Nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci, cümle dışı unsur

Kanca

Bir cümle: "Annem dün akşam mutfakta bize çorba yaptı." Yüklem "yaptı", özne "annem". Peki geri kalan dört parça ne iş görüyor? "Dün akşam" ne zaman yapıldığını, "mutfakta" nerede yapıldığını, "bize" kime yapıldığını, "çorba" ne yapıldığını söylüyor.

Her parça yükleme sorulan ayrı bir sorunun cevabıdır ve her soru ayrı bir öğeyi bulur. Bu ders o soruları tek tek tanıtıyor. Ama bir uyarıyla: bazı sorular yanıltır. "Ne?" sorusu nesneyi bulur, ama aynı soru yalın hâldeki bir özneyi de cevap olarak getirebilir. "Nereye?" sorusu dolaylı tümleci bulur, ama "içeri" gibi eksiz bir yön sözcüğü bu soruya cevap verse de dolaylı tümleç değildir.

Büyük resim

1.9.1'de yüklemi ve özneyi bulduk. Cümlenin öbür öğeleri yüklemin anlamını tamamlayan yardımcı öğelerdir: nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci. Bunların dışında, yükleme sorulan hiçbir soruya cevap vermeyen ama cümlede yer alan parçalar da vardır; bunlara cümle dışı unsur denir.

Yardımcı öğeleri ayırmanın iki aracı vardır. Birincisi yükleme sorulan sorudur. İkincisi öğenin taşıdığı hâl ekidir. İki araç çoğunlukla aynı sonucu verir; ayrıştıkları yerde, yani hâl eki bir şey, anlam başka bir şey söylediğinde, anlam kazanır. Sınavın sorduğu da tam olarak bu ayrışma noktalarıdır.

Kavram çekirdeği

Nesne

Nesne, yüklemin anlattığı eylemin üzerine yöneldiği öğedir. Yalnız geçişli fiillerin olduğu cümlelerde bulunur; 1.8.9'da gördüğümüz gibi geçişsiz ya da edilgen bir fiil nesne almaz.

Belirtili nesne belirtme hâli eki (-ı) taşır ve yükleme "neyi?" ya da "kimi?" diye sorularak bulunur: "Kitabı masaya bıraktı" (neyi bıraktı? kitabı). Belirtisiz nesne ise yalın hâldedir ve "ne?" sorusuyla bulunur: "Annem çorba yaptı" (ne yaptı? çorba). Belirtisiz nesnenin özneyle karışmaması için 1.9.1'deki sınama kullanılır: "yapan kim?" sorusu özneyi, "ne yaptı?" sorusu nesneyi verir.

Nesne de bir öbek olabilir ve bölünmez: "Geçen yaz okuduğum romanı sana verdim" cümlesinde nesne "geçen yaz okuduğum romanı" öbeğinin tamamıdır.

Dolaylı tümleç

Dolaylı tümleç, yüklemin bildirdiği işin yöneldiği, bulunduğu ya da çıktığı yeri bildiren öğedir. Yönelme (-a), bulunma (-da) ya da ayrılma (-dan) hâli eki taşır ve yükleme "nereye, nerede, nereden" ya da "kime, kimde, kimden" diye sorularak bulunur: "Okula gitti", "Evde kaldı", "Köyden geldi", "Bize yazdı".

Kancadaki cümlede iki dolaylı tümleç vardır: "mutfakta" (nerede?) ve "bize" (kime?). Bir cümlede birden çok dolaylı tümleç bulunabilir ve her biri ayrı öğe sayılır.

Zarf tümleci

Zarf tümleci, yüklemin bildirdiği işin zamanını, durumunu, miktarını, nedenini, aracını ya da yönünü bildiren öğedir. Yükleme "ne zaman, nasıl, ne kadar, niçin, neyle" gibi sorular sorularak bulunur: "Dün akşam geldi", "Sessizce çıktı", "Çok çalıştı", "Arabayla geldi", "Senin için aldım".

1.8.4'te gördüğümüz zarflar cümlede çoğunlukla zarf tümleci olur. 1.8.5'teki edat öbekleri de genellikle zarf tümlecidir: "akşama kadar", "senin gibi", "yağmurdan dolayı". 1.8.8'deki zarf-fiiller de bu öğeye girer: "Eve gelince aradı" cümlesinde "eve gelince" zarf tümlecidir.

Hâl eki ile anlam ayrıştığında

Dolaylı tümleç ile zarf tümlecini ayırmanın en sık sorulan noktası, hâl eki almış ama yer bildirmeyen öğelerdir. Kural şudur: hâl eki taşıyan öğe zaman ya da neden bildiriyorsa zarf tümlecidir. "Akşama döneriz" cümlesinde "akşama" yönelme eki taşır ama bir yer değil zaman bildirir; "ne zaman döneriz?" sorusunun cevabıdır ve zarf tümlecidir. "Sevinçten ağladı" cümlesinde "sevinçten" ayrılma eki taşır ama nedeni bildirir: "niçin ağladı?" Zarf tümlecidir.

Tersi de olur: hâl eki almamış bir yön sözcüğü dolaylı tümleç değildir. "Çocuklar içeri girdi" cümlesinde "içeri", "nereye?" sorusuna cevap verse de eksiz bir yön zarfıdır ve zarf tümlecidir. "Çocuklar içeriye girdi" cümlesinde ise "içeriye" yönelme eki almıştır ve dolaylı tümleçtir. 1.8.4'te sözcük türünde gördüğümüz bu ayrım, öğede de aynı sonucu verir.

Cümle dışı unsur

Yükleme sorulan hiçbir soruya cevap vermeyen, ama cümlede yer alan parçalara cümle dışı unsur denir. Üç grup öne çıkar. Seslenmeler: "Ahmet, kapıyı kapatır mısın?" cümlesinde "Ahmet" kapatan değil, seslenilen kişidir; özne gizlidir ("sen"). Ünlemler: "Eyvah, treni kaçırdık!" cümlesinde "eyvah" hiçbir öğe değildir. Cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlar: "Yorgunduk, ama eve yürüdük" cümlesinde "ama" iki yargıyı bağlar ve öğe sayılmaz.

Bağlaç her zaman cümle dışı değildir. "Ali ile Ayşe geldi" cümlesinde "ile" iki ismi bağlar ve onlarla birlikte özneyi kurar; öznenin parçasıdır. Bağlacın cümle dışı sayılması için iki cümleyi ya da iki yargıyı bağlaması gerekir.

Görsel harita

Yardımcı öğe bulma sırası

1. Yüklemi ve özneyi bul; onları ayır.
2. Belirtme eki (-ı) taşıyan öğe varsa belirtili nesnedir.
3. Yalın bir öğe "ne?" sorusuna cevap veriyor ve "-an ne?" sorusunda özne olmuyorsa belirtisiz nesnedir.
4. -a, -da, -dan eki taşıyan öğe yer ya da kişi bildiriyorsa dolaylı tümleç, zaman ya da neden bildiriyorsa zarf tümlecidir.
5. Hiçbir soruya cevap vermeyen seslenme, ünlem ve cümle bağlacı cümle dışı unsurdur.

Sınav gözüyle

Bu dersin soruları çoğunlukla "altı çizili öğe hangisidir?" ya da "hangisinde dolaylı tümleç yoktur?" biçiminde gelir. İkinci tipte doğru cevap genellikle eksiz bir yön sözcüğü taşıyan cümledir: "içeri girdi", "yukarı çıktı". Aday "nereye?" sorusunu sorar, cevabı bulur ve dolaylı tümleç var sanır; ek olmadığını fark etmez.

Bir başka tuzak seslenmedir. "Ahmet, yarın bize gel" cümlesinde aday "gelecek kim?" diye sorar ve "Ahmet" cevabını bulur. Oysa virgülle ayrılmış seslenme bir öğe değildir; yüklemin kişi eki (emir, ikinci kişi) özneyi zaten bildirir ve özne gizlidir.

Hafıza kancaları

• "Neyi? belirtili, ne? belirtisiz" — kitabı bıraktı / çorba yaptı.
• "Yer ve kişiyse dolaylı, zaman ve nedense zarf" — okula gitti / akşama döner.
• "Eksiz yön, zarf tümleci" — içeri girdi / içeriye girdi.
• "Edat öbeği, zarf-fiil: çoğunlukla zarf tümleci" — arabayla, gelince.
• "Soruya cevap vermiyorsa cümle dışı" — seslenme, ünlem, cümle bağlacı.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belirtili nesne vardır?

A) Kitabı masaya bıraktı. B) Kitap okudu. C) Okula gitti. D) Erken kalktı. E) Bahçede oynadı.

2. (kolay) "Çocuklar akşama kadar parkta oynadı." cümlesinde "parkta" hangi öğedir?

A) Dolaylı tümleç B) Zarf tümleci C) Nesne D) Özne E) Yüklem

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hâl eki almış bir öğe zarf tümleci görevindedir?

A) Akşama döneriz. B) Eve döndü. C) Okulda kaldı. D) Bize yazdı. E) Köyden geldi.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde cümle dışı unsur vardır?

A) Ahmet, kapıyı kapatır mısın? B) Ahmet kapıyı kapattı. C) Kapıyı Ahmet kapattı. D) Ahmet'in kapısı açık. E) Kapıyı kim kapattı?

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç yoktur?

A) Çocuklar içeri girdi. B) Çocuklar içeriye girdi. C) Kitabı rafa koydu. D) Annesinden harçlık aldı. E) Evde kimse yoktu.

Cevaplar

1. A — "Kitabı" belirtme eki taşır ve "neyi bıraktı?" sorusunun cevabıdır; B'deki "kitap" belirtisiz nesnedir.
2. A — "Parkta" bulunma eki taşır ve oynanan yeri bildirir; "akşama kadar" ise zarf tümlecidir.
3. A — "Akşama" yönelme eki taşır ama zaman bildirir; öbürlerinde hâl ekli öğe bir yer ya da kişi bildiren dolaylı tümleçtir.
4. A — "Ahmet" seslenmedir ve öğe değildir; öbürlerinde "Ahmet" ya özne ya da tamlamanın parçasıdır.
5. A — "İçeri" hâl eki almamış bir yön sözcüğüdür ve zarf tümlecidir; öbürlerinde -a, -da, -dan ekli dolaylı tümleç vardır.

Özet kartı

• Nesne geçişli fiillerde bulunur: belirtili (-ı, neyi?) ya da belirtisiz (yalın, ne?).
• Belirtisiz nesneyi özneden ayırmak için "-an kim?" sınaması kullanılır.
• Dolaylı tümleç -a, -da, -dan eki taşır ve yer ya da kişi bildirir.
• Zarf tümleci zaman, durum, miktar, neden, araç bildirir; zarflar, edat öbekleri ve zarf-fiiller çoğunlukla bu öğedir.
• Hâl ekli öğe zaman ya da neden bildiriyorsa zarf tümlecidir: akşama döner, sevinçten ağladı.
• Eksiz yön sözcüğü zarf tümleci, hâl ekli yön sözcüğü dolaylı tümleçtir.
• Seslenme, ünlem ve cümleleri bağlayan bağlaç cümle dışı unsurdur.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste "Yorgunduk, ama eve yürüdük" cümlesindeki "ama" sözcüğünü öğe saymadık, çünkü iki ayrı yargıyı bağlıyordu. Bir cümlede kaç yargı olduğu, cümlenin türünü de belirler. Ders 1.9.3, "Cümle türleri: yüklemine, yapısına, anlamına ve öğe dizilişine göre", cümleleri yüklemin fiil mi isim mi olduğuna, taşıdıkları yargıların nasıl birleştiğine, olumlu, olumsuz ya da soru anlamına ve yüklemin cümlenin neresinde durduğuna göre sınıflıyor.