Tarih bilimi, çağlar ve takvimler

Kanca

1925 yılının son haftasında Türkiye'de yaşayan biri, takvime bakıp hangi yılda olduğunu söylemekte zorlanabilirdi. Devlet dairelerinde bir takvim, camide başka bir takvim, yabancı tüccarlarla yazışmada bir başkası kullanılıyordu. Aynı gün, üç farklı yılın farklı bir gününe denk geliyordu. Bu karışıklık, 1926'nın ilk günü yürürlüğe giren bir kanunla sona erdi.

Zamanı saymak doğal bir şey gibi görünür, ama değildir. Her toplum zamanı kendi olayından başlatır ve kendi gök cismine göre böler. Tarih bilimi de bu farklı sayımları bir arada okumayı öğrenerek başlar.

Büyük resim

Tarih, geçmişte yaşamış insan topluluklarının yaptıklarını, yer ve zaman belirterek, sebep-sonuç ilişkisi içinde ve belgelere dayanarak inceleyen bilimdir. Bu tanımın her parçası önemlidir. "İnsan toplulukları" tarihi doğa tarihinden ayırır. "Yer ve zaman" olayları somutlaştırır. "Sebep-sonuç" tarihi bir olaylar listesi olmaktan çıkarır. "Belge" ise tarihi bir anlatı olmaktan çıkarıp bir bilime dönüştürür.

Tarihçi geçmişi doğrudan göremez; yalnız geçmişin bıraktığı izleri görür: yazıtlar, paralar, belgeler, kalıntılar. Bu izleri okumak için başka bilimlerden yardım alır. İzleri zamana yerleştirmek için de iki araç kullanır: çağlar ve takvimler. Çağlar tarihi büyük dönemlere böler, takvimler ise olayları gün gün, yıl yıl sıraya koyar.

Bu ders, tarih modülünün geri kalanında sürekli kullanacağın bu temel araçları kuruyor: tarihin yöntemi, yardımcı bilimleri, çağlar ve Türklerin kullandığı takvimler.

Kavram çekirdeği

Tarihin yöntemi

Tarihçi işe kaynakları toplayarak başlar; buna kaynak taraması denir. Kaynaklar birinci el ve ikinci el olarak ayrılır. Birinci el kaynak, olayın yaşandığı döneme ait belgedir: bir antlaşma metni, bir yazıt, bir mektup. İkinci el kaynak ise sonradan, birinci el kaynaklara dayanılarak yazılmış eserdir. Kaynaklar yazılı ve yazısız olarak da ayrılır; bir kitabe yazılı, bir çanak çömlek yazısız kaynaktır.

Toplanan kaynaklar sınıflandırılır, çözümlenir ve eleştiriden geçirilir: belge sahte mi, yazarı olayı gerçekten görmüş mü, taraflı mı? Bu eleştiriden geçen bilgiler en sonunda birleştirilerek bir sonuca ulaşılır. KPSS'de bu aşamaların eski adlarıyla da karşılaşabilirsin: tasnif (sınıflandırma), tahlil (çözümleme), tenkit (eleştiri), terkip (birleştirme).

Yardımcı bilimler

Tarih, izleri okumak için pek çok bilimden yararlanır. En sık sorulanlar şunlardır. Arkeoloji, kazılarla gün ışığına çıkarılan kalıntıları inceler. Paleografya, eski yazıları okur. Epigrafi, taş ve metal üzerine yazılmış kitabeleri inceler. Nümizmatik, eski paraları inceler. Diplomatik, resmî belgelerin biçimini ve doğruluğunu inceler. Kronoloji, olayları zaman sırasına koyar ve takvimleri birbirine çevirir. Heraldik armaları, sfragistik mühürleri inceler. Coğrafya, antropoloji, etnografya ve filoloji de tarihçinin sık başvurduğu bilimlerdir.

KPSS bu bilimleri çoğunlukla eşleştirme soruları olarak sorar: "Bir sikkenin üzerindeki yazıyı ve basıldığı dönemi inceleyen bilim dalı hangisidir?" gibi. Bu tür sorularda anahtar, incelenen nesnedir: para nümizmatiği, kitabe epigrafiyi, mühür sfragistiği, arma heraldiği çağırır.

Çağlar

Tarih, yazının kullanılmaya başlanmasıyla ikiye ayrılır. Yazıdan önceki döneme tarih öncesi, sonrasına tarih çağları denir. Yazıyı ilk kez Mezopotamya'da Sümerlerin kullandığı kabul edilir; çivi yazısının ortaya çıkışı genellikle MÖ 3200 civarına tarihlenir.

Tarih öncesi, insanların kullandığı araç gereçlerin malzemesine göre dönemlere ayrılır: taş devirleri (Yontma Taş, Orta Taş, Cilalı Taş) ve maden devirleri (Bakır, Tunç, Demir). Cilalı Taş Devri'nde yerleşik hayata ve tarıma geçiş, bu dönemin en önemli dönüşümüdür.

Tarih çağları, Türkiye'deki ders kitaplarında yaygın olarak şu sınırlarla verilir. İlk Çağ yazının kullanılmasından 375'teki Kavimler Göçü'ne kadar sürer. Orta Çağ 375'ten 1453'te İstanbul'un fethine kadar sürer. Yeni Çağ 1453'ten 1789 Fransız İhtilali'ne kadar sürer. Yakın Çağ 1789'dan günümüze uzanır. İlk Çağ'ın sonu için 476'da Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışı da kabul edilir.

Bu çağ ayrımı Avrupa tarihinin olaylarına dayanır ve başka toplumlar için her zaman anlamlı değildir. Çin ya da Amerika kıtası için 1453 bir dönüm noktası değildir. Tarihçiler bu yüzden çağ sınırlarını kesin çizgiler değil, kolaylık sağlayan işaretler olarak görür.

Takvimler

Takvimler iki temel gök olayına dayanır. Güneş yılı, Dünya'nın Güneş çevresindeki dolanımını esas alır ve yaklaşık 365 gündür. Ay yılı, Ay'ın on iki evre döngüsünü esas alır ve yaklaşık 354 gündür; güneş yılından yaklaşık 11 gün kısadır.

Türklerin tarih boyunca kullandığı takvimler KPSS'nin sık sorduğu bir konudur. On İki Hayvanlı Türk Takvimi, Orta Asya Türk devletlerinde kullanılmış ve yılları on iki hayvanın adıyla anmıştır. İslamiyet'in kabulüyle Hicri takvim kullanılmaya başlandı; bu takvim bir ay takvimidir ve başlangıcı Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye hicreti olan 622 yılıdır.

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde, aralarında Ömer Hayyam'ın da bulunduğu bir heyet güneş yılına dayanan Celali takvimini hazırladı. Osmanlı Devleti'nde Tanzimat döneminde mali işlerde kullanılmak üzere Rumi takvim benimsendi; bu takvim güneş yılına dayanır, başlangıç olarak hicreti alır.

Cumhuriyet döneminde, 26 Aralık 1925 tarihli kanunla miladi takvim kabul edildi ve 1 Ocak 1926'dan itibaren resmî takvim oldu. Miladi takvim güneş yılına dayanır ve başlangıcı Hz. İsa'nın doğumu olarak kabul edilen yıldır. Kancadaki karışıklığı bitiren kanun budur.

Görsel harita

Tarih çağları zaman çizelgesi:

1. Tarih öncesi — yazının kullanılmasına kadar (taş ve maden devirleri).
2. İlk Çağ — yazının kullanılmasından (MÖ 3200 civarı) 375 Kavimler Göçü'ne.
3. Orta Çağ — 375'ten 1453 İstanbul'un fethine.
4. Yeni Çağ — 1453'ten 1789 Fransız İhtilali'ne.
5. Yakın Çağ — 1789'dan günümüze.

Sınav gözüyle

Bu dersin konuları KPSS'de genellikle doğrudan bilgi sorusu olarak gelir. Yardımcı bilim eşleştirmeleri, çağları başlatan ve bitiren olaylar ve takvimlerin özellikleri en sık sorulan başlıklardır. Takvim sorularında özellikle iki ayrım önemlidir: takvimin ay mı güneş mi yılına dayandığı ve hangi devlet döneminde kullanıldığı.

Çağlar sorularında dikkat edilmesi gereken nokta, olayın çağı başlatan mı bitiren mi olduğudur. 1453 hem Orta Çağ'ı bitirir hem Yeni Çağ'ı başlatır. Sınav bu ikiliği "Orta Çağ'ı kapatan olay" ya da "Yeni Çağ'ı açan olay" gibi farklı köklerle sorabilir.

Hafıza kancaları

• "Para nümizmatik, taş epigrafi, mühür sfragistik" — yardımcı bilimde nesneye bak.
• "375 – 1453 – 1789" — Orta Çağ'ı açan, Yeni Çağ'ı açan, Yakın Çağ'ı açan üç yıl.
• "Hicri ay, ötekiler güneş" — Hicri ay yılına, Celali, Rumi ve Miladi güneş yılına dayanır.
• "Rumi: başı hicret, hesabı güneş" — başlangıç ile esası ayır.

Mini test

1. (kolay) Eski paraları inceleyen yardımcı bilim hangisidir?

A) Epigrafi B) Nümizmatik C) Paleografya D) Heraldik E) Diplomatik

2. (kolay) Türkiye'de miladi takvim hangi tarihten itibaren resmî takvim olarak kullanılmaya başlanmıştır?

A) 1 Ocak 1923 B) 29 Ekim 1923 C) 1 Ocak 1926 D) 1 Kasım 1928 E) 1 Ocak 1935

3. (orta) Aşağıdaki takvimlerden hangisi ay yılına dayanır?

A) Celali B) Rumi C) Miladi D) Hicri E) Gregoryen

4. (orta) Yaygın kabule göre Orta Çağ'ı başlatan olay hangisidir?

A) Yazının kullanılması B) Kavimler Göçü C) İstanbul'un fethi D) Fransız İhtilali E) Amerika'nın keşfi

5. (sınav) Büyük Selçuklu döneminde hazırlanan Celali takvimi ile Osmanlı'da Tanzimat döneminde benimsenen Rumi takvim için hangisi ortaktır?

A) İkisi de ay yılına dayanır. B) İkisi de güneş yılına dayanır. C) İkisinin de başlangıcı Hz. İsa'nın doğumudur. D) İkisi de Orta Asya'da hazırlanmıştır. E) İkisi de yılları hayvan adlarıyla anar.

Cevaplar

1. B — Nümizmatik eski paraları inceler.
2. C — 26 Aralık 1925 tarihli kanunla kabul edilen miladi takvim, 1 Ocak 1926'dan itibaren uygulandı.
3. D — Hicri takvim ay yılına dayanır; öbürleri güneş yılına dayanır.
4. B — 375 Kavimler Göçü, İlk Çağ'ı bitirip Orta Çağ'ı başlatan olay olarak kabul edilir.
5. B — Celali ve Rumi takvimlerin ikisi de güneş yılını esas alır.

Özet kartı

• Tarih: insan topluluklarının geçmişini yer, zaman, sebep-sonuç ve belgeyle inceleyen bilim.
• Yöntem: kaynak taraması, sınıflandırma, çözümleme, eleştiri, birleştirme.
• Yardımcı bilimler nesneyle eşleşir: para nümizmatik, kitabe epigrafi, eski yazı paleografya, mühür sfragistik, arma heraldik, resmî belge diplomatik.
• Yazıyı ilk kullananlar Sümerler (MÖ 3200 civarı); öncesi tarih öncesi.
• Çağ sınırları: 375, 1453, 1789 (İlk Çağ sonu için 476 da kabul edilir).
• Hicri takvim ay yılı, başlangıcı 622; Celali, Rumi ve Miladi güneş yılı.
• Miladi takvim Türkiye'de 1 Ocak 1926'dan itibaren resmî takvimdir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Zamanı saymayı öğrendik; şimdi mekâna geçiyoruz. Ders 4.1.2, "Türklerin ana yurdu ve göçler", Türklerin tarih sahnesine çıktığı Orta Asya'yı, bu coğrafyanın yaşam biçimini nasıl şekillendirdiğini ve Türk topluluklarını dört bir yana dağıtan göçlerin sebeplerini ele alıyor.