“İlk”ler ve devlet karşılaştırma soruları

Kanca

Bir KPSS sorusu düşün: "Bilinen ilk Türk devleti hangisidir?" Cevap kolay görünür: Asya Hun Devleti. Şimdi bir başkası: "Türk adıyla kurulan ilk Türk devleti hangisidir?" Aynı cevabı işaretleyen aday yanılır; doğru cevap Kök Türklerdir. İki soru arasında yalnız iki sözcük fark var: "Türk adıyla".

İslamiyet öncesi Türk tarihi sorularının önemli bir kısmı böyle kurulur. Aynı konuda birbirine çok benzeyen "ilk"ler vardır ve soru kökündeki tek bir niteleyici hangisinin sorulduğunu belirler. Bu ustalık dersi, ünitenin bütün "ilk"lerini bir tabloda toplar ve devletleri karşılaştıran soruların mantığını çözer.

Büyük resim

Ünite boyunca dokuz dersle İslamiyet öncesi Türk tarihinin devletlerini, topluluklarını ve kültür kavramlarını gördük. Bu bilgiler sınavda üç ana soru kalıbıyla karşına çıkar. Birincisi "ilk" sorusudur: bir ilkin hangi devlete ait olduğu. İkincisi karşılaştırma sorusudur: iki devletin ortak ya da farklı özellikleri. Üçüncüsü eşleştirme sorusudur: devlet ile kişi, olay, destan ya da kavram arasındaki bağ.

Üç kalıbın ortak zorluğu, bilgilerin birbirine çok yakın durmasıdır. Hunlar, Kök Türkler ve Uygurlar aynı coğrafyada, benzer bir devlet geleneğiyle ardı ardına hüküm sürdü. Kut, kurultay, töre ve ikili teşkilat hepsinde görülür; ama alfabe, din, yerleşik hayat gibi konularda belirgin farklar vardır. Sınav, tam da bu ortak ve farklı yanların sınırında soru kurar.

Bu derste önce "ilk"ler haritasını kuruyor, sonra soru kökündeki niteleyicileri okumayı, en sonda da karşılaştırma sorularını ortak-özgü ayrımıyla çözmeyi çalışıyoruz. Ders lisans zorluğunda yazılmıştır; önlisans ve ortaöğretim adayları için seçmelidir.

Kavram çekirdeği

"İlk"ler haritası

Asya Hun Devleti, bilinen ilk Türk devleti olarak anılır. Mete Han, orduyu onlu sisteme göre düzenleyen ve Türk boylarını tek bayrak altında toplayan ilk hükümdar olarak kabul edilir. Çin Seddi'nin güçlendirilmesinde etkili olan akınlar da bu döneme bağlanır.

Avrupa Hun Devleti, Avrupa'da kurulan ilk Türk devleti olarak bilinir. Kavimler Göçü'nü başlatan Hunların kurduğu bu devlet, Attila döneminde en geniş sınırlarına ulaştı.

Kök Türk Devleti, Türk adıyla kurulan ilk devlettir. Bilinen ilk Türk alfabesi olan Kök Türk alfabesi ve Türkçenin ilk büyük yazılı metinleri olan Orhun Yazıtları bu devlete aittir.

Avarlar, Sasanilerle birlikte 626'da İstanbul'u kuşatarak İstanbul'a yönelik ilk Türk kuşatmasını gerçekleştiren topluluk olarak anılır.

Uygurlar, yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak kabul edilir. Kâğıt kullanımı, tahta kalıplarla baskı ve Türk minyatür sanatının erken örnekleri Uygurlarla ilişkilendirilir.

İtil Bulgarları, 922'de İslamiyet'i kabul ederek Avrupa'da İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğu oldu. Hazarların yönetici sınıfının Museviliği benimsemesi de sık sorulan bir özelliktir ama bir "ilk" olarak değil, ayırt edici bir özellik olarak sorulur.

Soru kökündeki niteleyiciler

"İlk" sorularında belirleyici olan, "ilk" sözcüğünün yanındaki niteleyicidir. "Bilinen ilk Türk devleti" Asya Hunlarını, "Türk adıyla kurulan ilk devlet" Kök Türkleri, "Avrupa'da kurulan ilk Türk devleti" Avrupa Hunlarını çağırır. "Yerleşik hayata geçen ilk" Uygurları, "Avrupa'da İslamiyet'i kabul eden ilk" İtil Bulgarlarını gösterir.

Bu yüzden "ilk" sorularında kökü okurken niteleyiciyi işaretlemek gerekir. "Türk adıyla", "bilinen", "Avrupa'da", "yerleşik" gibi tek bir sözcük, cevabı değiştirir. Çeldiriciler çoğunlukla aynı kökün niteleyicisiz ya da başka niteleyicili hâlinin cevabıdır.

Bir de "bilinen" sözcüğünün önemi vardır. Tarihte "ilk" iddiaları çoğunlukla mevcut kaynaklarla sınırlıdır; daha eski bir örnek ileride bulunabilir. "Bilinen ilk" ifadesi bu temkini taşır ve sınavda da bu biçimde sorulur.

Karşılaştırma soruları: ortak ve özgü

Devletleri karşılaştıran sorular iki biçimde gelir: "Aşağıdakilerden hangisi Asya Hunları ile Kök Türklerin ortak özelliğidir?" ya da "Hangisi yalnız Kök Türklere özgüdür?" Bu soruları çözmenin yolu, özellikleri iki kümeye ayırmaktır: bütün İslamiyet öncesi Türk devletlerinde görülen ortak özellikler ve belirli bir devlete özgü özellikler.

Ortak özellikler şunlardır: kut anlayışı, kurultay, töre, ikili teşkilat, ülkenin hanedanın ortak malı sayılması, onlu sistem geleneği, ordu-millet, konar-göçer hayvancılık ekonomisi ve Gök Tanrı inancı. Bu özellikler bir soruda "ortak özellik" olarak doğru cevap olabilir; ama "yalnız birine özgü" sorusunda yanlış cevaptır.

Özgü özellikler ise belirli bir devletle eşleşir: Kök Türk alfabesi ve Orhun Yazıtları Kök Türklere, Maniheizm ve yerleşik kültür Uygurlara, Musevi yönetici sınıf Hazarlara, İslamiyet'in 922'de kabulü İtil Bulgarlarına, Hristiyanlık ve Slavlaşma Tuna Bulgarlarına aittir.

Bir örnek

Soru: "Aşağıdakilerden hangisi Asya Hun Devleti ile Uygur Devleti'nin ortak özelliklerinden biridir?"

A) Maniheizmin devlet katında benimsenmesi. Bu, Uygurlara özgüdür; Asya Hunlarında görülmez.

B) Kök Türk alfabesiyle yazıt dikilmesi. Orhun Yazıtları'nı Kök Türkler dikmiştir; Asya Hunlarından kalan kendi yazılı kaynakları yoktur.

C) Kut anlayışı ve ikili teşkilat. Her iki devlette de görülen, İslamiyet öncesi Türk devlet geleneğinin ortak özelliğidir.

D) Kâğıt kullanımı ve tahta kalıplarla baskı. Uygurlara özgüdür.

E) Onlu sistemin ilk kez uygulanması. Onlu sistem Asya Hunlarında kurulmuştur; Uygurlar onu devralmıştır, ama "ilk kez" niteleyicisi yalnız Hunlara uyar.

Doğru cevap C'dir. E seçeneği, "ilk kez" niteleyicisinin ortak özellik sorusuna yerleştirilmesiyle kurulmuş bir çeldiricidir.

Eşleştirme sorularında tablo düşüncesi

Eşleştirme soruları çoğunlukla dört ya da beş ikili verir ve yanlış olanı sorar. Bu sorular için en etkili hazırlık, her devlet için dört sütunlu bir zihinsel tablo tutmaktır: kurucu ya da önemli hükümdar, merkez ya da bölge, ayırt edici özellik, yıkılış. Görsel harita bölümündeki tablo bu dört sütunu bir araya getirir. Soru bir ikiliyi sorduğunda, doğru hücreyi zihninde bulup karşılaştırman yeterli olur.

Görsel harita

"İlk" sorusunda niteleyici okuma:

1. "Bilinen ilk Türk devleti" → Asya Hun.
2. "Türk adıyla kurulan ilk" → Kök Türk.
3. "Avrupa'da kurulan ilk Türk devleti" → Avrupa Hun.
4. "Yerleşik hayata geçen ilk" → Uygur.
5. "Avrupa'da İslamiyet'i kabul eden ilk" → İtil Bulgar.

Sınav gözüyle

İslamiyet öncesi Türk tarihi soruları, Tarih testinin bilgiye dayalı ve hızlı çözülebilen soruları arasındadır. Bu hız ancak bilgiler düzenli bir yapıda durduğunda mümkündür. Dağınık bilgiyle çözmeye çalışan aday, birbirine benzeyen seçenekler arasında zaman kaybeder; tabloyu zihninde taşıyan aday seçenekleri tek tek hücrelere yerleştirerek eler.

Lisans düzeyindeki ayırt edici sorular genellikle iki tuzak taşır: "ilk" niteleyicisinin değiştirilmesi ve ortak özelliklerin özgü, özgü özelliklerin ortak gibi sunulması. Bu dersteki iki araç, yani niteleyici okuma ve ortak-özgü ayrımı, bu tuzakların ikisine de karşılık verir.

Hafıza kancaları

• "Hun bilinen, Kök Türk adlı" — bilinen ilk Türk devleti ile Türk adıyla kurulan ilk devlet.
• "Niteleyiciyi çiz" — "ilk"in yanındaki sözcük cevabı değiştirir.
• "Ortak dört: kut, kurultay, töre, ikili teşkilat" — bütün devletlerde görülenler.
• "Görülmek, doğmak değildir" — bir devlette bulunan özellik orada ortaya çıkmış olmayabilir.

Mini test

1. (kolay) Türk adıyla kurulan ilk devlet hangisidir?

A) Asya Hun B) Kök Türk C) Uygur D) Avar E) Hazar

2. (kolay) Avrupa'da İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğu hangisidir?

A) Tuna Bulgarları B) Hazarlar C) İtil Bulgarları D) Peçenekler E) Avarlar

3. (orta) Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet öncesi Türk devletlerinin ortak özelliklerinden biri değildir?

A) Kut anlayışı B) Kurultay C) Töre D) Maniheizmin devlet dini olarak benimsenmesi E) İkili teşkilat

4. (orta) "Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu" ifadesi hangisini çağırır?

A) Asya Hunları B) Avrupa Hunları C) Uygurlar D) Kök Türkler E) Avarlar

5. (sınav) Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

A) Asya Hun — bilinen ilk Türk devleti B) Kök Türk — Türk adıyla kurulan ilk devlet C) Avrupa Hun — Avrupa'da kurulan ilk Türk devleti D) Uygur — Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan devlet E) İtil Bulgar — 922'de İslamiyet

Cevaplar

1. B — Türk adını resmî devlet adı olarak ilk kullanan Kök Türklerdir.
2. C — İtil Bulgarları 922'de İslamiyet'i kabul etti.
3. D — Maniheizm yalnız Uygurlarda devlet katında benimsendi; öbürleri ortak özelliklerdir.
4. C — Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak kabul edilir.
5. D — Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan Kök Türklerdir, Uygurlar değil.

Özet kartı

• Asya Hun: bilinen ilk Türk devleti; Mete ile onlu sistem.
• Avrupa Hun: Avrupa'da kurulan ilk Türk devleti; Attila.
• Kök Türk: Türk adıyla kurulan ilk devlet; Kök Türk alfabesi; Orhun Yazıtları.
• Uygur: yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu; kâğıt, baskı, minyatür.
• Avar: 626 İstanbul kuşatması; İtil Bulgar: Avrupa'da ilk Müslüman Türk topluluğu (922); Hazar: Musevi yönetici sınıf.
• "İlk" sorusunda niteleyiciyi işaretle; tek sözcük cevabı değiştirir.
• Ortak özellikler (kut, kurultay, töre, ikili teşkilat) ile özgü özellikleri (alfabe, Maniheizm, Musevilik) ayır.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

İslamiyet öncesi Türk tarihi burada kapanıyor. Türklerin tarihini derinden değiştiren gelişme, Arap Yarımadası'nda doğan yeni bir dinin kısa sürede geniş bir coğrafyaya yayılmasıdır. Ders 4.2.1, "İslamiyet'in doğuşu, Dört Halife, Emevîler ve Abbasîler", bu dinin ortaya çıkışını ve Türklerle ilk karşılaşmasına kadar uzanan İslam devletlerini ele alıyor.