Kavimler Göçü ve Avrupa Hunları

Kanca

449 yılında Doğu Roma'dan bir elçilik heyeti, Tuna'nın kuzeyindeki bir sarayda Hun hükümdarını ziyaret etti. Heyetin içindeki tarihçi Priskos, gördüklerini yazdı: altın ve gümüş kaplardan yemek yiyen konuklar, ama tahta bir tabakta yemek yiyen ve tahta bir kupadan içen bir hükümdar. Adı Attila'ydı.

Avrupa'nın gözünde Attila korkulan bir fatihti. Priskos'un tanıklığı ise başka bir resim de çiziyor: sade yaşayan, diplomasiyi iyi bilen bir yönetici. Bu hükümdarın hikâyesi, ondan yaklaşık seksen yıl önce Karadeniz'in kuzeyinde başlayan ve Avrupa'nın haritasını değiştiren bir göçle başlar.

Büyük resim

MS 4. yüzyılın son çeyreğinde Hunlar, İtil (Volga) Nehri'ni geçerek Karadeniz'in kuzeyindeki bozkıra girdi. Bu bölgede yaşayan toplulukları yenerek batıya ilerlemeleri, bir zincirleme hareket başlattı. Yurtlarını kaybeden kavimler batıya ve güneye kaçtı, onların önündeki kavimler de yerinden oynadı. Avrupa'da yaklaşık iki yüzyıl süren bu hareketliliğe Kavimler Göçü denir.

Kavimler Göçü yalnız bir nüfus hareketi değildi. Roma İmparatorluğu'nun batı yarısının çöküşünü hızlandırdı, bugünkü Avrupa milletlerinin temellerinin atıldığı bir yeniden yerleşmeye yol açtı ve Türkiye'deki ders kitaplarında İlk Çağ ile Orta Çağ arasındaki sınır olarak kabul edildi. Ders 4.1.1'de gördüğümüz 375 yılı, bu göçün başlangıç tarihi olarak verilir.

Göçü başlatan Hunlar, zamanla Orta Avrupa'da, bugünkü Macaristan ovasında merkezlenen bir devlet kurdu. Avrupa Hun Devleti, Attila döneminde en geniş sınırlarına ulaştı ve Doğu ile Batı Roma'yı birlikte tehdit eden bir güç oldu.

Kavram çekirdeği

Göçün başlangıcı

Hunlar, 370'li yıllarda Karadeniz'in kuzeyindeki Alanları, ardından Ostrogotları (Doğu Gotları) yendi. Ostrogotların yenilgisi, batılarındaki Vizigotları (Batı Gotları) harekete geçirdi. Vizigotlar Tuna'yı geçip Roma topraklarına sığındı. Roma bu kitleyi yönetmekte zorlandı; 378'de Edirne (Hadrianopolis) yakınlarında Vizigotlar Roma ordusunu yendi ve İmparator Valens savaşta öldü.

Göçün başlangıcındaki Hun lideri olarak kaynaklarda Balamir adı geçer. Balamir hakkındaki bilgiler çok sınırlıdır ve büyük ölçüde sonraki bir yazar olan Jordanes'e dayanır.

Avrupa Hunlarının Asya Hunlarıyla bağı tartışmalıdır. Asya Hun Devleti'nin dağılışı ile Hunların Avrupa'da görünmesi arasında iki yüzyıldan fazla zaman vardır. Türk tarihçiliğinde iki topluluk arasında bir bağ kurulur; bazı araştırmacılar ise adın ortak olmasının doğrudan bir soy sürekliliği anlamına gelmeyebileceğini vurgular.

Göçün sonuçları

KPSS'de Kavimler Göçü'nün sonuçları sıkça sorulur ve genellikle şöyle sıralanır. Avrupa'nın etnik haritası değişti; Germen kavimleri Roma topraklarına yerleşti ve bugünkü Avrupa milletlerinin temelleri atıldı. Batı Roma İmparatorluğu zayıfladı ve 476'da yıkıldı. Siyasi otoritenin zayıflaması, Avrupa'da feodalitenin gelişmesine zemin hazırladı. Roma topraklarına yerleşen Germen kavimleri zamanla Hristiyanlığı benimsedi. İlk Çağ sona erdi ve Orta Çağ başladı.

Bu sonuçların hepsi yalnız Hunların eseri değildir; Roma'nın iç sorunları da çöküşte büyük rol oynadı. Ancak Hunların batıya ilerleyişi, bu süreci başlatan ve hızlandıran etken olarak kabul edilir.

Avrupa Hun Devleti ve Attila

Hunlar 5. yüzyılın başında bugünkü Macaristan ovasını merkez edindi. Uldız ve Rua dönemlerinde Doğu Roma'dan düzenli vergi alan bir güç hâline geldiler. Rua'nın ölümünden sonra yeğenleri Attila ve Bleda birlikte tahta çıktı; Bleda'nın ölümünden sonra Attila tek başına hüküm sürdü.

Attila'nın Doğu Roma ile imzaladığı Margos Antlaşması, Hunların Bizans karşısındaki üstünlüğünü gösterir. Bu antlaşmayla Doğu Roma, Hunlara ödediği yıllık vergiyi artırdı, Hunlardan kaçıp Bizans'a sığınanları geri vermeyi ve sınırda Hun tüccarlarına pazar yerleri açmayı kabul etti. Sonraki yıllarda yapılan Anatolius Barışı ile Hunların Bizans üzerindeki baskısı daha da arttı.

451'de Attila batıya, Galya'ya (bugünkü Fransa) yöneldi. Katalon Ovası'nda Roma ve müttefiklerinin ordusuyla yapılan savaş kesin bir sonuç vermedi. 452'de Attila İtalya'ya girdi; Roma'ya yürümekten vazgeçmesinin ardında Papa I. Leo'nun başında bulunduğu heyetle yapılan görüşme ve orduda yayılan salgın gibi etkenler anılır.

Attila 453'te öldü. Oğulları arasındaki taht kavgaları ve Hun hâkimiyetindeki kavimlerin ayaklanmaları devleti hızla zayıflattı. Avrupa Hun Devleti 469'da yıkıldı.

Attila'nın iki portresi

Batı Avrupa'nın Orta Çağ geleneğinde Attila, "Tanrı'nın kırbacı" diye anılan bir yıkıcı olarak hatırlandı. Priskos'un tanıklığı ise onu sade yaşayan, sözünü tutan ve elçilik ilişkilerini dikkatle yöneten bir hükümdar olarak gösterir. Macar ve Türk halk geleneklerinde ise Attila bir kahraman olarak yaşar. Bu farklı portreler, bir tarihî kişinin kimin gözünden anlatıldığına göre nasıl değiştiğinin açık bir örneğidir.

Görsel harita

Kavimler Göçü ve Avrupa Hunları zaman çizelgesi:

1. 370'ler — Hunlar İtil'i geçer; Alanlar ve Ostrogotlar yenilir.
2. 375 — Kavimler Göçü'nün başlangıcı olarak kabul edilen yıl.
3. 378 — Edirne yakınlarında Vizigotlar Roma'yı yener.
4. 5. yüzyıl başı — Hunlar Macaristan ovasında merkezlenir (Uldız, Rua).
5. 434 sonrası — Attila ve Bleda; Margos Antlaşması.
6. 451 — Galya seferi, Katalon Ovası.
7. 452 — İtalya seferi.
8. 453 — Attila'nın ölümü.
9. 469 — Avrupa Hun Devleti'nin yıkılışı.

Sınav gözüyle

Kavimler Göçü sorularında en sık sorulan başlık sonuçlardır ve çeldiriciler genellikle başka dönemlerin olaylarından seçilir. Rönesans, Reform, coğrafi keşifler ya da Fransız İhtilali gibi Yeni Çağ ve Yakın Çağ olayları, Kavimler Göçü'nün sonucu gibi sunulabilir. Göçün sonuçlarını 4. ve 5. yüzyılın Avrupası içinde düşünmek bu tuzağı önler.

Avrupa Hunları sorularında ise Attila'nın Bizans ile yaptığı antlaşmalar ve seferlerinin sırası sorulur. Margos Antlaşması'nın maddeleri, Hunların Bizans üzerindeki ekonomik ve siyasi üstünlüğünün kanıtı olarak sık karşımıza çıkar.

Hafıza kancaları

• "375 başlar, 476 çöker" — göçün başlangıcı ve Batı Roma'nın yıkılışı.
• "Alan, Ostrogot, Vizigot" — zincirin ilk üç halkası.
• "Margos: vergi, iade, pazar" — Attila'nın Bizans'tan aldıkları.
• "451 Galya, 452 İtalya, 453 ölüm" — Attila'nın son üç yılı.

Mini test

1. (kolay) Kavimler Göçü'nün başlangıç tarihi olarak kabul edilen yıl hangisidir?

A) 375 B) 453 C) 476 D) 552 E) 622

2. (kolay) Avrupa Hun Devleti en geniş sınırlarına hangi hükümdar döneminde ulaşmıştır?

A) Balamir B) Uldız C) Rua D) Attila E) Mete

3. (orta) Aşağıdakilerden hangisi Kavimler Göçü'nün sonuçlarından biri değildir?

A) Avrupa'nın etnik haritasının değişmesi B) Batı Roma'nın zayıflaması C) Feodalitenin gelişmesi D) Coğrafi keşiflerin başlaması E) İlk Çağ'ın sona ermesi

4. (orta) Margos Antlaşması ile Doğu Roma aşağıdakilerden hangisini kabul etmiştir?

A) Hunlara ödenen vergiyi artırmayı ve kaçakları iade etmeyi B) Başkentini Hunlara vermeyi C) Hıristiyanlığı bırakmayı D) Hunlarla savaşmayı E) Galya'yı Hunlara bırakmayı

5. (sınav) Attila hakkındaki farklı değerlendirmelerle ilgili hangisi en doğru yorumdur?

A) Bütün kaynaklar Attila'yı aynı biçimde anlatır. B) Priskos'un tanıklığı, Attila'nın yalnız yıkıcı bir fatih olarak hatırlanmasını tamamlayan farklı bir portre sunar. C) Attila hakkında hiçbir çağdaş tanıklık yoktur. D) Attila Roma'yı ele geçirmiştir. E) Attila Asya Hun Devleti'nin kurucusudur.

Cevaplar

1. A — 375, Kavimler Göçü'nün başlangıcı olarak kabul edilir.
2. D — Avrupa Hun Devleti en geniş sınırlarına Attila döneminde ulaştı.
3. D — Coğrafi keşifler 15. yüzyılın sonuna, Yeni Çağ'a aittir.
4. A — Doğu Roma vergiyi artırmayı, kaçakları iade etmeyi ve pazar yerleri açmayı kabul etti.
5. B — Priskos'un gözlemi, Batı geleneğindeki yıkıcı imajdan farklı, sade ve diplomat bir hükümdar portresi çizer.

Özet kartı

• 370'lerde Hunlar İtil'i geçti; Alanları ve Ostrogotları yendi; Vizigotlar Roma'ya sığındı.
• 375 Kavimler Göçü'nün başlangıcı kabul edilir; Avrupa'da yaklaşık iki yüzyıl süren bir hareketlilik başladı.
• Sonuçlar: Avrupa'nın etnik haritası değişti, Batı Roma zayıfladı ve 476'da yıkıldı, feodalite gelişti, İlk Çağ bitti.
• Avrupa Hunları ile Asya Hunları arasındaki bağ tartışmalıdır.
• Avrupa Hun Devleti Macaristan ovasında merkezlendi; Attila döneminde en geniş sınırlarına ulaştı.
• Margos Antlaşması: vergi artışı, kaçakların iadesi, Hun tüccarlarına pazar.
• 451 Galya, 452 İtalya, 453 Attila'nın ölümü, 469 devletin yıkılışı.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Hunlar Avrupa'da tarih sahnesinden çekilirken, Orta Asya'da Türk adını ilk kez bir devletin adı olarak taşıyan bir güç doğuyordu. Ders 4.1.5, "I. ve II. Kök Türk Devletleri", Bumin ve İstemi Kağanların kurduğu devleti, Çin egemenliği altındaki yarım asrı, Kutluk Kağan'ın yeniden kuruluşunu ve Türkçenin bilinen ilk büyük yazılı belgeleri olan Orhun Yazıtları'nı ele alıyor.