Asya Hun Devleti

Kanca

Çin'in büyük tarihçisi Sima Qian (okunuşu: "Sı-ma Çiyen"), bozkırdaki komşularını anlatırken bir hikâye aktarır. Doğudaki bir kavim, genç Hun hükümdarından önce en iyi atını, sonra eşlerinden birini ister. Hükümdar ikisini de verir; barış bozulmasın diye. Sonra aynı kavim, iki ülke arasındaki kimsenin kullanmadığı çorak bir toprak şeridini ister. Bu kez hükümdar öfkelenir: "Toprak devletin temelidir; onu nasıl verebilirim?" Ve saldırıya geçer.

Bu hikâyenin kelimesi kelimesine doğru olup olmadığını bilemeyiz; bir Çin kaynağının aktardığı bir rivayettir. Ama bozkırda kurulan ilk büyük devletin toprağa ve bağımsızlığa bakışını anlatmak için yüzyıllardır anılır. O hükümdarın adı Mete'ydi.

Büyük resim

Asya Hun Devleti, bozkırın siyasi olarak birleştiği ilk büyük imparatorluklardan biridir ve Türk tarihinde genellikle bilinen ilk Türk devleti olarak anılır. Devletin adı Çin kaynaklarında Hiung-nu (bugünkü okunuşuyla Şiyungnu) olarak geçer. Hun devletini tanıdığımız bilgilerin büyük kısmı, Çin kaynaklarından, özellikle Sima Qian'ın Tarihçi'nin Kayıtları (Shiji) adlı eserinden gelir.

Devletin ortaya çıkışı, Çin'in kuzeyindeki bozkırda göçebe toplulukların tek bir siyasi çatı altında birleşmesiyle olmuştur. Bu birleşme, en parlak dönemini Mete Han zamanında yaşadı. Hunlar Çin ile uzun bir rekabete girdi; bu rekabet, iki taraf arasında savaşlar, antlaşmalar ve evliliklerle dolu yüzyıllar boyunca sürdü.

Hunların etnik kimliği araştırmacılar arasında tartışmalıdır. Türk tarihçiliğinde Hunlar Türklerin ataları olarak kabul edilir; bazı araştırmacılar ise Hun konfederasyonunun birçok farklı topluluğu bir araya getirdiğini ve tek bir soya bağlanamayacağını savunur. KPSS'de Asya Hun Devleti, ilk Türk devleti olarak ve Türk devlet geleneğinin temellerini atan yapı olarak sorulur.

Kavram çekirdeği

Kuruluş ve Teoman

Hun topluluklarının birleşmesi MÖ 3. yüzyılda belirginleşti. Çin kaynaklarında adı geçen bilinen ilk Hun hükümdarı Teoman'dır (Çince kaynaklarda Tuman). Teoman döneminde Hunlar, kuzey Çin sınırında güçlü bir siyasi birlik hâline geldi.

Çin'in kuzey sınırını koruyan surları birleştirip genişletme çalışmaları bu dönemle aynı zamana denk gelir. Bozkır halklarının akınları, Çin'in bu surları güçlendirmesinde etkili olan sebeplerden biridir. KPSS'de Çin Seddi, Türk akınlarına karşı alınan bir önlem olarak sorulabilir.

Mete Han ve en parlak dönem

Mete, MÖ 209'da Hun tahtına çıktı. Mete'nin dönemi Hun devletinin en güçlü dönemidir. Mete, orduyu onluk, yüzlük, binlik ve on binlik birliklere ayırdı. Onlu sistem denen bu düzen, sonraki pek çok Türk ve bozkır devletinin ordusunda da kullanıldı ve Türk ordusunun temel teşkilatı olarak kabul edilir.

Mete, doğudaki ve batıdaki komşu toplulukları yenerek hâkimiyet alanını genişletti. Çin kaynaklarındaki bir mektubunda, bozkırdaki çok sayıda topluluğu kendi otoritesi altında topladığını bildirir. Türk tarih yazımında Mete, Orta Asya'daki Türk boylarını tek bir bayrak altında toplayan ilk hükümdar olarak anılır.

Mete'nin Çin ile mücadelesinin en ünlü olayı MÖ 200'de yaşandı. Hun ordusu, Pai-teng (Baideng) yakınlarında Çin'in Han hanedanından İmparator Kao-ti'yi kuşattı. Kuşatmanın ardından Çin, Hunlarla bir antlaşma yaptı ve Hunlara her yıl ipek ve başka armağanlar göndermeyi, bir prensesi Hun hükümdarıyla evlendirmeyi kabul etti. Bu antlaşma, Hunların Çin karşısındaki üstünlüğünün bir göstergesi olarak kabul edilir.

Devlet teşkilatı

Hun devleti, sonraki Türk devletlerinde de görülecek bir teşkilat yapısına sahipti. Devlet doğu ve batı olarak iki kanada ayrılırdı; hükümdar merkezde bulunur, kanatları ailesinden kişiler yönetirdi. Önemli kararlar, boy beylerinin katıldığı bir mecliste görüşülürdü. Bu meclis, sonraki Türk devletlerinde kurultay ya da toy adıyla anılacak geleneğin erken bir örneğidir.

Hükümdarın yetkisini Tanrı'dan aldığına inanılırdı. Bu anlayış, ünitenin kültür ve medeniyet derslerinde kut kavramı olarak ayrıntılı ele alınacaktır.

Zayıflama ve yıkılış

Mete'den sonra Hun devleti bir süre gücünü korudu. Ancak taht kavgaları, Çin'in Hun beyleri arasında ayrılık çıkarma politikası ve iç karışıklıklar devleti zayıflattı. MÖ 1. yüzyılın ortalarında Hun devleti doğu ve batı olarak ikiye ayrıldı.

Batı Hunları kısa süre içinde Çin'in saldırılarıyla dağıldı. Doğu Hunları ise bir süre daha varlığını sürdürdü; zamanla kendi içinde de bölündü ve MS 3. yüzyılın başlarında siyasi varlığını yitirdi. Hun topluluklarının bir kısmı batıya yöneldi. Bu batı hareketi ile Avrupa'da görülen Hunlar arasındaki bağ, bir sonraki dersin konusudur.

Görsel harita

Asya Hun Devleti zaman çizelgesi:

1. MÖ 3. yüzyıl — Hun toplulukları birleşiyor; bilinen ilk hükümdar Teoman.
2. MÖ 209 — Mete tahta çıkıyor; onlu sistem.
3. MÖ 200 — Pai-teng kuşatması; Çin ile antlaşma, ipek ve armağan.
4. MÖ 1. yüzyıl ortası — devlet doğu ve batı olarak ikiye ayrılıyor.
5. MS 3. yüzyıl başı — Doğu Hunlarının siyasi varlığı sona eriyor.

Sınav gözüyle

KPSS'de Asya Hun Devleti sorularının büyük kısmı "ilk"lere odaklanır. Bilinen ilk Türk devleti, onlu sistemi kuran ilk hükümdar, Türk boylarını tek bayrak altında toplayan ilk hükümdar ve Çin Seddi'nin yapılmasında etkili olan akınlar en sık sorulan bilgilerdir. Bu "ilk"leri ünitenin ustalık dersinde bütün devletler için karşılaştırmalı olarak toplayacağız.

İkinci sık sorulan tema, Hun devletinin Türk devlet geleneğine bıraktığı mirastır. Onlu sistem, ikili teşkilat ve meclis geleneği, sonraki Türk devletlerinde de karşımıza çıkar. Soru "Aşağıdakilerden hangisi Asya Hun Devleti'nden sonraki Türk devletlerinde de görülen bir uygulamadır?" biçiminde gelebilir.

Hafıza kancaları

• "Teoman başlar, Mete zirve" — ilk bilinen hükümdar ve en parlak dönem.
• "209, 200" — Mete'nin tahta çıkışı ve Pai-teng kuşatması.
• "On, yüz, bin, on bin" — Mete'nin onlu sistemi.
• "Toprak devletin temelidir" — Çin kaynağının aktardığı Mete rivayeti.

Mini test

1. (kolay) Türk tarihinde genellikle bilinen ilk Türk devleti olarak anılan devlet hangisidir?

A) Göktürk Devleti B) Asya Hun Devleti C) Uygur Devleti D) Avar Kağanlığı E) Hazar Kağanlığı

2. (kolay) Orduda onlu sistemi kuran hükümdar hangisidir?

A) Teoman B) Mete C) Attila D) Bumin E) Bilge Kağan

3. (orta) MÖ 200'de yaşanan Pai-teng kuşatmasının sonucu hangisidir?

A) Hunların Çin'e bağlanması B) Çin'in Hunlara ipek ve armağan göndermeyi kabul ettiği bir antlaşma C) Hun devletinin ikiye bölünmesi D) Teoman'ın tahta çıkması E) Kavimler Göçü'nün başlaması

4. (orta) Asya Hunları hakkındaki bilgilerimizin büyük kısmı nereden gelir?

A) Orhun Yazıtları'ndan B) Hunların kendi kroniklerinden C) Çin kaynaklarından D) Bizans kaynaklarından E) Arap coğrafyacılarından

5. (sınav) Aşağıdakilerden hangisi Asya Hun Devleti'nde görülen ve sonraki Türk devletlerinde de sürdürülen bir uygulamadır?

A) Hicri takvimin kullanılması B) Devletin doğu ve batı kanatlarına ayrıldığı ikili teşkilat C) Tımar sistemi D) Divan-ı Hümayun E) Nizam-ı Cedid ordusu

Cevaplar

1. B — Asya Hun Devleti, Türk tarihinde bilinen ilk Türk devleti olarak anılır.
2. B — Mete Han orduyu onluk, yüzlük, binlik ve on binlik birliklere ayırdı.
3. B — Kuşatmanın ardından Çin, Hunlara her yıl ipek ve armağan göndermeyi kabul etti.
4. C — Hunlardan kalan kendi yazılı kaynakları yoktur; bilgilerin büyük kısmı Çin kaynaklarındandır.
5. B — İkili teşkilat, sonraki Türk devletlerinde de görülür; öbür seçenekler çok sonraki dönemlere aittir.

Özet kartı

• Asya Hun Devleti, Türk tarihinde bilinen ilk Türk devleti olarak anılır; etnik kimliği araştırmacılar arasında tartışmalıdır.
• Bilgilerin büyük kısmı Çin kaynaklarından, özellikle Sima Qian'ın eserinden gelir.
• Bilinen ilk hükümdar Teoman'dır.
• Mete MÖ 209'da tahta çıktı; onlu sistemi kurdu; Türk boylarını tek bayrak altında toplayan ilk hükümdar olarak anılır.
• MÖ 200 Pai-teng kuşatmasından sonra Çin, Hunlara ipek ve armağan göndermeyi kabul etti.
• Miras: onlu sistem, doğu-batı ikili teşkilatı, boy beylerinin meclisi.
• MÖ 1. yüzyıl ortasında ikiye ayrıldı; Doğu Hunlarının siyasi varlığı MS 3. yüzyıl başında sona erdi.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Asya Hun Devleti dağıldığında Hun topluluklarının bir kısmı batıya yöneldi. Yüzyıllar sonra Karadeniz'in kuzeyinde beliren Hunlar, Avrupa'da zincirleme bir göç hareketini başlattı. Ders 4.1.4, "Kavimler Göçü ve Avrupa Hunları", bu göçün sebeplerini ve sonuçlarını, Attila'yı ve Avrupa Hunlarının Roma ile ilişkilerini ele alıyor.