Fiilde çatı

Kanca

Bir evde sabah saatleri. "Annem bebeği yıkadı." "Bebek yıkandı." "Ablam erkenden yıkandı." "Annem bebeği ablama yıkattı." Dört cümlede de aynı kök var: "yıka-". Ama her cümlede yıkanan da yıkayan da başka biri.

İlkinde yıkayan da yıkanan da bellidir. İkincisinde bebeğin yıkandığı bellidir ama yıkayanın kim olduğu söylenmez. Üçüncüsünde abla hem yıkayan hem yıkanandır. Dördüncüsünde annem işi yapmamış, yaptırmıştır. Kökün ardına gelen küçük ekler, eylemin kimden çıkıp kime yöneldiğini her seferinde yeniden kurar. Fiilin bu yönüne çatı denir.

Büyük resim

Çatı, fiilin nesneyle ve özneyle kurduğu ilişkidir. İki ayrı eksende incelenir. Birinci eksen nesneyle ilişkidir: fiil bir nesne alabiliyor mu? İkinci eksen özneyle ilişkidir: eylemi yapan belli mi, eylem yapana mı dönüyor, eylemi birden çok özne birlikte mi yapıyor?

1.7.2'de "yazdırmak" sözcüğünü "yazmak"tan yeni bir gövde kuran bir yapım ekiyle türemiş olarak görmüştük. Çatı ekleri hep böyledir: fiilden fiil yapan yapım ekleridir ve fiile yeni bir anlam ilişkisi katarlar. Bu ekler fiilimsilerde de korunur: 1.8.8'in son örneğindeki "kırılan cam" öbeğinde "-ıl" eki, sıfat-fiile kadar taşınmıştır.

Bir fiilin çatısı belirlenirken iki eksen ayrı ayrı sorulur ve her fiilin iki eksende de bir yeri vardır. "Kırıldı" hem nesne almayan bir fiildir hem de yapanı belirsiz bir fiildir.

Kavram çekirdeği

Nesneye göre: geçişli ve geçişsiz

Nesne alabilen fiillere geçişli fiil denir: okumak, yazmak, kırmak, yıkamak. Fiile "neyi?" ya da "kimi?" diye sorulduğunda bir cevap kurulabiliyorsa fiil geçişlidir: "Kitabı okudu" (neyi? kitabı). Nesne belirtisiz de olabilir: "Kitap okudu" cümlesinde nesne yine vardır, yalnız belirtme eki almamıştır.

Nesne alamayan fiillere geçişsiz fiil denir: uyumak, gülmek, gelmek, ölmek, kaynamak. "Onu uyudu", "onu geldi" denemez. 1.8.6'da gördüğümüz durum ve oluş fiillerinin çoğu geçişsizdir; ama bu bir kural değildir, her fiil "neyi?" sorusuyla ayrıca sınanmalıdır.

Geçişlilik değiştiren ekler: oldurgan ve ettirgen

Geçişsiz bir fiile "-dır, -t, -ır, -ar" gibi bir ek gelince fiil geçişli olur. Böyle kurulan fiillere oldurgan denir: gülmek → güldürmek, ölmek → öldürmek, kaynamak → kaynatmak, uçmak → uçurmak. "Bebek güldü" cümlesinde nesne yoktur; "Palyaço bebeği güldürdü" cümlesinde ise "bebeği" nesnedir.

Zaten geçişli olan bir fiile bu eklerden biri gelince fiil ettirgen olur: eylem, öznenin bir başkasına yaptırdığı bir işe dönüşür. "Mektubu yazdı" cümlesinde yazan öznenin kendisidir; "Mektubu arkadaşına yazdırdı" cümlesinde ise özne yazmayı başkasına yaptırmıştır. Oldurgan ile ettirgeni ayıran, ekin geldiği fiilin ekten önceki durumudur: geçişsizse oldurgan, geçişliyse ettirgen.

Özneye göre: etken ve edilgen

Öznesi belli olan, eylemi kimin yaptığı söylenen fiillere etken fiil denir: "Annem bebeği yıkadı", "Ali camı kırdı". Öznesi belli olmayan, eylemin kim tarafından yapıldığı söylenmeyen fiillere ise edilgen fiil denir. Edilgenlik "-ıl" ya da "-ın" ekiyle kurulur: kırıldı, yıkandı, okundu, yenildi.

Edilgen fiilli cümlede eylemden etkilenen varlık özne yerine geçer ve sözde özne adını alır: "Cam kırıldı" cümlesinde cam bir şey yapmamıştır, kırılmıştır. Edilgen fiiller nesne almaz. Geçişsiz bir fiilden de edilgen kurulabilir; bu durumda cümlenin sözde öznesi bile olmaz: "Bu yoldan gidilir", "Bu odada uyunmaz".

Dönüşlü

Eylemin öznenin kendisine döndüğü fiillere dönüşlü fiil denir. Dönüşlülük de "-ın" ya da "-ıl" ekiyle kurulur: yıkanmak, taranmak, giyinmek, övünmek, süslenmek. "Ablam erkenden yıkandı" cümlesinde yıkayan da yıkanan da ablamdır.

Dönüşlü ile edilgen aynı eklerle kurulduğu için sınavın en sevdiği çiftlerden biridir. Ayırmanın yolu, cümleye "kendi kendini" ya da "biri tarafından" eklemeyi denemektir. "Ablam kendi kendini yıkadı" anlamlıysa fiil dönüşlüdür. "Bebek biri tarafından yıkandı" anlamlıysa ve bebek kendini yıkamıyorsa fiil edilgendir. "Bebek yıkandı" cümlesi bu yüzden edilgen, "Ablam yıkandı" cümlesi dönüşlü okunur.

İşteş

Eylemin birden çok özne tarafından birlikte ya da karşılıklı yapıldığı fiillere işteş fiil denir. İşteşlik "-ış" ekiyle kurulur: görüşmek, tartışmak, kucaklaşmak, bakışmak, koşuşmak. "İki dost yıllar sonra kucaklaştı" cümlesinde eylem karşılıklıdır; "Çocuklar bahçede koşuşuyor" cümlesinde ise birliktedir.

"-ış" ekinin de ikizleri vardır. "Gülüş" ve "okuyuş" sözcüklerinde ek bir fiilden isim kurar; 1.8.8'de isim-fiil ekleri arasında görmüştük. "Alışmak" ve "yetişmek" gibi fiillerde ise ek kalıplaşmıştır ve karşılıklılık ya da birliktelik bildirmez. İşteşliği sınamanın yolu, eylemin tek başına yapılıp yapılamadığına bakmaktır: tek kişi kucaklaşamaz, ama alışabilir.

Görsel harita

Çatı belirleme sırası

1. Fiile "neyi, kimi?" sor: cevap varsa geçişli, yoksa geçişsiz.
2. Geçişliliği değiştiren bir ek varsa ekten önceki fiile bak: geçişsizse oldurgan, geçişliyse ettirgen.
3. Yapan belli mi? Belliyse etken.
4. "-ıl, -ın" varsa "kendi kendini" ve "biri tarafından" denemelerini yap: dönüşlü mü, edilgen mi?
5. "-ış" varsa eylem tek başına yapılabiliyor mu diye sor: yapılamıyorsa işteş.

Sınav gözüyle

Çatı soruları çoğu zaman iki ekseni birbirine karıştıran seçenekler kurar. Bir seçenekte "geçişsiz" ile "edilgen"in aynı şey olduğunu varsayan bir yargı yer alır. Oysa her edilgen fiil geçişsizdir, ama her geçişsiz fiil edilgen değildir: "Bebek uyudu" cümlesindeki fiil geçişsizdir ve etkendir, çünkü uyuyan bellidir.

İkinci kalıp, aynı eki taşıyan fiilleri yan yana koyar: "yıkandı, tarandı, giyindi, okundu, kırıldı". Bunların bir kısmı dönüşlü, bir kısmı edilgendir. Adayın işi, her birine "kendi kendini" denemesini uygulamaktır.

Hafıza kancaları

• "Neyi? Kimi? Cevap varsa geçişli" — kitabı okudu / bebek uyudu.
• "Geçişsize ek: oldurgan; geçişliye ek: ettirgen" — güldürdü / yazdırdı.
• "Yapan belirsizse edilgen" — cam kırıldı, bu yoldan gidilir.
• "Kendi kendine dönüyorsa dönüşlü" — ablam yıkandı, giyindi.
• "Tek başına yapılamıyorsa işteş" — kucaklaştı, görüştü.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geçişsiz bir fiil vardır?

A) Bebek uyudu. B) Mektubu yazdı. C) Kapıyı açtı. D) Elmayı yedi. E) Kitabı okudu.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edilgen bir fiil vardır?

A) Kapı açıldı. B) Ali kapıyı açtı. C) Çocuklar bahçede koşuştu. D) Kız aynanın karşısında tarandı. E) Arkadaşlar akşam görüştü.

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü bir fiil vardır?

A) Sabah erkenden giyindi. B) Mektup dün gönderildi. C) Yemekler pişirildi. D) Öğrenciler tartıştı. E) Ali kitabı okudu.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işteş bir fiil vardır?

A) İki dost yıllar sonra kucaklaştı. B) Ağaçlar budandı. C) Çocuk yeni okuluna alıştı. D) Kitap bir günde okundu. E) Ders erken bitti.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ettirgen bir fiil vardır?

A) Mektubu arkadaşına yazdırdı. B) Palyaço bebeği güldürdü. C) Kapıyı yavaşça açtı. D) Çocuk erkenden uyudu. E) Su kaynadı.

Cevaplar

1. A — "Uyumak" nesne alamaz; öbürlerinde "neyi?" sorusunun cevabı vardır.
2. A — Kapıyı açanın kim olduğu söylenmez; B etken, C ve E işteş, D dönüşlüdür.
3. A — Giyinen de giydirilen de öznedir; B ve C edilgen, D işteş, E etkendir.
4. A — Kucaklaşma tek başına yapılamaz, karşılıklıdır; C'deki "alışmak" kalıplaşmış bir fiildir ve işteşlik bildirmez.
5. A — "Yazmak" zaten geçişlidir; ek eylemi başkasına yaptırılan bir işe dönüştürmüştür. B'de ek geçişsiz "gülmek" fiiline gelmiştir ve fiil oldurgandır.

Özet kartı

• Çatı, fiilin nesneyle ve özneyle ilişkisidir; iki eksen ayrı ayrı sorulur.
• Geçişli fiil "neyi, kimi?" sorusuna cevap verir; geçişsiz fiil nesne alamaz.
• Oldurgan: geçişsiz fiil + -dır, -t, -ır (güldürmek); ettirgen: geçişli fiil + -dır, -t (yazdırmak).
• Etken fiilde yapan bellidir; edilgen fiilde (-ıl, -ın) yapan söylenmez, etkilenen sözde özne olur.
• Dönüşlü fiilde (-ın, -ıl) iş özneye döner; "kendi kendini" denemesi ayırır.
• İşteş fiil (-ış) birlikte ya da karşılıklı yapılır; tek başına yapılamaz.
• Çatı ekleri fiilden fiil yapan yapım ekleridir ve fiilimsilerde de korunur.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste "-ış" ekinin aynı biçimle üç ayrı iş gördüğünü gördük: işteş fiil, fiilden isim, isim-fiil. Ünite boyunca başka sözcükler de böyle davrandı: "hızlı" bir cümlede sıfat, ötekinde zarftı; "bu" bir yerde sıfat, başka yerde zamirdi; "doğru" edat, sıfat ve zarf olabiliyordu. Ders 1.8.10, "Ustalık: aynı sözcüğün farklı türlerde kullanımı", bu ayrımları tek bir soru tipinde bir araya getiriyor ve bir sözcüğün türünü cümlesinden okumak için ünitenin bütün sınamalarını tek bir sıraya diziyor.