Zarflar

Kanca

Bir yarış spikeri tek nefeste şöyle diyor: "Hızlı bir başlangıç yaptı, hızlı koştu ve yarışı çok hızlı bitirdi." Aynı sözcük üç kez geçiyor ve üç kez başka bir iş görüyor. İlkinde "hızlı" bir ismi, "başlangıç"ı niteler. İkincisinde bir eylemi, koşmayı niteler. Üçüncüsünde ise "çok" sözcüğü "hızlı"nın kendisini niteler, "hızlı" da bitirme eylemini.

İsmi niteleyen sözcüğün adını 1.8.2'de koymuştuk: sıfat. Eylemi, sıfatı ya da başka bir niteleyiciyi niteleyen sözcüklerin adı ise zarftır. Sözlük "hızlı" sözcüğünün türünü önceden söyleyemez; türü, sözcüğün cümlede neyi nitelediği belirler.

Büyük resim

Zarf, fiilleri, sıfatları ya da başka zarfları anlam bakımından niteleyen ya da belirten sözcüktür. Bir eylemin nasıl, ne zaman, nereye doğru, ne ölçüde yapıldığını anlatır; bir sıfatın ya da zarfın derecesini belirler.

Zarfları türlere ayırmanın ölçütü, cevap verdikleri sorudur. Durum zarfı "nasıl?", zaman zarfı "ne zaman?", yer-yön zarfı "nereye?", miktar zarfı "ne kadar?" sorusuna cevap verir. Soru zarfları ise bu soruları kendileri sorar.

Sınavın bu konudaki asıl ilgisi, aynı sözcüğün bir cümlede sıfat, bir başkasında zarf, bir üçüncüsünde isim olmasıdır. Bu yüzden zarfı tanımanın tek güvenilir yolu, sözcüğün neyi nitelediğine bakmaktır: niteleneni isimse sözcük sıfattır, fiil, sıfat ya da zarfsa sözcük zarftır.

Kavram çekirdeği

Durum zarfları

Eylemin nasıl yapıldığını bildiren zarflar durum zarfıdır: hızlı koştu, güzel konuştu, yavaş yavaş yürüdü, iyi anlattı, sessizce çıktı. Fiile "nasıl?" diye sorulduğunda bu sözcükler cevap olarak gelir.

Durum zarflarının çoğu, sıfat olarak da kullanılan sözcüklerdir. "Güzel kız" öbeğinde "güzel" ismi niteler ve sıfattır; "güzel konuştu" cümlesinde ise konuşma eylemini niteler ve zarftır. İkileme biçimindeki "yavaş yavaş", "koşa koşa" gibi öbekler de çoğunlukla durum zarfı olarak kullanılır.

Zaman zarfları

Eylemin ne zaman yapıldığını bildiren zarflar zaman zarfıdır: dün, bugün, yarın, şimdi, hemen, erken, geç, akşamleyin, sonra. "Yarın gelecek", "Hemen döndü", "Erken kalktı" cümlelerinde bu sözcükler fiilin zamanını belirler.

Zaman bildiren sözcükler zarf olmadan da kullanılabilir. "Yarın gelecek" cümlesinde "yarın" fiili niteleyen bir zarftır. "Yarın bayram" cümlesinde ise "yarın" hakkında bir yargı verilir ve sözcük isimdir. "Yarınki toplantı" öbeğinde ise 1.8.3'te gördüğümüz sıfat yapan "-ki" ekini almış, bir ismi nitelemiştir.

Yer-yön zarfları

Eylemin yönünü bildiren zarflar yer-yön zarfıdır: içeri, dışarı, aşağı, yukarı, ileri, geri, öte, beri. "Çocuklar içeri girdi", "Yukarı çıktı", "Biraz geri çekil" cümlelerinde bu sözcükler eylemin yönünü gösterir.

Bu grubun en önemli kuralı ekle ilgilidir: yer-yön zarfları hâl eki almadan kullanılır. Aynı sözcükler hâl eki aldığında artık zarf değil isimdir: "İçeriye girdi", "Yukarıdan seslendi", "Dışarısı soğuk". Bir ismin önünde durduklarında ise sıfat olurlar: "aşağı kat", "yukarı mahalle". Yön sözcüğünü görünce önce ek alıp almadığına, sonra arkasında bir isim olup olmadığına bak.

Miktar zarfları

Bir eylemin, bir niteliğin ya da başka bir zarfın ölçüsünü, derecesini bildiren zarflar miktar zarfıdır: çok, az, pek, biraz, oldukça, gayet, en, daha, ne. "Çok çalıştı" cümlesinde "çok" fiili, "çok güzel" öbeğinde sıfatı, "çok hızlı koştu" cümlesinde başka bir zarfı niteler.

1.8.2'de sıfatın derecesini belirleyen "en" ve "daha" sözcüklerini sıfatların dışında bırakmıştık; onlar bu gruba aittir: "en güzel", "daha uzun". "Ne tatlı bir çocuk!" ünleminde "ne" de aynı işi görür: bir şey sormaz, "tatlı" sıfatının derecesini yükseltir ve miktar zarfıdır.

"Çok" sözcüğü sınavda bu grubun en çok sorulan üyesidir, çünkü ismin önüne geldiğinde sıfat olur: "çok kitap", "çok insan". Burada "çok" ismin sayısını belirtir ve 1.8.2'deki belgisiz sıfatlarla aynı işi görür. Arkasında bir isim yoksa ya da bir sıfat, zarf veya fiil varsa "çok" zarftır.

Soru zarfları

Eylemin durumunu, zamanını, nedenini ya da ölçüsünü soran zarflar soru zarfıdır: nasıl, ne zaman, niçin, neden, niye, ne kadar. "Nasıl geldin?", "Ne zaman döneceksin?", "Niçin ağlıyorsun?", "Ne kadar bekledin?".

Bu sözcükler de türlerini kullanımdan alır. "Nasıl" bir ismin önünde durursa soru sıfatıdır: "nasıl bir ev". Bir fiili sorarsa soru zarfıdır: "Nasıl bitirdin?". "Neden" sözcüğü "Neden gelmedin?" cümlesinde soru zarfı, "Bunun nedeni belli değil" cümlesinde ise iyelik eki almış bir isimdir.

Zarf mı, sıfat mı, isim mi?

Bir sözcüğün türüne karar verirken iki soru sor. Birincisi: sözcük bir şeyi niteliyor mu, yoksa kendisi hakkında bir şey mi söyleniyor? Kendisi özne ya da nesne olmuşsa ya da hâl eki almışsa isimdir. İkincisi: niteliyorsa neyi niteliyor? Niteleneni isimse sıfat, fiil, sıfat ya da zarfsa zarftır. Bu iki soru, kancadaki üç "hızlı"yı da ayırır.

Görsel harita

Türü belirleme sırası

1. Sözcük hâl eki almış ya da özne, nesne olmuşsa isimdir.
2. Arkasındaki ismi niteliyorsa sıfattır.
3. Bir fiili, sıfatı ya da zarfı niteliyorsa zarftır.
4. Zarfın türü için fiile sor: nasıl, ne zaman, nereye, ne kadar?
5. Yön sözcüğünde eke bak: eksizse zarf, hâl ekliyse isim.

Sınav gözüyle

Zarf sorularında ölçülen beceri, bir sözcüğü yanındaki sözcükle birlikte okumaktır. "Aşağıdakilerin hangisinde 'çok' sözcüğü ötekilerden farklı türdedir?" sorusunda dört seçenekte "çok" bir fiilin ya da sıfatın yanında durur, birinde bir ismin önündedir. Sözcüğe tek başına bakan aday seçenekleri ayırt edemez; arkasındaki sözcüğe bakan aday hemen görür.

Yer-yön zarfı soruları ise ek bilgisini sınar. Seçeneklerde "içeri, içeriye, içerisi" gibi aynı kökten biçimler bulunur. Aday ekleri görmeden yalnız yön anlamına bakarsa hepsini zarf sayar; oysa hâl eki almış biçimler isimdir.

Hafıza kancaları

• "İsmi niteleyen sıfat, gerisini niteleyen zarf" — güzel kız / güzel konuştu.
• "Yön sözcüğü ek alırsa isim olur" — içeri girdi / içeriye girdi.
• "Çok sözcüğünün arkasına bak" — çok kitap sıfat, çok güzel zarf.
• "En, daha, ne: derecenin zarfları" — en güzel, daha uzun, ne güzel.
• "Nasıl? Ne zaman? Nereye? Ne kadar?" — dört tür, dört soru.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zaman zarfı vardır?

A) Yarın erken gelecek. B) Hızlı koştu. C) Çok yoruldu. D) Dışarı çıktı. E) Nasıl buldun?

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "çok" sözcüğü sıfat olarak kullanılmıştır?

A) Çok kitap okudu. B) Çok güzel bir gündü. C) Çok çalıştı. D) Çok hızlı koştu. E) Çok yoruldum.

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer-yön zarfı vardır?

A) Yukarıya çıktı. B) Aşağı kattaki komşu geldi. C) Çocuklar içeri girdi. D) Dışarısı çok soğuk. E) İleriden bir ses geldi.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "nasıl" sözcüğü zarf olarak kullanılmıştır?

A) Nasıl bir ev istiyorsun? B) Bu işi nasıl bitirdin? C) Nasıl bir insan bu? D) Nasıl bir yol izleyeceğiz? E) Nasıl bir kitap arıyorsun?

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir zarf, bir sıfatı nitelemektedir?

A) Çok çalıştı. B) Oldukça uzun bir yol yürüdük. C) Hızlı koştu. D) Dün geldi. E) Yavaş yavaş yürüdü.

Cevaplar

1. A — "Yarın" ve "erken" gelme eyleminin zamanını bildirir; B durum, C miktar, D yön, E soru zarfı içerir.
2. A — "Çok" arkasındaki "kitap" isminin sayısını belirtir; öbürlerinde bir sıfatı, fiili ya da zarfı niteler.
3. C — "İçeri" hâl eki almadan girme eyleminin yönünü bildirir; A ve E'de hâl eki almış isim, B'de sıfat, D'de iyelik eki almış isim vardır.
4. B — "Nasıl" bitirme eyleminin durumunu sorar; öbürlerinde arkasındaki ismi soru yoluyla belirten bir sıfattır.
5. B — "Oldukça" miktar zarfı, "uzun" sıfatının derecesini belirler; öbürlerinde zarflar fiili niteler.

Özet kartı

• Zarf fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı niteler; ismi niteleyen sözcük sıfattır.
• Durum zarfı "nasıl?" (güzel konuştu), zaman zarfı "ne zaman?" (yarın gelecek) sorusuna cevap verir.
• Yer-yön zarfları eksizdir (içeri, yukarı); hâl eki alınca isim, ismin önünde sıfat olurlar.
• Miktar zarfları ölçü ve derece bildirir: çok, az, pek, oldukça, en, daha, ne.
• "Çok" ismin önünde sıfat, fiil, sıfat ya da zarfın yanında zarftır.
• Soru zarfları: nasıl, ne zaman, niçin, neden, niye, ne kadar; ismin önündeki "nasıl" sıfattır.
• Türü belirleyen, sözcüğün neyi nitelediği ve ek alıp almadığıdır.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Soru zarfları arasında "ne kadar" öbeğini saydık. Aynı "kadar" sözcüğü "Senin kadar çalıştım" cümlesinde başka bir iş görür: kendi başına bir anlam taşımaz, önündeki "senin" ile fiil arasında bir ölçü ilişkisi kurar. Ders 1.8.5, "Edat, bağlaç ve ünlem", kendi başına anlamı olmayan ama sözcükler ve cümleler arasında bağ kuran sözcükleri, bir de duyguyu tek başına dışa vuran ünlemleri ele alıyor.