Uygurlar

Kanca

Bozkırda doğmuş bir devletin başkentinde surlar, saraylar, tapınaklar ve pazarlar olduğunu düşün. Atlı savaşçıların torunları kâtip, tüccar, çiftçi olmuş; kâğıda yazıyor, kitap çoğaltıyor, duvarlara resim yapıyorlar. Birkaç kuşak önce çadırda yaşayan bir toplum, şimdi kentlerde yaşıyor.

Bu dönüşüm Uygurların hikâyesidir. Bir hükümdarın yeni bir dini benimsemesi, bir halkın yaşam biçimini nasıl değiştirebilir? Uygurlar bu sorunun Türk tarihindeki en belirgin örneğidir; ama dönüşümün bir bedeli de oldu.

Büyük resim

Uygurlar, II. Kök Türk Devleti'ni 744'te Basmil ve Karluk boylarıyla birlikte yıkan topluluklardan biriydi. Aynı yıl Kutluk Bilge Kül Kağan önderliğinde kendi devletlerini kurdular ve bozkırdaki üstünlüğü Kök Türklerden devraldılar. Başlangıçta merkezleri Ötüken'di; daha sonra Orhun Vadisi'nde Ordu-Balık adlı bir başkent kurdular.

Uygur devletinin tarihinde bir dönüm noktası vardır: Bögü Kağan'ın Maniheizmi benimsemesi. Bu inanç, savaşçı bozkır geleneğiyle çatışan kurallar getirdi; ama Uygurları yerleşik hayata, tarıma, ticarete, yazıya ve sanata yöneltti. Uygurlar bu yüzden Türk tarihinde yerleşik kültürün ilk büyük temsilcisi olarak anılır.

Devlet 840'ta Kırgızların saldırısıyla yıkıldı. Ancak Uygurların hikâyesi burada bitmedi; göç ettikleri bölgelerde kurdukları küçük devletler, kültürlerini yüzyıllarca yaşattı. Bu derste Uygurların kuruluşunu, Maniheizmin etkisini, kültürel katkılarını ve dağıldıktan sonraki devletlerini ele alıyoruz.

Kavram çekirdeği

Kuruluş ve Çin ile ilişkiler

Uygur Kağanlığı 744'te Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kuruldu. Uygurlar kısa sürede bozkırdaki öbür toplulukları hâkimiyetleri altına aldı.

Uygurların Çin ile ilişkisi, Kök Türklerinkinden farklı bir yön izledi. Çin'deki Tang hanedanı, 750'lerin ortasında başlayan büyük bir iç isyanla, An Lushan İsyanı ile sarsıldığında Uygurlar Tang yönetimine askerî yardım gönderdi. Bu yardımın karşılığında Çin'den ipek ve başka kazançlar elde ettiler. Uygurlar böylece Çin'e karşı güçlü bir pazarlık konumu kazandı.

Ordu-Balık

Uygurların Orhun Vadisi'nde kurduğu başkent Ordu-Balık, bozkırda kurulmuş surlu bir kentti. Kentte saray, tapınak ve ticaret alanları bulunuyordu; kalıntıları bugün Moğolistan'da Karabalgasun adıyla bilinir. Bir bozkır devletinin kalıcı yapılarla donatılmış bir başkente sahip olması, Uygurların yerleşik hayata yönelişinin somut bir göstergesidir. Devlet teşkilatında ise kağan unvanı ve ikili teşkilat gibi Kök Türk gelenekleri sürdürüldü.

Bögü Kağan ve Maniheizm

Bögü Kağan, Çin seferleri sırasında Maniheist din adamlarıyla tanıştı ve 760'ların başında Maniheizmi benimsedi. Maniheizm, İranlı Mani'nin kurduğu, dünyayı iyilik ile kötülüğün, ışık ile karanlığın mücadelesi olarak gören bir dindir.

Maniheizm, Uygur toplumunda iki yönlü bir etki bıraktı. Bir yandan savaşçı ruhu zayıflattığı değerlendirilir: dinin et yemeyi ve canlı öldürmeyi sınırlayan kuralları, avcı ve atlı bozkır yaşamıyla çelişiyordu. Öte yandan Uygurları yerleşik hayata yöneltti. Tarım, ticaret, kent kurma, mimari, yazı ve sanat bu dönemde güçlendi.

Maniheizmin Uygurları zayıflattığı yorumu Türk tarih yazımında yaygındır. Bazı tarihçiler ise yıkılışta iç karışıklıkların, kıtlık ve salgınların ve Kırgızların yükselişinin daha belirleyici olduğunu vurgular. KPSS'de Maniheizmin etkisi genellikle "yerleşik hayata geçiş" ve "savaşçılık özelliğinin azalması" başlıklarıyla sorulur.

Kültürel katkılar

Uygurlar, Kök Türk alfabesinin yanında Soğd alfabesinden geliştirdikleri Uygur alfabesini de kullandılar. Uygur alfabesi, sonraki yüzyıllarda Orta Asya'da geniş bir alanda kullanıldı ve başka toplulukların yazı geleneğini de etkiledi.

Uygurlar kâğıt kullandılar ve tahta kalıplarla metin basarak kitap çoğalttılar. Kentlerde saraylar ve tapınaklar inşa ettiler. Duvar resimleri ve kitap süslemeleri, Uygur sanatının günümüze ulaşan örnekleri arasındadır; bu kitap süslemeleri, Türk minyatür sanatının erken örnekleri olarak kabul edilir. Uygurlar ayrıca Budist ve Maniheist metinleri Türkçeye çeviren geniş bir çeviri geleneği oluşturdu.

Yıkılış ve sonraki Uygur devletleri

840'ta Kırgızlar, Uygur başkentine saldırarak Uygur Kağanlığı'nı yıktı. Uygurların bir kısmı güneye ve güneybatıya göç etti ve iki önemli devlet kurdu.

Kansu Uygurları, bugünkü Çin'in Kansu bölgesinde yerleşti; Sarı Uygurlar adıyla da bilinirler. Bu topluluk zamanla Budizme yöneldi ve varlığını küçük bir topluluk olarak günümüze kadar sürdürdü. Turfan Uygurları ise Doğu Türkistan'da, Turfan ve çevresinde kuruldu; Koço adlı merkezleriyle bilinirler. Turfan Uygurları yüzyıllar boyunca bölgenin önemli bir kültür merkezi oldu ve 13. yüzyılda Moğol hâkimiyetine girdi.

Uygur kâtipleri, Moğol İmparatorluğu döneminde yazışma ve devlet işlerinde önemli görevler üstlendi. Uygur yazı geleneği böylece Uygur devletlerinin siyasi varlığından çok daha uzun yaşadı.

Görsel harita

Uygur tarihi zaman çizelgesi:

1. 744 — Kutluk Bilge Kül Kağan, Uygur Kağanlığı'nı kurar.
2. 750'lerin ortası — An Lushan İsyanı; Uygurlar Tang yönetimine yardım eder.
3. 760'ların başı — Bögü Kağan Maniheizmi benimser.
4. 840 — Kırgızlar Uygur Kağanlığı'nı yıkar.
5. Sonrası — Kansu (Sarı) Uygurları ve Turfan Uygurları.
6. 13. yüzyıl — Turfan Uygurları Moğol hâkimiyetine girer; Uygur kâtipleri Moğol yönetiminde görev alır.

Sınav gözüyle

Uygur soruları KPSS'de büyük ölçüde Maniheizmin etkisi ve Uygurların kültürel "ilk"leri üzerine kurulur. "Uygurların yerleşik hayata geçmesinde etkili olan gelişme" sorusunun cevabı Maniheizmdir; "Maniheizmin Uygurlar üzerindeki etkisi" sorusunda hem yerleşik hayata geçiş hem savaşçılığın azalması doğru seçenek olabilir.

Bir başka sık tema, Uygurların Kök Türklerden farkıdır. Kök Türkler bozkır devlet geleneğini ve Orhun Yazıtları'nı temsil ederken, Uygurlar yerleşik kültürün, kâğıdın, baskının ve Uygur alfabesinin temsilcisidir. Bu karşıtlık, iki devleti karşılaştıran sorularda belirleyici olur.

Kronoloji sorularında da Uygurlar bir halka olarak karşına çıkar. II. Kök Türk Devleti'ni yıkan birlik Uygur, Basmil ve Karluklardan oluşur; Uygur Kağanlığı'nı yıkan ise Kırgızlardır. Karluklar bir süre sonra İslamiyet'le tanışacak ve Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda rol oynayacaktır. Bu zinciri doğru kurmak, "hangi devleti kim yıktı" sorularında çeldiricileri kolayca eletir.

Hafıza kancaları

• "744 kurulur, 840 yıkılır" — Uygur Kağanlığı'nın başı ve sonu.
• "Bögü Mani'yi seçti, Uygur yerleşti" — Maniheizm ve yerleşik hayat.
• "Kâğıt, baskı, minyatür" — Uygurların kitap kültürüne katkıları.
• "Kansu sarı, Turfan Koço" — dağılıştan sonraki iki Uygur devleti.

Mini test

1. (kolay) Uygur Kağanlığı hangi toplulukların saldırısıyla yıkılmıştır?

A) Karluklar B) Kırgızlar C) Basmiller D) Avarlar E) Hazarlar

2. (kolay) Uygurlarda Maniheizmi benimseyen hükümdar kimdir?

A) Bumin Kağan B) Bilge Kağan C) Bögü Kağan D) İlteriş Kağan E) Mete Han

3. (orta) Maniheizmin Uygurlar üzerindeki etkilerinden biri hangisidir?

A) Göçebe yaşamın güçlenmesi B) Yerleşik hayata geçişin hızlanması C) Kök Türk alfabesinin icat edilmesi D) İslamiyet'in kabulü E) Onlu sistemin kurulması

4. (orta) Uygur alfabesi hangi yazıdan geliştirilmiştir?

A) Çin yazısı B) Arap yazısı C) Soğd yazısı D) Latin yazısı E) Grek yazısı

5. (sınav) Aşağıdakilerden hangisi Uygurları Kök Türklerden ayıran özelliklerden biridir?

A) Bozkırda kağan unvanını kullanmaları B) Ötüken'i merkez edinmeleri C) Yerleşik hayata geçerek kâğıt, baskı ve kitap süslemesi gibi yerleşik kültür unsurlarını geliştirmeleri D) Atlı bir orduya sahip olmaları E) İkili teşkilat kullanmaları

Cevaplar

1. B — Uygur Kağanlığı 840'ta Kırgızların saldırısıyla yıkıldı.
2. C — Bögü Kağan 760'ların başında Maniheizmi benimsedi.
3. B — Maniheizm Uygurları tarım, ticaret ve kent hayatına yöneltti.
4. C — Uygur alfabesi Soğd yazısından geliştirilmiştir.
5. C — Yerleşik kültür unsurları Uygurları belirgin biçimde ayırır; öbür seçeneklerin çoğu Kök Türklere ya da her ikisine aittir.

Özet kartı

• Uygur Kağanlığı 744'te Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kuruldu; başkent zamanla Ordu-Balık oldu.
• An Lushan İsyanı'nda Tang yönetimine yardım ederek Çin karşısında güç kazandılar.
• Bögü Kağan 760'ların başında Maniheizmi benimsedi.
• Maniheizm yerleşik hayata geçişi hızlandırdı; savaşçılığı zayıflattığı yorumu yaygındır ama yıkılışta başka etkenler de vardır.
• Katkılar: Soğd kökenli Uygur alfabesi, kâğıt, tahta kalıpla baskı, kitap süslemesi, mimari, çeviri.
• 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldı.
• Sonraki devletler: Kansu (Sarı) Uygurları ve Turfan Uygurları; Uygur kâtipleri Moğol yönetiminde görev aldı.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Kök Türkler ve Uygurlar Orta Asya'nın merkezinde hüküm sürerken, pek çok Türk topluluğu çok uzaklara, Avrupa'ya ve Karadeniz'in kuzeyine uzanmıştı. Ders 4.1.7, "Diğer Türk toplulukları: Avarlar, Hazarlar, Bulgarlar, Peçenekler, Kuman-Kıpçaklar", bu toplulukların kurduğu devletleri, Bizans ve Avrupa ile ilişkilerini ve Hazarların Musevilik tercihini ele alıyor.