Diğer Türk toplulukları: Avarlar, Hazarlar, Bulgarlar, Peçenekler, Kuman-Kıpçaklar

Kanca

921 yazında Bağdat'tan yola çıkan bir elçilik heyeti, yaklaşık bir yıl süren bir yolculuktan sonra, 922 baharında İtil Nehri kıyısına ulaştı. Heyetin kâtibi İbn Fadlan, gördüklerini yazdı: soğuk, uzun kış geceleri, kısa yaz geceleri ve kendilerini karşılayan bir hükümdar. Bu hükümdar, halkıyla birlikte İslamiyet'i kabul etmek ve bir cami ile kale yaptırmak için Abbasi halifesinden yardım istemişti.

Bu hükümdar İtil Bulgarlarının hükümdarıydı. Orta Asya'dan çok uzakta, bugünkü Rusya'nın içlerinde yaşayan bir Türk topluluğu. İtil Bulgarları, ana yurttan batıya uzanan geniş coğrafyada devlet kuran pek çok Türk topluluğundan yalnız biridir.

Büyük resim

Bozkırın doğusunda büyük kağanlıklar birbirini izlerken, batıya uzanan Türk toplulukları da kendi yollarını çiziyordu. Pek çoğu Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlara ve Avrupa'nın içlerine kadar yayıldı. Bu topluluklar kendi devletlerini kurdu; Bizans, Frank Krallığı, Kiev Rus ve Abbasiler gibi güçlerle savaştı, ittifak yaptı, ticaret yürüttü.

Bu toplulukların ortak bir özelliği, farklı dinlerle ve kültürlerle yoğun temas içinde olmalarıdır. Hazar yöneticileri Museviliği, Tuna Bulgarları Hristiyanlığı, İtil Bulgarları İslamiyet'i benimsedi. Bir kısmı yerleştikleri toplumların içinde zamanla eridi; bir kısmı ise izlerini bugüne kadar taşıdı.

Bu topluluklardan bazılarının Türk kökenli olup olmadığı ya da ne ölçüde Türk olduğu tartışmalıdır; özellikle Avarlar konusunda farklı görüşler vardır. KPSS bu toplulukları Türk tarihinin parçası olarak ele alır ve her birini ayırt edici bir özelliğiyle sorar. Bu derste beş topluluğu tek tek, sınavın sorduğu ayırt edici özelliklerle birlikte ele alıyoruz.

Kavram çekirdeği

Avarlar

Avarlar, 6. yüzyılın ortalarında Avrupa'ya geldi ve bugünkü Macaristan ovasını merkez edinen bir kağanlık kurdu. Bizans'ı uzun süre baskı altında tuttular. 626'da Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşattılar; bu kuşatma, İstanbul'a yapılan ilk Türk kuşatması olarak anılır ama başarısız oldu.

Avar Kağanlığı, 8. yüzyılın sonunda Frank Kralı Şarlman'ın seferleriyle yıkıldı. Avarların kökeni tartışmalıdır: bazı araştırmacılar onları Asya'daki Juan-juanlarla, bazıları başka bozkır topluluklarıyla ilişkilendirir. Türk tarihçiliğinde Avarlar bir Türk topluluğu olarak ele alınır.

Hazarlar

Hazarlar, 7. yüzyılda Batı Kök Türklerinin dağılmasından sonra Hazar Denizi'nin kuzeyinde ve İtil (Volga) Nehri'nin aşağı kesiminde güçlü bir kağanlık kurdu. Başkentleri İtil'di. Hazarlar, İpek Yolu'nun kuzey kolu üzerinde önemli bir ticaret gücüydü ve Arapların Kafkasya'dan kuzeye ilerleyişini durduran bir set oldular. Bizans ile de yakın ilişkiler kurdular; 8. yüzyılda bir Hazar prensesinin Bizans imparatorluk ailesine gelin gittiği aktarılır ve bu evlilik iki devlet arasındaki ittifakın simgesi sayılır.

Hazarların en ayırt edici özelliği dinî hoşgörüleridir. Hazar yönetici sınıfı 8. ya da 9. yüzyılda Museviliği benimsedi; halk arasında ise Müslümanlar, Hristiyanlar ve eski inançlara bağlı olanlar birlikte yaşadı. Farklı din mensuplarının davalarına kendi dinlerinden yargıçların baktığı aktarılır. Hazar Kağanlığı, 10. yüzyılın ikinci yarısında Kiev Rus Knezliği'nin saldırılarıyla çöktü.

Bulgarlar

Bulgarlar 7. yüzyılda Karadeniz'in kuzeyinde Kubrat önderliğinde güçlü bir birlik kurdu. Bu birlik Hazarların baskısıyla dağıldı ve Bulgarlar iki büyük kola ayrıldı.

İtil Bulgarları kuzeye, İtil Nehri'nin orta kesimlerine göç etti. 922'de Abbasi halifesinin gönderdiği elçilik heyetinin gelişiyle İslamiyet'i resmen kabul ettiler; İtil Bulgarları, Avrupa'da İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğu olarak bilinir. İbn Fadlan'ın seyahatnamesi bu olayın en önemli kaynağıdır. İtil Bulgarlarının devleti 13. yüzyılda Moğol saldırılarıyla yıkıldı.

Tuna Bulgarları ise Asparuh önderliğinde batıya, Tuna'nın güneyine göç etti ve bugünkü Bulgaristan'ın bulunduğu bölgede bir devlet kurdu. Tuna Bulgarları 9. yüzyılda Hristiyanlığı kabul etti ve zamanla bölgedeki Slav nüfus içinde eridi. Bugünkü Bulgaristan'ın adı bu Türk topluluğundan gelir.

Peçenekler

Peçenekler 9. ve 10. yüzyıllarda Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırda güçlü bir topluluk oldu. Bizans, Kiev Rus ve Macarlar arasında bir denge unsuru olarak hem savaştılar hem de ittifaklara girdiler. Bizans ordusunda paralı asker olarak da görev aldılar.

Malazgirt Savaşı'nda Bizans ordusunda bulunan Peçenek ve Uz birliklerinin savaş sırasında Selçuklu tarafına geçtiği aktarılır ve bu olay KPSS'de sık sorulur. Peçenekler 1091'de Bizans ve Kumanların birlikte yaptığı bir savaşta ağır bir yenilgiye uğradı; bundan sonra bir kısmı Bizans ve Macar topraklarına yerleşerek bu toplumların içinde eridi.

Kuman-Kıpçaklar

Kuman-Kıpçaklar 11. yüzyıldan itibaren Karadeniz'in kuzeyinden Aral Gölü'ne uzanan geniş bir bozkıra yayıldı. Bu bölgeye onların adıyla Deşt-i Kıpçak, yani Kıpçak Bozkırı denir. Kumanlar Avrupa kaynaklarında, Kıpçaklar Doğu kaynaklarında daha çok geçen adlardır.

13. yüzyılda Moğol saldırıları Kuman-Kıpçakları dağıttı. Bir kısmı Macaristan'a göç etti. Bir kısmı ise köle olarak Mısır'a götürüldü ve orada Memlük ordusunun önemli bir bölümünü oluşturdu; Memlük Devleti'nin yönetici sınıfında Kıpçak kökenliler önemli bir yer tuttu. Latin harfleriyle yazılmış bir Kumanca sözlük ve metin derlemesi olan Codex Cumanicus, Kuman-Kıpçak Türkçesinin önemli bir belgesidir.

Görsel harita

Batıdaki Türk topluluklarının dinleri:

1. Hazar yönetici sınıfı — Musevilik.
2. İtil Bulgarları — İslamiyet (922).
3. Tuna Bulgarları — Hristiyanlık (9. yüzyıl).

Sınav gözüyle

Batıdaki Türk toplulukları sınavda neredeyse her zaman eşleştirme ya da ayırt edici özellik sorusu olarak gelir. Soru bir özelliği verir, topluluğu sorar: "Yönetici sınıfı Museviliği benimseyen Türk topluluğu", "Avrupa'da İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğu", "Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşatan topluluk" gibi.

Bu soruların çeldiricileri genellikle aynı listedeki öbür topluluklardır. Tablodaki ayırt edici özellikleri birer cümleyle bilmek, bu tür soruları saniyeler içinde çözdürür. En sık karışan ikili, iki Bulgar koludur: İtil Bulgarları İslamiyet'i, Tuna Bulgarları Hristiyanlığı kabul etmiştir.

Hafıza kancaları

• "626 Avar surda" — Sasanilerle birlikte ilk İstanbul kuşatması.
• "Hazar: kağan Musevi, halk karışık" — dinî hoşgörünün örneği.
• "İtil İslam, Tuna Haç" — iki Bulgar kolunun dinleri.
• "Kıpçak Mısır'da Memlük" — Moğol sonrası Kıpçakların yolu.

Mini test

1. (kolay) Avrupa'da İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğu hangisidir?

A) Tuna Bulgarları B) İtil Bulgarları C) Avarlar D) Peçenekler E) Hazarlar

2. (kolay) Yönetici sınıfı Museviliği benimseyen Türk topluluğu hangisidir?

A) Hazarlar B) Avarlar C) Kumanlar D) Tuna Bulgarları E) Peçenekler

3. (orta) 626'da Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşatan topluluk hangisidir?

A) Hazarlar B) Peçenekler C) Avarlar D) İtil Bulgarları E) Kıpçaklar

4. (orta) Tuna Bulgarlarıyla ilgili hangisi doğrudur?

A) 922'de İslamiyet'i kabul ettiler. B) Hristiyanlığı kabul edip zamanla Slav nüfus içinde eridiler. C) Museviliği benimsediler. D) Mısır'da Memlük ordusunu oluşturdular. E) Macaristan ovasında kağanlık kurdular.

5. (sınav) Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

A) Kuman-Kıpçaklar — Deşt-i Kıpçak B) Avarlar — Şarlman'ın seferleriyle yıkılış C) İtil Bulgarları — İbn Fadlan'ın seyahatnamesi D) Peçenekler — Codex Cumanicus E) Hazarlar — Arap ilerleyişine karşı Kafkasya'da set

Cevaplar

1. B — İtil Bulgarları 922'de İslamiyet'i kabul etti.
2. A — Hazar yönetici sınıfı Museviliği benimsedi.
3. C — Avarlar 626'da Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşattı.
4. B — Tuna Bulgarları Hristiyanlığı kabul etti ve Slavlaştı.
5. D — Codex Cumanicus Kuman-Kıpçak Türkçesinin belgesidir, Peçeneklerle ilgili değildir.

Özet kartı

• Avarlar: Macaristan merkezli kağanlık; 626'da Sasanilerle İstanbul kuşatması; Şarlman tarafından yıkıldı; kökenleri tartışmalı.
• Hazarlar: Hazar Denizi kuzeyi; yönetici sınıf Musevi, halk çok dinli; dinî hoşgörü; Arap ilerleyişine set; Kiev Rus saldırılarıyla çöktü.
• İtil Bulgarları: 922'de İslamiyet; Avrupa'da ilk Müslüman Türk topluluğu; İbn Fadlan; Moğollarca yıkıldı.
• Tuna Bulgarları: Asparuh; Hristiyanlık; Slavlaşma; Bulgaristan'ın adı.
• Peçenekler: Karadeniz kuzeyi; Bizans ile ilişki; Malazgirt'te taraf değiştirme aktarımı; 1091 yenilgisi.
• Kuman-Kıpçaklar: Deşt-i Kıpçak; Moğollardan sonra Macaristan ve Mısır; Memlük ordusu; Codex Cumanicus.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Hunlardan Kıpçaklara kadar gördüğümüz toplulukların hepsi, farklı coğrafyalarda da olsa benzer bir devlet anlayışını taşıdı. Ders 4.1.8, "Kültür ve medeniyet I: devlet anlayışı, kurultay, töre", bu ortak mirası ele alıyor: hükümdarın yetkisini Tanrı'dan aldığı inancı olan kut, devletin ortak malı sayılması, kurultayın işleyişi ve yazısız hukuk olarak töre.