Ek fiil ve birleşik zamanlı fiiller

Kanca

Bir öğrencinin günlüğünden dört cümle: "Öğretmen geldi. Yorgundu. Sınıfta kimse yoktu. Biz bahçede oynuyorduk." Dört cümlenin dördünde de yüklemin sonunda aynı ses grubu var: "-dı, -du, -tu". Göz bunları aynı ek sanır.

Oysa yalnız ilki, "geldi", 1.8.6'da gördüğümüz görülen geçmiş zaman kipidir ve doğrudan bir fiil köküne gelmiştir. Öbür üçünde aynı biçimdeki ek, başka bir sözcüğün ardına gelmiştir: "yorgun" bir sıfatın, "yok" bir ismin, "oynuyor" ise zaten çekimlenmiş bir fiilin. Bu üç ek, ek fiilin işidir.

Büyük resim

Türkçede kip ve kişi ekleriyle yalnız fiiller çekimlenir. Ama "Hava güzeldi" cümlesinde yüklem "güzel" sıfatıdır, "Ali öğretmenmiş" cümlesinde ise "öğretmen" ismi. Bu isim soylu sözcükleri yüklem yapan, onlara kip ve kişi bilgisi kazandıran yardımcıya ek fiil denir. Ek fiil, eski bir "i-" fiilinin kalıntısıdır ve bugün çoğunlukla ek olarak kullanılır: "güzel idi" yerine "güzeldi" yazılır.

Ek fiilin ikinci görevi, zaten bir kiple çekimlenmiş fiillere ikinci bir kip bilgisi eklemektir. "Geliyor" sözcüğüne "-du" gelince "geliyordu" olur: eylem şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiştir ama geçmişte anlatılır. Bu yolla kurulan fiillere birleşik zamanlı fiil denir.

Sınavın bu konudaki ana sorusu, aynı biçimdeki eklerin kip eki mi yoksa ek fiil mi olduğudur. Bu dersin ölçütü tek bir soruya dayanır: ek, neyin ardına gelmiş?

Kavram çekirdeği

Ek fiilin dört biçimi

Ek fiilin dört biçimi vardır. Hikâye biçimi "-dı" ekiyle (idi) kurulur ve bir durumu ya da eylemi geçmişe taşır: güzeldi, geliyordu. Rivayet biçimi "-mış" ekiyle (imiş) kurulur ve bilginin başkasından öğrenildiğini bildirir: güzelmiş, geliyormuş. Şart biçimi "-sa" ekiyle (ise) kurulur ve bir koşul bildirir: güzelse, geliyorsa. Geniş zaman biçimi ise "-dır" ekiyle ya da yalnız kişi ekleriyle kurulur: güzeldir, öğrenciyim, yorgunsun.

Ek fiil ünlüyle biten sözcüklere "y" kaynaştırma ünsüzüyle bağlanır: hastaydı, okuldaymış, kapıdaysa. Ek fiil ayrı da yazılabilir: "hasta idi", "okulda imiş", "kapıda ise". Bitişik ve ayrı yazılış aynı ek fiildir.

Birinci görev: isim soylu sözcüğü yüklem yapmak

İsimler, sıfatlar, zamirler ve zarflar ek fiil alarak yüklem olur. "Bu ev eskiydi" cümlesinde sıfat, "O benim kardeşimdir" cümlesinde isim, "Kitap masadaymış" cümlesinde hâl eki almış bir isim yüklem olmuştur. "Var" ve "yok" sözcükleri de aynı yolla yüklem olur: "Sınıfta kimse yoktu", "Vaktin varsa uğra".

İsim soylu yüklemlerin olumsuzu "değil" sözcüğüyle kurulur ve ek fiil "değil"e gelir: "Öğretmen değildi", "Yorgun değilmiş". Ek fiilin bu görevi, cümle bilgisi ünitesinde göreceğimiz isim cümlesinin temelidir: yüklemi isim soylu bir sözcük olan cümleler ek fiil sayesinde kurulur.

"-dır" ekinin isim yüklemlerdeki görevi ise kesinlik ya da tahmin katmaktır. "Bu kitap benimdir" cümlesi bir kesinlik bildirir. "Şimdi evdedir" cümlesi ise bir tahmini anlatabilir. Bu ek çekimli fiillere de gelebilir: "Yorulmuştur" cümlesinde "-tur", öğrenilen geçmiş kipiyle çekimlenmiş fiile bir tahmin ya da kesinlik ekler.

İkinci görev: birleşik zamanlı fiil kurmak

Basit zamanlı bir fiile ek fiilin hikâye, rivayet ya da şart biçimi geldiğinde birleşik zamanlı fiil oluşur. Hikâye birleşik zamanı eylemi geçmişte anlatır: geliyordu (şimdiki zamanın hikâyesi), gelecekti (gelecek zamanın hikâyesi), gelirdi (geniş zamanın hikâyesi), gelmişti (öğrenilen geçmişin hikâyesi), gelmeliydi (gereklilik kipinin hikâyesi).

Rivayet birleşik zamanı aynı eylemleri başkasından öğrenilmiş olarak anlatır: geliyormuş, gelecekmiş, gelirmiş, gelmeliymiş. Şart birleşik zamanı ise bir koşul kurar: geliyorsa, gelecekse, gelirse, geldiyse, gelmişse.

Birleşik zamanlı fiillerde kişi eki genellikle ek fiilden sonra gelir: gel-iyor-du-m, gel-ecek-ti-k, gel-ir-se-niz. Bu sıra, birleşik zamanı tanımanın bir işaretidir: kip eki ile kişi eki arasına ikinci bir ek, ek fiil girmiştir.

Kip eki mi, ek fiil mi?

Aynı biçimdeki eki ayırmanın yolu, ekin neyin ardına geldiğine bakmaktır. "-dı" eki doğrudan bir fiil köküne gelmişse görülen geçmiş zaman kipidir: geldi, yazdı. Bir isim soylu sözcüğe ya da zaten bir kip eki almış fiile gelmişse ek fiilin hikâye biçimidir: güzeldi, yoktu, geliyordu.

Aynı ölçüt "-mış" ve "-sa" için de geçerlidir. "Gelmiş" sözcüğünde "-miş" fiil köküne gelmiştir ve öğrenilen geçmiş zaman kipidir; "geliyormuş" ve "güzelmiş" sözcüklerinde ise ek fiilin rivayet biçimidir. "Gelse" sözcüğünde "-se" fiil köküne gelmiştir ve şart kipidir; "gelirse" ve "varsa" sözcüklerinde ise ek fiilin şart biçimidir.

Bu ayrımın anlama etkisi de vardır. Şart kipi "Keşke gelse" cümlesinde olduğu gibi bir dilek ya da tasarı bildirebilir. Ek fiilin şart biçimi ise genellikle bir koşul kurar ve ardından bir temel cümle bekler: "Vaktin varsa uğra", "Yağmur yağarsa maç ertelenir".

Görsel harita

Eki tanıma sırası

1. Ekin hemen önündeki parçayı bul.
2. Önünde yalın bir fiil kökü varsa ek bir kip ekidir.
3. Önünde bir isim, sıfat, zamir, zarf, "var" ya da "yok" varsa ek fiildir ve isim soylu sözcüğü yüklem yapmıştır.
4. Önünde bir kip eki varsa ek fiildir ve birleşik zaman kurmuştur.
5. Ünlüyle biten bir sözcük ile ek arasında "y" görürsen ek fiili düşün: hastaydı, okumalıydı.

Sınav gözüyle

Ek fiil sorularının çoğu tek bir kalıpla gelir: "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-dı' eki ötekilerden farklı görevdedir?" Seçeneklerin dördünde ek, isim soylu bir sözcüğe ya da çekimli bir fiile gelmiştir; birinde doğrudan fiil köküne. Aday, ekin önündeki parçaya bakmadan, ekin sesine bakarsa beşini de aynı sayar.

İkinci sık soru, birleşik zamanın adını sorar: "Hangisinde şimdiki zamanın hikâyesi vardır?" Burada adayın işi, sözcüğü sondan başa çözmektir: önce ek fiil (hikâye, rivayet, şart), sonra onun önündeki kip eki. "Gelmişti" sözcüğünde ek fiil hikâye, kip ise öğrenilen geçmiştir; bu yüzden fiil "öğrenilen geçmişin hikâyesi" ile çekimlenmiştir.

Hafıza kancaları

• "Önüne bak" — fiil kökü: kip; isim ya da kip eki: ek fiil.
• "Ek fiil ismi yüklem yapar" — güzeldi, öğrenciyim, yoktu.
• "İkinci ek, ikinci zaman" — geliyordu, gelecekmiş, gelirse.
• "Sondan başa çöz" — gelmişti: hikâye + öğrenilen geçmiş.
• "Olumsuzu değil ile kurulur" — öğretmen değildi.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiil isim soylu bir sözcüğü yüklem yapmıştır?

A) Hava çok soğuktu. B) Erken kalktı. C) Kitap okuyor. D) Yarın gelecek. E) Mektubu yazdı.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil hikâye birleşik zamanıyla çekimlenmiştir?

A) Bahçede oynuyordu. B) Bahçede oynuyor. C) Bahçede oynadı. D) Bahçede oynamış. E) Bahçede oynayacak.

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil rivayet birleşik zamanıyla çekimlenmiştir?

A) Akşamları erken yatarmış. B) Dün erken yatmış. C) Erken yattı. D) Keşke erken yatsa. E) Erken yatacak.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-sa" eki ek fiilin şart biçimidir?

A) Vaktin varsa uğra. B) Keşke bugün gelse. C) Bir gelse de görsek. D) Biraz dinlense iyileşecek. E) Erken kalksam yetişirim.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-dı" eki ötekilerden farklı görevdedir?

A) Sınavı kazandı. B) Çok yorgundu. C) Evde kimse yoktu. D) Kitap okuyordu. E) Hava güzeldi.

Cevaplar

1. A — "Soğuk" bir sıfattır ve "-tu" ek fiiliyle yüklem olmuştur; öbürlerinde yüklem bir fiildir.
2. A — "Oynuyordu" sözcüğünde şimdiki zaman kipine ek fiilin hikâye biçimi gelmiştir; öbürleri basit zamanlıdır.
3. A — "Yatarmış" sözcüğünde geniş zaman kipine ek fiilin rivayet biçimi gelmiştir; B'de "-mış" doğrudan köke gelmiş öğrenilen geçmiş kipidir.
4. A — "-sa" isim soylu "var" sözcüğüne gelmiş ve onu koşul bildiren yüklem yapmıştır; öbürlerinde ek doğrudan fiil köküne gelmiş şart kipidir.
5. A — "Kazandı" sözcüğünde "-dı" doğrudan fiil köküne gelmiş görülen geçmiş zaman kipidir; öbürlerinde ek fiilin hikâye biçimidir.

Özet kartı

• Ek fiil isim soylu sözcükleri yüklem yapar ve basit zamanlı fiillerden birleşik zaman kurar.
• Dört biçim: hikâye (-dı), rivayet (-mış), şart (-sa), geniş zaman (-dır ya da yalnız kişi eki).
• Ünlüden sonra "y" ile bağlanır; ayrı da yazılabilir: hastaydı, hasta idi.
• İsim yüklemin olumsuzu "değil" ile kurulur: öğretmen değildi.
• Birleşik zaman: kip eki + ek fiil + kişi eki: gel-iyor-du-m, gel-ir-se-niz.
• Ekin önünde fiil kökü varsa kip eki, isim soylu sözcük ya da kip eki varsa ek fiil.
• "-dır" kesinlik ya da tahmin bildirir: benimdir, yorulmuştur.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Ek fiilin dört biçimini saydık; bir beşincisi daha var. "Öğrenciyken çok okurdum" ve "Eve gelirken ekmek aldım" cümlelerinde "-ken" eki, bir ismi ya da çekimli bir fiili yüklem yapmaz; onu bir zaman bildiren bir zarf gibi kullanır. Fiilin çekimlenmeden başka bir sözcük türünün görevine girdiği bu kullanımlara fiilimsi denir. Ders 1.8.8, "Fiilimsiler: isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil", fiillerin isim, sıfat ve zarf görevinde kullanıldığı bu üç biçimi ve eklerini ayırıyor.