Fiiller: anlam, kip ve kişi

Kanca

Bir öğretmen sınıfa tek sözcükle sesleniyor: "Gelmeyeceksiniz." Bu sözcük dört soruyu birden cevaplar. Hangi eylem? Gelmek. Yapılacak mı? Hayır. Ne zaman? İleride. Kim? Siz.

Bir isim bu kadar bilgiyi tek başına taşıyamaz; fiil taşır, çünkü kökünün ardına sırayla dizilen ekler her soruya ayrı bir cevap ekler: gel-me-yecek-siniz. Bu ders fiilleri önce anlamlarına göre ayırıyor, sonra bu ek dizisinin iki temel halkasını, kip ve kişi eklerini çözüyor.

Büyük resim

Fiil, bir iş, oluş ya da durum bildiren ve kip ile kişi ekleri alarak çekimlenen sözcüktür. Sözlükte "-mak, -mek" ekiyle yer alır: gelmek, okumak, sararmak. Cümlede ise çoğunlukla yüklem olur ve yargıyı kurar; 1.8.5'teki edat ve bağlaçların bağladığı parçaların merkezinde fiil durur.

Fiilleri iki ayrı eksende incelemek gerekir. Birincisi anlamdır: fiil bir iş mi bildiriyor, bir durum mu, kendiliğinden gerçekleşen bir değişim mi? İkincisi çekimdir: fiil hangi kiple, hangi kişiyle çekimlenmiş? Sınav iki eksenden de soru sorar ve ikisini birbirine karıştıran seçenekler kurar.

Kavram çekirdeği

İş, durum, oluş

İş fiilleri (kılış fiilleri), öznenin bir nesne üzerinde gerçekleştirdiği eylemleri bildirir: okumak, yazmak, kırmak, yırtmak, boyamak. Bu fiiller bir nesne alabilir ve "onu" sorusuyla sınanabilir: "onu okumak", "onu kırmak" denebilir.

Durum fiilleri, öznenin içinde bulunduğu hâli bildirir ve nesne almaz: uyumak, oturmak, yatmak, gülmek, ağlamak, yürümek. "Onu uyumak", "onu oturmak" denemez. Eylem başka bir varlığa geçmez, öznede kalır.

Oluş fiilleri ise öznenin elinde olmadan, zamanla gerçekleşen bir değişimi bildirir: büyümek, sararmak, yaşlanmak, kızarmak, acıkmak, solmak, paslanmak. Bu fiillerin ortak özelliği, değişimin başladığı ve bittiği anın belirgin olmaması ve öznenin bu değişimi isteyerek yapmamasıdır. "Yapraklar sarardı" cümlesinde yapraklar bir şey yapmamış, bir süreç geçirmiştir.

Durum ile oluşu karıştırmamak için iki soru sor. Özne bu eylemi isteyerek başlatıp bitirebilir mi? Uyumak ve oturmak için evet, sararmak ve büyümek için hayır. Özne eylem sırasında başka bir hâle geçiyor mu? Oluş fiillerinde geçer: sararan yaprak sarı, acıkan insan aç, kararan hava karanlık olur. Durum fiillerinde ise özne bir hâlin içinde bulunur ama başka bir şeye dönüşmez; oturan kişi oturduğu sürece aynı kişidir.

Kip: haber kipleri

Kip, fiilin bildirdiği eylemin zamanını ya da tarzını gösteren ektir. Kipler iki gruba ayrılır. Haber kipleri (bildirme kipleri) eylemin ne zaman yapıldığını bildirir ve beş tanedir.

Görülen geçmiş zaman "-dı" ekiyle kurulur ve konuşanın tanık olduğu bir eylemi anlatır: geldi. Öğrenilen geçmiş zaman "-mış" ekiyle kurulur ve eylemin sonradan öğrenildiğini, duyulduğunu bildirir: gelmiş. Şimdiki zaman "-yor" ekiyle (geliyor), gelecek zaman "-acak, -ecek" ekiyle (gelecek), geniş zaman ise "-r, -ar, -er, -ır" ekleriyle kurulur ve her zaman geçerli, alışkanlık hâlindeki eylemleri anlatır: gelir, okur.

Kip: dilek kipleri

Dilek kipleri (tasarlama kipleri) eylemin zamanını değil, konuşanın eyleme bakışını bildirir: istek, koşul, gereklilik ya da emir. İstek kipi "-a, -e" ekiyle kurulur: geleyim, gelelim. Şart kipi "-sa, -se" ekiyle kurulur: gelsem, gelse. Gereklilik kipi "-malı, -meli" ekiyle kurulur: gelmeli, okumalısın. Emir kipi ise kendine özgü eklerle çekimlenir: gel, gelsin, gelin, gelsinler.

Haber kipleriyle dilek kiplerini ayırmanın yolu, "Bu eylem gerçekleşti mi, gerçekleşiyor mu, gerçekleşecek mi?" sorusudur. Haber kipiyle kurulan bir fiil bu soruya cevap verir. Dilek kipiyle kurulan fiil ise eylemin gerçekleşip gerçekleşmediği hakkında bir şey söylemez: "okumalısın" diyen kişi, okumanın gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini bildirmez, yalnız bunun gerekli olduğunu söyler.

Kişi ekleri

Kişi ekleri, eylemi kimin yaptığını gösterir ve kip ekinden sonra gelir. Bütün kipler aynı kişi eklerini almaz; ekler, kipe göre iki ana takıma ayrılır.

Şimdiki, gelecek, geniş ve öğrenilen geçmiş zaman ile gereklilik kipi zamir kökenli ekleri alır: geliyorum, geliyorsun, geliyor, geliyoruz, geliyorsunuz, geliyorlar. Görülen geçmiş zaman ve şart kipi ise iyelik ekine benzeyen ekleri alır: geldim, geldin, geldi, geldik, geldiniz, geldiler. İki takımı ayırmanın en hızlı işareti birinci çoğul kişidir: "-ız" (geliyoruz) ya da "-k" (geldik). İstek kipi ve emir kipinin ise kendine özgü kişi biçimleri vardır: gelelim, gelsinler.

Ek dizisinin sırası

Fiil çekiminde ekler sabit bir sırayla dizilir: kök, varsa olumsuzluk eki, kip eki, kişi eki. "Gel-me-yecek-siniz" sözcüğünde bu dört halka açıkça görülür. Soru eki "mi" bu dizinin dışında kalır ve ayrı yazılır; çoğu kipte kişi ekinden önce araya girer ("geliyor musun?"), görülen geçmiş zaman ve şart kipinde ise kişi ekinden sonra gelir ("geldin mi?"). Bu yazım kuralını 1.2.4'te görmüştük.

Zaman kayması

Bir kip eki, kendi zamanı dışında bir zamanı anlatmak için de kullanılabilir. Buna zaman kayması denir. "Yarın Ankara'ya gidiyorum" cümlesinde şimdiki zaman eki "-yor" kullanılmıştır, ama "yarın" sözcüğü eylemin gelecekte olduğunu gösterir: şimdiki zaman gelecek zaman yerine kaymıştır. "1453'te Fatih İstanbul'u alır" cümlesinde ise geniş zaman, geçmişte olmuş bir olayı canlı anlatmak için kullanılmıştır.

Zaman kaymasını yakalamanın yolu, kip ekinin bildirdiği zamanı cümlenin başka bir öğesinin, çoğunlukla bir zaman zarfının bildirdiği zamanla karşılaştırmaktır. İkisi çatışıyorsa ve cümle yine de anlamlıysa kayma vardır.

Görsel harita

Fiili çözümleme sırası

1. Kökü bul ve anlamını sına: "onu ...-mak" diyebiliyorsan iş fiili.
2. Nesne almıyorsa: özne isteyerek yapıyorsa durum, kendiliğinden değişiyorsa oluş.
3. Kip ekini bul: zaman bildiriyorsa haber, istek, koşul, gereklilik, emir bildiriyorsa dilek kipi.
4. Kişi ekini bul; birinci çoğul kişide "-ız" mı, "-k" mı geldiğine bak.
5. Cümlede bir zaman zarfı varsa kip ekinin zamanıyla karşılaştır; çatışma zaman kaymasıdır.

Sınav gözüyle

Fiil anlamı sorularında en çok karışan çift durum ile oluştur. Soru, "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde oluş bildiren bir fiil vardır?" diye sorduğunda seçeneklere "uyudu", "oturdu", "güldü" gibi durum fiilleriyle birlikte tek bir "sarardı" ya da "acıktı" yerleştirir. Adayın işi, eylemin öznenin isteğiyle olup olmadığını sormaktır.

Kip sorularında ise sınav, eki değil anlamı sorar. "Yarın gidiyorum" cümlesindeki "-yor" eki şimdiki zaman ekidir, ama cümle gelecekten söz eder. "Hangi cümlede kip eki kendi zamanı dışında kullanılmıştır?" sorusunda adayın aradığı, ek ile zaman zarfı arasındaki bu çatışmadır.

Hafıza kancaları

• "Onu ... diyebiliyorsan iş" — onu okudu, onu kırdı.
• "İstemeden başka hâle geçiyorsa oluş" — sarardı, büyüdü, yaşlandı.
• "Haber kipi zamanı, dilek kipi tavrı söyler" — geldi / gelmeli.
• "Biz'e bak: -ız mı, -k mı?" — geliyoruz / geldik.
• "Zarfla ek çatışırsa kayma vardır" — yarın gidiyorum.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki fiillerden hangisi oluş bildirir?

A) sararmak B) okumak C) uyumak D) yazmak E) kırmak

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil gelecek zaman kipiyle çekimlenmiştir?

A) Yarın erken kalkacağım. B) Dün erken kalktım. C) Her gün erken kalkarım. D) Şu an kalkıyorum. E) Sabah erken kalkmış.

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil dilek kiplerinden biriyle çekimlenmiştir?

A) Bu kitabı mutlaka okumalısın. B) Kitabı dün okudu. C) Kitabı şimdi okuyor. D) Kitabı çoktan okumuş. E) Kitabı yarın okuyacak.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iş (kılış) fiili kullanılmıştır?

A) Bebek uyudu. B) Yapraklar sarardı. C) Çocuk mektubu yırttı. D) Yaşlı adam oturdu. E) Hava karardı.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kip eki kendi zamanı dışında bir zamanı anlatmak için kullanılmıştır?

A) Yarın sabah Ankara'ya gidiyorum. B) Şu an kitap okuyorum. C) Dün akşam erken yattım. D) Haftaya sınavım olacak. E) Her sabah yürüyüş yaparım.

Cevaplar

1. A — Sararmada özne, isteği dışında ve zamanla başka bir hâle geçer; B, D ve E iş, C durum fiilidir.
2. A — "Kalkacağım" sözcüğünde gelecek zaman eki "-acak" vardır; B görülen geçmiş, C geniş, D şimdiki, E öğrenilen geçmiş zamandır.
3. A — "Okumalısın" gereklilik kipiyle çekimlenmiştir; öbürleri zaman bildiren haber kipleridir.
4. C — "Yırtmak" bir nesneye yönelir: "onu yırttı" denebilir; A ve D durum, B ve E oluş fiilidir.
5. A — Şimdiki zaman eki "-yor", "yarın sabah" zarfıyla birlikte gelecek zamanı anlatır; öbürlerinde ek kendi zamanında kullanılmıştır.

Özet kartı

• Fiil iş, oluş ya da durum bildirir ve kip ile kişi ekleriyle çekimlenir.
• İş fiili nesne alabilir ("onu okumak"); durum fiili nesne almaz ve öznede kalır (uyumak); oluş fiili istem dışı bir hâl değişimidir (sararmak).
• Haber kipleri zaman bildirir: -dı, -mış, -yor, -acak, -r.
• Dilek kipleri tavır bildirir: istek (-a), şart (-sa), gereklilik (-malı), emir.
• Kişi ekleri iki takımdır: zamir kökenli (geliyoruz) ve iyelik benzeri (geldik).
• Sıra: kök + olumsuzluk + kip + kişi; soru eki "mi" ayrı yazılır.
• Kip ekinin zamanı cümlenin zamanıyla çatışıyorsa zaman kayması vardır.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste her fiil tek bir kip ekiyle çekimlendi: geldi, geliyor, gelecek. Oysa "geliyordum" sözcüğünde şimdiki zaman ekinin ardından bir de "-du" gelir ve eylemi geçmişe taşır; "öğretmendi" sözcüğünde ise aynı ek bir ismi yüklem yapar. Ders 1.8.7, "Ek fiil ve birleşik zamanlı fiiller", bu ikinci eki ve onun iki görevini ele alıyor: isimleri yüklem yapmak ve basit zamanlı fiillerden hikâye, rivayet ve şart birleşik zamanlarını kurmak.