Kültür ve medeniyet II: ordu, ekonomi, inanç, yazı ve sanat

Kanca

Bir bozkır savaşında düşman atlıları, geri çekilen Türk birliklerini kovalamaya başlar. Kaçan birlikler bir vadiye girer, kovalayanlar peşlerinden. Sonra vadinin iki yanından beklenmedik atlılar çıkar; geri çekilenler de dönüp saldırır. Kovalayan kovalanana dönüşmüştür.

Bu taktik, Türk savaş geleneğinin en çok anılan hilelerinden biridir. Ama arkasında yalnız bir savaş hilesi yoktur: bütün bir yaşam biçimi, at üstünde büyüyen bir toplum, bu yaşamı besleyen bir ekonomi ve bu yaşamı anlamlandıran bir inanç dünyası vardır.

Büyük resim

Ders 4.1.8 devletin yönetim tarafını kurdu: kut, kurultay ve töre. Bu derste devletin ve toplumun öbür yüzüne geçiyoruz: ordunun nasıl örgütlendiği, insanların nasıl geçindiği, neye inandığı, nasıl yazdığı ve neler ürettiği.

Bu alanların hepsi birbirine bağlıdır. Konar-göçer hayvancılık ekonomisi atı merkeze koydu; at, ordunun temel gücü oldu. Her erkeğin at üstünde yetişmesi, toplumun kendisini bir ordu gibi örgütlemesini kolaylaştırdı. Gök Tanrı inancı, hükümdarın kutunu açıkladı ve devlet anlayışıyla birleşti. Yazı, devletin kendi tarihini kaydetmesini; sanat ise günlük eşyalara taşınan bir dünya görüşünü yansıttı.

KPSS'de bu başlıklar çoğunlukla kavram tanımları ve eşleştirmeler olarak sorulur: ordu-millet, Turan taktiği, balbal, yuğ, Kök Türk alfabesi, hayvan üslubu ve destanlar. Bu derste bu kavramların her birini, aralarındaki bağlarla birlikte kuruyoruz.

Kavram çekirdeği

Ordu

İslamiyet öncesi Türk toplumunda savaşabilecek durumdaki her erkek aynı zamanda askerdi. Bu yüzden Türk toplumu için ordu-millet kavramı kullanılır: ordu ile halk birbirinden ayrı değildi. Çocuklar küçük yaşta ata binmeyi ve ok atmayı öğrenirdi.

Orduların temel gücü atlı okçulardı. Mete Han döneminde kurulan onlu sistem, ordunun düzenli birimlere ayrılmasını sağladı. Savaşta sık kullanılan taktik, kancada anlatılan hilal biçimli kuşatmaydı: geri çekiliyor görünerek düşmanı pusuya çekmek ve sonra dört yandan kuşatmak. Bu taktiğe Turan taktiği ya da sahte ricat adı verilir.

Ekonomi

Ekonominin temeli hayvancılıktı. At, koyun, sığır ve deve beslenir; bunlardan et, süt, yün, deri ve ulaşım gücü sağlanırdı. Konar-göçer yaşam, hayvanları mevsime göre yaylaya ve kışlağa götürmeyi gerektiriyordu.

Tarım, özellikle Uygurlarda ve vahalarda gelişti. Dokumacılık önemli bir üretim alanıydı; halı, kilim ve keçe yapılırdı. Demircilik de gelişmişti: Ergenekon Destanı'nda demirden bir dağın eritilerek yol açılması, madenciliğin kültürdeki yerini gösterir. Ticarette İpek Yolu belirleyiciydi; Türk devletleri bu yolun bazı bölümlerini denetleyerek ekonomik güç kazandı.

İnanç

İslamiyet öncesi Türklerin temel inancı Gök Tanrı inancıydı. Gökyüzüyle özdeşleştirilen, evreni yaratan ve yöneten tek bir yüce Tanrı'ya inanılırdı. Hükümdarın kutunu Tanrı'dan aldığı düşüncesi de bu inançla bağlantılıdır.

Bu inancın yanında atalara saygı ve doğa varlıklarına saygı da önemli yer tutardı. Yer, su, dağ ve ağaç gibi doğa varlıklarının koruyucu ruhlarına iye denirdi. Kam adı verilen din adamlarının törenlerde ve hastalıkların iyileştirilmesinde rol oynadığı aktarılır; bu uygulamaların Şamanizm ile ilişkisi ve Türklerin asıl inancının ne olduğu tarihçiler arasında tartışılır.

Ölümden sonraki hayata inanılırdı. Cennete uçmak, cehenneme tamu denirdi. Ölen kişi için yapılan cenaze törenine yuğ adı verilirdi. Mezarlara, kurganlara ölenin eşyaları ve atı konurdu. Mezarların yanına dikilen taşlara balbal denir; bunların ölen kişinin hayattayken öldürdüğü düşmanları temsil ettiğine inanılırdı.

Türkler tarih boyunca başka dinlerle de karşılaştı ve bunların bir kısmını benimsedi: Uygurlarda Maniheizm ve Budizm, Hazar yöneticilerinde Musevilik, Tuna Bulgarlarında Hristiyanlık, İtil Bulgarlarında ve sonra geniş kitlelerde İslamiyet.

Yazı

Kök Türkler, kendi adlarıyla anılan bir alfabeyi kullandılar. Kök Türk alfabesi, Orhun Yazıtları'nın alfabesidir ve genellikle 38 harfli olarak kabul edilir. Bu alfabe, Türklerin bilinen ilk alfabesi olarak anılır. Uygurlar ise Soğd yazısından geliştirilen Uygur alfabesini yaygın biçimde kullandı.

Yazının varlığı, Türk devletlerinin kendi tarihlerini kendi dilleriyle kaydetmelerini sağladı. Orhun Yazıtları'nda anlatılan olaylar, Çin kaynaklarından bildiklerimizi Türk tarafının gözünden tamamlar.

Sanat ve edebiyat

Konar-göçer hayat, sanatı taşınabilir eşyalara yöneltti. Kemer tokaları, at koşum takımları, silahlar, halı ve keçe üzerinde süslemeler yapıldı. Bu süslemelerde hayvan figürlerinin, özellikle birbiriyle mücadele eden hayvanların sık kullanılmasına hayvan üslubu denir.

Edebiyat büyük ölçüde sözlüydü. Destanlar, kopuz eşliğinde okunan şiirler ve atasözleri kuşaktan kuşağa aktarılırdı. Destanlar KPSS'de hangi toplulukla ilişkilendirildikleriyle birlikte sorulur: Oğuz Kağan Destanı Asya Hunlarıyla, Alp Er Tunga ve Şu destanları Sakalarla, Bozkurt ve Ergenekon destanları Kök Türklerle, Türeyiş ve Göç destanları Uygurlarla ilişkilendirilir.

Görsel harita

Destanlar ve ilişkilendirildikleri topluluklar:

1. Oğuz Kağan — Asya Hunları.
2. Alp Er Tunga, Şu — Sakalar.
3. Bozkurt, Ergenekon — Kök Türkler.
4. Türeyiş, Göç — Uygurlar.

Sınav gözüyle

Ordu, inanç ve sanat kavramları sınavda büyük ölçüde tanım-kavram eşleştirmesi olarak gelir. "Mezarların başına dikilen ve ölenin öldürdüğü düşmanları temsil ettiğine inanılan taşlar" balbal, "cenaze töreni" yuğ, "cennet" uçmak, "cehennem" tamu olarak sorulur. Bu eşleştirmeler hızlı ve kesin cevaplanabilir; kavramları birer cümleyle bilmek yeterlidir.

Destan eşleştirmeleri de sık görülür. Burada en çok karıştırılan, Kök Türk ve Uygur destanlarıdır. Bozkurt ve Ergenekon Kök Türklerin, Türeyiş ve Göç Uygurların destanlarıdır. Yorum soruları ise genellikle ekonomi ile ordu arasındaki bağı sorar: hayvancılığa dayanan hayatın atlı orduyu, atlı ordunun da Turan taktiği gibi hareketli savaş biçimlerini nasıl doğurduğunu.

Hafıza kancaları

• "Her erkek asker, her asker atlı" — ordu-millet ve atlı okçular.
• "Kaç, çek, kuşat" — Turan taktiği.
• "Yuğ tören, balbal taş, uçmak cennet, tamu cehennem" — ölüm sonrası kavramları.
• "Hun Oğuz, Saka Tunga, Kök Türk Ergenekon, Uygur Göç" — destan eşleştirmesi.

Mini test

1. (kolay) İslamiyet öncesi Türklerde cenaze törenine ne ad verilirdi?

A) Balbal B) Yuğ C) Tamu D) Kurultay E) Kut

2. (kolay) Geri çekiliyor görünerek düşmanı pusuya çekip kuşatma taktiğine ne ad verilir?

A) Onlu sistem B) Turan taktiği C) İkili teşkilat D) Ordu-millet E) Hayvan üslubu

3. (orta) Aşağıdaki destanlardan hangisi Kök Türklerle ilişkilendirilir?

A) Oğuz Kağan B) Alp Er Tunga C) Ergenekon D) Türeyiş E) Göç

4. (orta) Kemer tokaları ve koşum takımlarındaki hayvan figürlü süslemeler hangi kavramla anılır?

A) Minyatür B) Hayvan üslubu C) Hat sanatı D) Tezhip E) Çini

5. (sınav) İslamiyet öncesi Türklerde hayvancılığa dayalı konar-göçer ekonominin, aşağıdakilerden hangisini doğrudan desteklediği söylenebilir?

A) Deniz ticaretinin gelişmesi B) Atlı ve hareketli bir ordu yapısının oluşması C) Taş kentlerin çoğalması D) Yazının icat edilmesi E) Tarımın temel geçim kaynağı olması

Cevaplar

1. B — Cenaze törenine yuğ denirdi.
2. B — Sahte geri çekilme ve kuşatmaya Turan taktiği denir.
3. C — Ergenekon ve Bozkurt destanları Kök Türklerle ilişkilendirilir.
4. B — Hayvan figürlü süslemeye hayvan üslubu denir.
5. B — At merkezli hayvancılık, atlı ve hareketli orduyu besledi.

Özet kartı

• Ordu-millet: savaşabilecek her erkek asker; temel güç atlı okçular; onlu sistem; Turan taktiği.
• Ekonomi: hayvancılık temel; yaylak-kışlak; dokumacılık ve demircilik; İpek Yolu ticareti; Uygurlarda tarım.
• İnanç: Gök Tanrı; atalara ve doğa varlıklarına saygı; kamların rolü ve Şamanizmle ilişkisi tartışmalı.
• Ölüm sonrası: yuğ (cenaze), balbal (mezar taşları), uçmak (cennet), tamu (cehennem), kurgan.
• Yazı: Kök Türk alfabesi (genellikle 38 harf, Orhun Yazıtları); Uygur alfabesi (Soğd kökenli).
• Sanat: taşınabilir eşyalar, hayvan üslubu; edebiyat sözlü.
• Destanlar: Oğuz Kağan (Hun), Alp Er Tunga ve Şu (Saka), Bozkurt ve Ergenekon (Kök Türk), Türeyiş ve Göç (Uygur).

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Ünitenin dokuz dersi boyunca devletleri, toplulukları ve kültür kavramlarını tek tek gördük. Ünitenin son dersi, Ders 4.1.10, "Ustalık: 'ilk'ler ve devlet karşılaştırma soruları", bu bilgileri bir araya getiriyor: hangi "ilk"in hangi devlete ait olduğunu ve devletleri karşılaştıran soruların nasıl kurulduğunu sistemli bir tabloyla topluyor.