Cümlenin öğeleri: yüklem, özne

Kanca

İki cümle: "Geldim." ve "Bahçedeki yaşlı ağaç dün geceki fırtınada devrildi." İlki tek sözcük, ikincisi yedi sözcük. Hangisinde daha çok öğe var?

Sözcük sayan biri ikincisini seçer. Oysa ilk cümlede de bir yüklem ("geldim") ve bir özne (söylenmemiş ama kişi ekinden anlaşılan "ben") vardır. İkinci cümlenin yedi sözcüğü ise yalnız üç öğeye dağılır: "bahçedeki yaşlı ağaç" bir öğedir, "dün geceki fırtınada" bir öğedir, "devrildi" bir öğedir. Öğe, sözcük değil, cümlede bir görev üstlenen parçadır; bir sözcükten de oluşabilir, bir öbekten de.

Büyük resim

Sözcük türleri ünitesinde bir sözcüğün ne olduğunu sorduk: isim mi, sıfat mı, fiil mi? Cümle bilgisinde soru değişiyor: bu parça cümlede hangi işi görüyor? İki soru 1.8.10'daki "Yarın bayram" cümlesinde zaten buluşmuştu: sözcüğün türüne karar verirken cümlede üstlendiği işe bakmıştık. Tür ile öğe iki ayrı sorudur; aynı isim bir cümlede özne, başka bir cümlede nesne olabilir.

Cümlenin temel öğeleri yüklem ve öznedir. Yüklem yargıyı kurar; o yoksa cümle de yoktur. Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan ya da hakkında yargı verilen varlıktır. Nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci yardımcı öğelerdir ve bir sonraki dersin konusudur.

Öğe bulmanın kuralı, her zaman yüklemden başlamaktır. Bütün öbür öğeler yükleme sorulan sorularla bulunur; yüklemi yanlış seçen aday, öbür öğelerin hepsini de yanlış bulur.

Kavram çekirdeği

Yüklem

Yüklem, cümlede yargı bildiren öğedir. İki türlü olur: kip ve kişi ekiyle çekimlenmiş bir fiil ("Kitabı okudu") ya da 1.8.7'de gördüğümüz ek fiili almış isim soylu bir sözcük ("Hava soğuktu", "O benim kardeşimdir"). Yüklemi bulmak için cümlede kip ve kişi bilgisini taşıyan, bir yargıyı tamamlayan parça aranır.

Türkçede yüklem çoğunlukla cümlenin sonunda yer alır. Ama yeri değişebilir: "Geldi sonunda bahar" cümlesinde yüklem başa geçmiştir. Bu tür cümlelere devrik cümle denir ve öğe bulma yöntemi değişmez; yine yargıyı kuran parça aranır.

Yüklem tek sözcük olmak zorunda değildir. "Bu başarı bir tesadüf değildi" cümlesinde yüklem "bir tesadüf değildi" öbeğinin tamamıdır. "Ali okulun en çalışkan öğrencisiydi" cümlesinde ise "okulun en çalışkan öğrencisiydi". Ek fiil hangi sözcüğe gelmişse, o sözcüğe bağlanan sıfatlar ve tamlayanlar yüklemin parçasıdır.

Bir cümlede birden çok yüklem bulunabilir: "Eve geldi, çantasını bıraktı, yemeğe oturdu." Burada her yüklem kendi yargısını kurar ve üç yargı tek bir cümlede birleşmiştir. Kaç yüklem varsa o kadar yargı vardır.

Özne

Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan ya da hakkında yargı verilen öğedir. Bulmak için yükleme "kim?" ya da "ne?" diye sorulur. Ama bu soru tek başına kullanılırsa tuzağa düşürür, çünkü "ne?" sorusu belirtisiz nesneyi de bulur: "Ali kitap okudu" cümlesinde "ne okudu?" sorusunun cevabı "kitap"tır, ama kitap özne değil nesnedir.

Güvenilir yol, yüklemi bir sıfat-fiile çevirip sormaktır: "okuyan kim?" Cevap "Ali"dir ve özne odur. İsim cümlesinde de aynı yol işler: "Hava soğuktu" cümlesinde "soğuk olan ne?" sorusunun cevabı "hava"dır.

Öznenin bir başka işareti, hâl eki almamasıdır. Özne yalın hâlde bulunur: belirtme (-ı), yönelme (-a), bulunma (-da) ya da ayrılma (-dan) hâli eki almış bir öğe özne olamaz. "Ağacı kestiler" cümlesinde "ağacı" belirtme eki taşır; öznesi gizli olan "onlar"dır.

Özne bir öbek olabilir

Özne, yüklem gibi bir öbekten oluşabilir ve bölünmez. "Bahçedeki yaşlı ağaç devrildi" cümlesinde "devrilen ne?" sorusunun cevabı "ağaç" değil, "bahçedeki yaşlı ağaç"tır. "Kırmızı arabası olan adam kapıyı çaldı" cümlesinde ise özne "kırmızı arabası olan adam"dır. Öğeyi bölmek, sınavın en sevdiği çeldiricidir: seçeneklere öbeğin yalnız son sözcüğünü koyar.

Gizli özne

Özne cümlede söylenmeyebilir, çünkü yüklemin kişi eki onu zaten bildirir. "Dün erken uyudum" cümlesinde özne "ben"dir ve "-um" kişi ekinden anlaşılır. Buna gizli özne denir. Gizli özne, cümlede yazılı bir öğe değildir; öğe sayılırken ayrı bir öğe olarak sayılmaz, ama cümlenin öznesi olduğu söylenir.

Gizli özne yalnız birinci ve ikinci kişilerde değil, üçüncü kişide de olur: "Dün geldi" cümlesinde gelen bir "o"dur ama söylenmemiştir. Üçüncü kişide özne çoğu zaman bir önceki cümleden anlaşılır.

Sözde özne ve öznesiz cümle

1.8.9'da gördüğümüz edilgen fiillerde iş yapanı belli değildir. "Mektuplar dün gönderildi" cümlesinde mektuplar bir şey yapmamış, gönderilmiştir. Yükleme "gönderilen ne?" diye sorulduğunda cevap olarak gelen "mektuplar"a sözde özne denir.

Geçişsiz bir fiilden kurulan edilgen cümlede ise sözde özne bile bulunmaz: "Bu yoldan geçilmez", "Burada yüksek sesle konuşulmaz". Bu cümleler öznesizdir. Sınavda "Hangisinde özne yoktur?" diye sorulan cümleler çoğunlukla bu yapıdadır.

Görsel harita

Öğe bulma sırası

1. Yüklemi bul: yargıyı kuran, kip ve kişi bilgisini taşıyan parça.
2. Yüklemi sıfat-fiile çevir ve "kim, ne?" diye sor.
3. Cevap olarak gelen öbeği bölmeden al.
4. Cevap hâl eki taşıyorsa özne değildir; başka bir öğedir.
5. Cevap yoksa kişi ekine bak (gizli özne) ya da fiilin edilgen olup olmadığını sına (sözde özne, öznesiz cümle).

Sınav gözüyle

Yüklem ve özne soruları iki ana tuzağı kullanır. Birincisi öbeğin bölünmesidir: "Cümlenin öznesi aşağıdakilerden hangisidir?" sorusunda seçeneklerden biri öbeğin tamamını, öbürleri bir ya da iki sözcüğünü verir. Tamamı seçilmelidir, çünkü öğe bölünmez.

İkinci tuzak belirtisiz nesnedir. "Annem çay demledi" cümlesinde "ne demledi?" sorusu "çay"ı verir ve aday onu özne sanabilir. "Demleyen kim?" sorusu ise "annem"i verir. Sınav, bu iki sorudan yanlış olanı soran adayı ödüllendirmez.

Hafıza kancaları

• "Önce yüklem" — bütün öğeler ona sorulur.
• "Okuyan kim?" — yüklemi sıfat-fiile çevir, özneyi bul.
• "Öğe bölünmez" — bahçedeki yaşlı ağaç, tek özne.
• "Hâl ekli özne olmaz" — ağacı, eve, evde, evden.
• "Edilgense sözde, geçişsiz edilgense yok" — cam kırıldı / bu yoldan geçilmez.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne gizlidir?

A) Dün erken uyudum. B) Ali erken uyudu. C) Kuşlar ötüyor. D) Annem çay demledi. E) Kapı açıldı.

2. (kolay) "Bahçedeki yaşlı ağaç fırtınada devrildi." cümlesinin öznesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bahçedeki yaşlı ağaç B) Ağaç C) Yaşlı ağaç D) Fırtınada E) Bahçedeki

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözde özne vardır?

A) Mektuplar dün gönderildi. B) Çocuklar parkta oynadı. C) Babam yemeği pişirdi. D) Kardeşim erken uyudu. E) Biz yarın gideceğiz.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi isim soylu bir sözcüktür?

A) Bu yıl kış çok sert geçti. B) Odanın penceresi çok küçüktü. C) Çocuk erkenden uyudu. D) Kitabı masaya bıraktı. E) Akşam eve döndük.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne yoktur?

A) Bu yoldan geçilmez. B) Kapı açıldı. C) Hava soğudu. D) Yollar karla kapandı. E) Sınav sonuçları açıklandı.

Cevaplar

1. A — Uyuyan "ben"dir ve yalnız "-um" kişi ekinden anlaşılır; öbürlerinde özne cümlede yazılıdır.
2. A — "Devrilen ne?" sorusunun cevabı öbeğin tamamıdır; öğe bölünmez. D seçeneği hâl eki almıştır ve özne olamaz.
3. A — Göndermeyi yapan söylenmemiştir; "mektuplar" işten etkilenen sözde öznedir. Öbürlerinde özne işi yapandır.
4. B — "Küçüktü" ek fiil almış bir sıfattır; öbürlerinde yüklem çekimli bir fiildir.
5. A — "Geçmek" geçişsizdir; edilgen biçimi sözde özne bile almaz. B, D ve E'de sözde özne, C'de özne vardır.

Özet kartı

• Öğe sözcük değil görevdir; tek sözcükten de öbekten de oluşur ve bölünmez.
• Yüklem yargıyı kurar: çekimli fiil ya da ek fiil almış isim soylu sözcük.
• Öğe bulmaya her zaman yüklemden başlanır.
• Özne, yüklem sıfat-fiile çevrilerek bulunur: "okuyan kim?"
• Özne hâl eki almaz; hâl ekli öğe başka bir öğedir.
• Gizli özne kişi ekinden anlaşılır; sözde özne edilgen cümlede etkilenen varlıktır.
• Geçişsiz fiilden kurulan edilgen cümle öznesizdir: bu yoldan geçilmez.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste "Ali kitap okudu" cümlesindeki "kitap" sözcüğünü özne olmaktan çıkardık, ama yerine bir ad koymadık. Okunan şey, yüklemin bildirdiği işten doğrudan etkilenen öğedir. Ders 1.9.2, "Nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci, cümle dışı unsur", yükleme sorulan "neyi, ne, nereye, nerede, nasıl, ne zaman" sorularıyla bulunan yardımcı öğeleri ve hiçbir soruya cevap vermeyen cümle dışı unsurları ele alıyor.