

Ardından elimizdeki birkaç belgelenmiş tanıklığı okuyacağız: bir kurgucunun nasıl yetiştiğini, ustalık bilgisinin nasıl aktarıldığını anlatan söyleşiler.

Bugünün Türkiye'sinde kurgucuların çalışma koşullarını bir araştırmanın verileriyle ve bir kurgucunun kendi anlatımıyla göreceğiz. Son olarak bu tarihin neden bu kadar az yazıldığını ve bir kurgucunun bu boşluğa karşı ne yapabileceğini soracağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Adıyla anılan gerçek sinemacılar, filmler, araştırmalar ve söyleşiler gerçektir ve kaynaklarıyla verilmiştir.

Sıfır noktası

Türkiye'de sinema tarihi genellikle dönemlere ayrılarak anlatılır. Bu dönemlendirmelerin en etkililerinden biri, sinema tarihçisi Nijat Özön'ün yaptığı ayrımdır. Özön, sinemanın ilk on yıllarını tiyatrodan gelen yönetmenlerin damgasını vurduğu bir dönem olarak tarif etti; ardından gelen kuşağı ise sinemanın kendi dilini arayan sinemacılar olarak adlandırdı.

Bu ayrım kurgu açısından anlamlıdır. Tiyatrodan gelen bir sinema, sahneyi bir sahne gibi, kesintisiz ve geniş bir çerçevede gösterme eğilimindedir; ikinci modülün ilk dersinde gördüğümüz tablo biçimine yakındır. Sinemanın kendi dilini arayan bir kuşak ise kurguyu, planlar arasındaki ilişkiyi ve kameranın sokağa çıkışını öne çıkarır.

Yeşilçam olarak anılan dönemde, yani yaklaşık olarak ellili yılların sonundan seksenli yıllara uzanan yoğun üretim döneminde, Türkiye'de her yıl yüzü aşkın film çekildi. Bu üretim hızı, kurgu odasının çalışma biçimini doğrudan belirledi.

Mekanizma

Ustadan çırağa

Yeşilçam döneminde kurgu bir okulda değil, bir stüdyoda, bir ustanın yanında öğrenilirdi. Bu öğrenmenin nasıl işlediğini, o dönemde yetişmiş sinemacıların sonradan verdiği söyleşilerden öğreniyoruz.

Bu tanıklıkların en canlılarından biri, Yeşilçam'da önce kurgucu, sonra yönetmen olarak çalışan Ertem Göreç'e aittir. Göreç, Soner Sert'le yaptığı bir söyleşide, lise öğrencisiyken bir stüdyoya giderek kurgucu Orhan Atadeniz'in çalışmasını izlediğini anlatır: Atadeniz film parçalarını kulağının arkasından çıkarıp birleştiriyordur. Göreç kısa süre sonra okulu bırakıp onun yanında montaj asistanı olarak çalışmaya başlar.

Göreç'in anlatımı küçük bir ayrıntıda büyük bir şey taşır. Kulağın arkasına sıkıştırılmış bir film parçası, fiziksel kurgunun gündelik hâlidir: kurgucu bir planı ayırır, elinin uzanabileceği bir yere koyar, sonra onu bulup yerine yapıştırır. Önceki derste dijital kurgunun ortadan kaldırdığı fiziksel dünyanın Türkiye'deki bir resmidir.

Aynı söyleşide Göreç montajı "filmin beyni" olarak tarif eder ve yönetmenlerin montaj bilmesi gerektiğini söyler. Bu, Yeşilçam'da kurgucuların önemli bir kısmının sonradan yönetmenliğe geçmesinin de bir açıklamasıdır: kurgu masası, bir filmin nasıl kurulduğunu öğrenmenin okuluydu.

Sesin sonradan gelmesi

Yeşilçam'ın kurgu odasını biçimlendiren en belirgin özelliklerden biri, sesin çoğu zaman çekim sırasında kaydedilmemesiydi. Filmlerin büyük bölümünde diyaloglar sonradan, dublaj stüdyolarında seslendirilirdi. Bu uygulama Türk sinemasının en tanınmış özelliklerinden biri oldu: pek çok yıldızın seyircinin tanıdığı sesi, aslında bir dublaj sanatçısının sesiydi.

Sesin sonradan gelmesi kurgu sırasını değiştiriyordu. Kurgucu önce sessiz görüntüyü kurguluyor, ardından dublaj sanatçıları bu kurgulanmış görüntüye bakarak replikleri seslendiriyordu. Kesmelerin yeri sesin değil, görüntünün mantığıyla belirleniyordu; ses o kesmelere sonradan oturtuluyordu. Birinci modülde kesmenin yerinin çoğu zaman kulakla bulunduğunu söylemiştik. Yeşilçam kurgucusu bu kulağı çoğu zaman kullanamıyordu.

Hızın izleri

Yılda yüzü aşkın film çekilen bir endüstride, bir filme ayrılan kurgu süresi kısaydı. Bu hızın kurgu pratiğinde nasıl izler bıraktığını, dönemin sinemacılarının tanıklıklarından ve filmlerin kendisinden okuyabiliriz: senaryodaki sıraya sadık, çoğu zaman geniş ve orta planlara dayanan, belirli kalıplara oturmuş sahneler.

Kurgu odasında

Yeşilçam'dan bugüne, Türkiye'de kurgu odası köklü bir dönüşüm geçirdi. Film şeridinden dijitale geçiş burada da yaşandı. Ama Türkiye'ye özgü bir başka dönüşüm daha oldu: dizi endüstrisinin yükselişi. Bugün Türkiye'de kurgucuların önemli bir bölümü, bölümleri iki saati aşabilen haftalık dizilerde çalışıyor.

Bu çalışma düzeninin kare düzeyindeki karşılığı, zamanla yarıştır. Bir haftalık dizi bölümünde, çekim günleri ile yayın günü arasındaki süre çok kısadır. Kurgucu bir sahnenin kesme noktalarını, sinema filmindeki gibi kare kare deneyerek bulmak için çoğu zaman yeterli zamana sahip değildir.

Bu hızın bir başka sonucu, yüzlerin okunurluğunun denetlenmesine ayrılan sürenin daralmasıdır. Önceki derslerde yüzlerin ışıkta ve kayıtta okunurluğunu birçok kez konuştuk; haftalık bir dizide bu denetim çoğu zaman bir kurgucunun gece yarısındaki son kontrolüne kalır.

Bugünün Türkiye'sinde kurgucuların çalışma koşulları üzerine yapılmış az sayıdaki araştırma, bu hızın bir bedeli olduğunu gösteriyor.

Bu verilerden biri ayrıca dikkat çekicidir: yanıt veren kurgucuların büyük çoğunluğu erkekti. Beşinci derste Elizaveta Svilova'nın hikâyesinde gördüğümüz gibi, sinema tarihinde kurgu masasındaki kadınların emeği çoğu zaman görünmez kaldı; Türkiye'deki bu tablonun nasıl oluştuğu, ayrı ve dikkatli bir araştırmanın konusudur.

Usta katmanı

Türkiye'de kurgu geleneğini anlatmaya çalışan biri, Nevzat'ın karşılaştığı sorunla karşılaşır: bu tarih büyük ölçüde yazılmamıştır. Deneyimli kurgucular ve araştırmacılar bu boşluğa üç biçimde yaklaşır.

İlki, boşluğu uydurmayla doldurmamaktır. Bir kurgucunun hangi filmi kurguladığını, bir stüdyoda nasıl çalışıldığını, bir dönemin kurgu kurallarının ne olduğunu bilmediğimizde, bunu bir tahminle değil, bir eksiklik bildirimiyle anlatmak gerekir. Leman'ın öğrencisinin karşılaştığı tarih hatası, en güvenilir görünen kaynakların bile denetlenmesi gerektiğini gösterir.

İkincisi, tanıklıkları toplamaktır. Ertem Göreç'in söyleşisi gibi kayıtlar, yazılı bir tarihin yokluğunda geçmişe açılan en değerli kapılardır. Bugün hâlâ yaşayan ve çalışan pek çok kurgucunun deneyimi kaydedilmeyi bekliyor. Bir kurgucunun bir başka kurgucuyla yaptığı bir söyleşi, bu tarihin yazılmasına katkıdır.

Üçüncüsü, bugünün kurgucularının sesini duymaktır. Türkiye'de kurgu, bugün dünya festivallerinde gösterilen filmlerden haftalık dizilere ve uluslararası platformlar için yapılan yapımlara kadar geniş bir alanda yaşıyor. Bu alanda çalışan kurgucuların kendi çalışma yöntemlerini anlattığı söyleşiler, geleneğin bugünkü hâlinin kaydıdır.

Bu kayıtlardan biri, Kız Kardeşler ve Yozgat Blues gibi filmlerin kurgucusu Çiçek Kahraman'ın bir söyleşisidir. Kahraman orada kurgunun ideal olarak senaryo yazılırken başlaması gerektiğini, ama uygulamada çoğu zaman çekim sırasında ya da sonrasında başladığını; malzeme eksikliğini, teknik aksaklıkları ve departmanlar arası iletişim kopukluğunu mesleğin temel sorunları arasında saydığını anlatır. Kurgu başladığında senaryonun bir anlamda bir kenara bırakıldığını, artık seçeneklerin çekilmiş görüntüler olduğunu da vurgular. Birinci modülün ilk dersinde "üçüncü yazım" dediğimiz şeyin, bir Türk kurgucunun kendi sözleriyle anlatımıdır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Türkiye'de sinema tarihi çoğu zaman tiyatrodan gelen bir anlatımdan sinemanın kendi diline geçiş olarak dönemlendirilir; bu dönemlendirme bir tarih yazımı önerisidir. Yeşilçam döneminde yılda yüzü aşkın film çekildi ve bu hız kurgu odasını biçimlendirdi. Kurgu bir okulda değil, bir ustanın yanında öğrenildi; Ertem Göreç'in Orhan Atadeniz'in yanında yetişmesi, bu aktarımın belgelenmiş bir örneğidir.

Yeşilçam'da ses çoğu zaman sonradan eklendiği için kurgucu önce sessiz görüntüyü kurguluyor, dublaj o kesmelere sonradan oturtuluyordu. Bugünün Türkiye'sinde kurgu, festival filmlerinden uzun süreli haftalık dizilere uzanan bir alanda yaşıyor. Az sayıdaki araştırma, kurgucuların büyük bölümünün işinin yeterince değer görmediğini düşündüğünü gösteriyor.

Bu tarih büyük ölçüde yazılmamıştır. Boşluk uydurmayla değil, eksikliğin açıkça söylenmesiyle anlatılmalı; tanıklıklar toplanmalı ve bugünün kurgucularının sesi kaydedilmelidir. En güvenilir görünen kaynaklar bile denetlenmeli, mantıksız bir tarih ya da kaynaksız bir sayı kullanılmamalıdır.

Sonraki derse köprü

İkinci modül kurgunun bir dizi sorunun çözümü olarak nasıl doğduğunu ve geliştiğini anlattı. Üçüncü modül bu çözümlerden en temelini, süreklilik sisteminin dilbilgisini, kurgu odasında tek tek uygulamaya geçiyor. İlk durak, bir sahnede karakterlerin arasından geçen hayali çizgi ve kameranın o çizginin hangi tarafında kalması gerektiği. Bir sahnenin eksenini çizmek ve hangi kamera konumlarının ekran yönünü koruduğunu göstermek, M03-D01 "180 derece kuralı ve eksen" dersinin işi.