Cümle türleri: yüklemine, yapısına, anlamına ve öğe dizilişine göre

Kanca

"Yoruldum." ve "Yorgunum." İki cümle de aynı durumu anlatır, ama biri fiil cümlesi, öbürü isim cümlesidir. "Bu işi bilmeyen yok." cümlesinde "yok" sözcüğü olumsuzluk bildirir, ama cümle herkesin bildiğini söyler: biçimi olumsuz, anlamı olumludur.

Cümleler dört ayrı ölçüte göre sınıflanır ve her cümlenin dört ölçütte de bir yeri vardır. "Hava karardı, sokaklar boşaldı" cümlesi aynı anda bir fiil cümlesi, bir sıralı cümle, olumlu bir cümle ve kurallı bir cümledir. Sınav bu dört etiketten birini sorar; adayın işi, sorunun hangi ölçütü istediğini görmek ve yalnız o ölçüte bakmaktır.

Büyük resim

1.9.1 ve 1.9.2'de cümleyi öğelerine ayırdık. Şimdi cümlenin bütününe bakıyoruz. Dört ölçütün her biri farklı bir şey sorar. Yüklemine göre sınıflama, yüklemin fiil mi isim soylu bir sözcük mü olduğunu sorar. Yapısına göre sınıflama, cümlede kaç yargı olduğunu ve bu yargıların nasıl birleştiğini sorar. Anlamına göre sınıflama, cümlenin olumlu mu, olumsuz mu, soru mu olduğunu sorar. Öğe dizilişine göre sınıflama ise yüklemin cümlenin neresinde durduğunu sorar.

Dört ölçütün hepsi yüklemle başlar. Yüklemin türü ilk ölçütü, yüklem sayısı ve yan cümleler ikinci ölçütü, yüklemin olumlu ya da olumsuz eki üçüncü ölçütü, yüklemin yeri dördüncü ölçütü verir. 1.9.1'de öğrendiğimiz "önce yüklem" kuralı burada da geçerlidir.

Kavram çekirdeği

Yüklemine göre: fiil cümlesi, isim cümlesi

Yüklemi çekimli bir fiil olan cümleye fiil cümlesi denir: "Yoruldum", "Kitabı okudu", "Yarın gelecek". Birleşik zamanlı fiiller de bu gruba girer: "Geliyordu" yüklemli cümle bir fiil cümlesidir.

Yüklemi ek fiil almış isim soylu bir sözcük olan cümleye isim cümlesi denir: "Yorgunum", "Hava soğuktu", "Evde kimse yoktu", "O benim kardeşim değil". 1.8.7'de gördüğümüz gibi, ek fiil isim soylu sözcüğü yüklem yapar. Yüklemi bir fiilimsiden kurulmuş olsa da ek fiil almışsa cümle yine isim cümlesidir: "Amacım kazanmaktır" cümlesinde yüklem bir isim-fiile ek fiil gelerek kurulmuştur.

Yapısına göre: basit cümle

Tek bir yargı bildiren, tek yüklemli ve içinde yan cümle bulunmayan cümleye basit cümle denir: "Komşumuz her sabah balkondaki çiçeklerini özenle sular." Cümle ne kadar uzun olursa olsun, tek yüklemi varsa ve öğelerinde fiilimsi yoksa basittir.

Birleşik cümle

Bir temel cümle ile ona bağlı en az bir yan cümleden oluşan cümleye birleşik cümle denir. Yan cümle, temel cümlenin bir öğesi görevindedir ve tek başına bir yargı kurmaz. Dört türü vardır.

Girişik birleşik cümlede yan cümle bir fiilimsiyle kurulur: "Eve gelince yemek yedik", "Okuduğum kitabı sana verdim". 1.8.8'deki fiilimsiler bu yüzden cümle türünü de etkiler. Şartlı birleşik cümlede yan cümle şart ekiyle kurulur ve temel cümleye bir koşul bağlar: "Erken gelirsen görüşürüz". "Ki"li birleşik cümlede iki parça "ki" bağlacıyla bağlanır: "Duydum ki gelmişsin". İç içe birleşik cümlede ise bir cümle, başka bir cümlenin içine alıntı olarak girer: "'Yarın gelirim' dedi".

Sıralı ve bağlı cümle

Birden çok bağımsız yargının virgül ya da noktalı virgülle yan yana dizilmesiyle kurulan cümleye sıralı cümle denir. Yargılar ortak bir öğe paylaşıyorsa bağımlı sıralı cümle olur: "Eve geldi, yemeğini yedi" cümlesinde iki yargının öznesi ortaktır. Hiçbir öğe ortak değilse bağımsız sıralı cümle olur: "Hava karardı, sokaklar boşaldı" cümlesinde iki yargının öznesi farklıdır ve başka ortak öğe yoktur.

Yargılar bir bağlaçla birbirine bağlanmışsa cümleye bağlı cümle denir: "Yorgunduk, ama eve yürüdük", "Hem çalışıyor hem okuyor". 1.9.2'de bu bağlaçları cümle dışı unsur saymıştık; cümlenin türünü belirleyen de onlardır.

Sıralı ve bağlı cümlenin birleşik cümleden farkı şudur: sıralı ve bağlı cümlede yargılar eşittir, hiçbiri öbürünün öğesi değildir. Birleşik cümlede ise yan cümle, temel cümlenin bir öğesidir.

Anlamına göre

Yüklemin bildirdiği yargının gerçekleştiğini söyleyen cümle olumlu, gerçekleşmediğini söyleyen cümle olumsuzdur. Olumsuzluk "-ma" ekiyle, "değil" ya da "yok" sözcüğüyle kurulur. Soru cümlesi soru eki ya da soru sözcüğüyle bir şey sorar. Ünlem cümlesi bir duyguyu güçlü biçimde dile getirir: "Ne güzel bir gün!"

Sınavın asıl ilgilendiği, biçim ile anlamın ayrıştığı cümlelerdir. "Bu işi bilmeyen yok" cümlesi iki olumsuzluk taşır ("-me" ve "yok") ve biçimce olumsuzdur, ama 1.5.6'da gördüğümüz gibi iki olumsuzluk birbirini götürür ve anlamca olumludur: herkes bilir. "Hiç yalan söyler mi?" cümlesi biçimce sorudur, ama bir şey sormaz; anlamca olumsuz bir yargı bildirir: söylemez.

Öğe dizilişine göre

Yüklemi sonda olan cümleye kurallı cümle denir: "Beklenen gün sonunda geldi." Yüklemi sonda olmayan cümleye devrik cümle denir: "Geldi sonunda beklenen gün." Devrik cümle şiirde, konuşma dilinde ve vurguyu değiştirmek için sık kullanılır. Yüklemi hiç söylenmemiş, yerinde üç nokta duran cümleye ise eksiltili cümle denir: "Sonra mı? Uzun bir sessizlik..."

Görsel harita

Cümle türü belirleme sırası

1. Soru kökünde hangi ölçütün istendiğini bul.
2. Yüklemi bul.
3. Yüklem ölçütünde: çekimli fiil mi, ek fiilli isim soylu mu?
4. Yapı ölçütünde: kaç yargı var? Fiilimsi, şart, "ki" ya da alıntı varsa birleşik; eşit yargılar virgülle sıralı, bağlaçla bağlı.
5. Anlam ölçütünde biçime değil anlama bak; diziliş ölçütünde yüklemin yerine bak.

Sınav gözüyle

Cümle türü sorularında en sık hata, ölçütleri karıştırmaktır. "Aşağıdakilerden hangisi yapıca ötekilerden farklıdır?" sorusunda aday yüklemin türüne ya da cümlenin olumsuzluğuna bakar ve yanlış yere gider. Soru kökündeki "yapıca", "anlamca", "yüklemine göre" ifadesi, hangi ölçütün istendiğini söyler; ölçüt belirlenmeden seçenekler okunmamalıdır.

İkinci sık hata, basit cümleyi uzunluğuyla tanımaktır. Uzun bir cümle basit olabilir, kısa bir cümle birleşik. "Okuduğum kitabı verdim" dört sözcüktür ama içinde bir sıfat-fiil bulunduğu için girişik birleşik cümledir.

Hafıza kancaları

• "Dört ölçüt, dört etiket" — her cümle hepsinden birer etiket alır.
• "Yorgunum isim, yoruldum fiil" — ek fiil isim cümlesi kurar.
• "Fiilimsi varsa birleşik" — okuduğum kitabı verdim.
• "Ortak öğe varsa bağımlı" — eve geldi, yemeğini yedi.
• "Biçim başka, anlam başka" — bilmeyen yok: biçimce olumsuz, anlamca olumlu.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdakilerden hangisi isim cümlesidir?

A) Bu sabah hava çok soğuktu. B) Erken kalktık. C) Kapıyı kapattı. D) Yarın gelecek. E) Kitabı okudu.

2. (kolay) Aşağıdakilerden hangisi devrik bir cümledir?

A) Geldi sonunda beklenen gün. B) Beklenen gün sonunda geldi. C) Sonunda beklenen gün geldi. D) Beklenen gün geldi. E) Gün sonunda geldi.

3. (orta) Aşağıdakilerden hangisi şartlı birleşik cümledir?

A) Erken gelirsen görüşürüz. B) Erken geldi, görüştük. C) Erken geldi ama görüşemedik. D) Erken gelince görüştük. E) Erken geldiğini duydum.

4. (orta) Aşağıdakilerden hangisi biçimce olumsuz, anlamca olumludur?

A) Bu işi bilmeyen yok. B) Bu işi kimse bilmiyor. C) Bu işi herkes biliyor. D) Bu işi bilen az. E) Bu işi bilmiyor musun?

5. (sınav) Aşağıdakilerden hangisi bağımsız sıralı cümledir?

A) Hava karardı, sokaklar boşaldı. B) Eve geldi, yemeğini yedi. C) Kitabı aldı, okumaya başladı. D) Sabah kalktık, yola çıktık. E) Kapıyı açtı, içeri girdi.

Cevaplar

1. A — Yüklem "soğuktu" ek fiil almış bir sıfattır; öbürlerinde yüklem çekimli bir fiildir.
2. A — Yüklem "geldi" cümlenin başındadır; öbürlerinde yüklem sondadır.
3. A — "Gelirsen" şart ekiyle temel cümleye bir koşul bağlar; B sıralı, C bağlı, D ve E girişik birleşik cümledir.
4. A — "-me" ve "yok" iki olumsuzluk olarak birbirini götürür; cümle herkesin bildiğini söyler.
5. A — İki yargının öznesi farklıdır ve ortak öğe yoktur; öbürlerinde iki yargı aynı özneyi paylaşır.

Özet kartı

• Dört ölçüt: yüklemine, yapısına, anlamına, öğe dizilişine göre.
• Fiil cümlesinin yüklemi çekimli fiil, isim cümlesininki ek fiilli isim soyludur.
• Basit cümle tek yargılıdır ve yan cümle taşımaz.
• Birleşik cümle türleri: girişik (fiilimsi), şartlı (-sa), "ki"li, iç içe (alıntı).
• Sıralı cümle virgülle dizilmiş eşit yargılardır; ortak öğe varsa bağımlı, yoksa bağımsız.
• Bağlı cümle yargıları bağlaçla bağlar.
• Anlam ölçütünde biçim ile anlam ayrışabilir: bilmeyen yok, hiç yalan söyler mi?
• Kurallı cümlede yüklem sonda, devrik cümlede başka yerde; eksiltili cümlede yüklem söylenmemiştir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Kancadaki "Hava karardı, sokaklar boşaldı" cümlesi dört ölçütün dördünden de bir etiket taşıyordu. Sınav bu etiketleri tek tek değil, bir arada sorar ve buna öğelerin sırasını da ekler: "Bu cümlenin öğe dizilişi hangisidir?" ya da "Hangisi hem isim cümlesi hem devrik cümledir?" Ders 1.9.4, "Ustalık: öğe dizilişi ve cümle türü karma soruları", öğeleri sırasıyla adlandırmayı ve birden çok ölçütü aynı anda isteyen soruları tek bir çözüm yolunda birleştiriyor.