Zamirler

Kanca

Bir vestiyerde iki kişi konuşuyor. "Hangisi seninki?" "Şu. Hayır, o değil, öteki." "Bunu mu diyorsun?" "Evet, onu." Konuşma boyunca bir kez bile "palto" sözcüğü geçmiyor. Yine de iki kişi ne aradıklarını biliyor ve doğru askıyı buluyor.

Bu konuşmayı mümkün kılan sözcükler zamirdir. Bir ismin yerine geçerler, o ismi tekrar etmeden göstermeyi, sormayı ya da sahiplenmeyi sağlarlar. Bazıları ("şu", "bu", "o") bir önceki derste sıfat olarak karşımıza çıkmıştı; burada aynı biçimlerin hangi koşulda zamir olduğunu sınayacağız.

Büyük resim

İsim bir varlığı adlandırır, sıfat o ismi niteler ya da belirtir, zamir ise ismin yerini tutar. Zamir cümlede tam bir ismin yaptığı her işi yapabilir: özne olur, nesne olur, çekim eki alır. "Ali geldi" cümlesindeki "Ali" yerine "o", "Kitabı aldım" cümlesindeki "kitabı" yerine "onu" getirildiğinde cümle aynı işi görür.

Zamirleri türlere ayırmanın ölçütü, ismin yerini nasıl tuttuklarıdır. Kişiyi doğrudan karşılayanlar, bir varlığı gösterenler, kesin olmayan bir varlığı anlatanlar, bir varlığı soranlar, ilgi eki almış bir ismin yerine geçenler ve öznenin kendisine dönenler ayrı gruplar kurar.

Sınavın asıl ilgilendiği nokta ise sınırdır. Pek çok zamir bir sıfatla aynı kökü taşır: "bu" ile "bunu", "bazı" ile "bazıları", "hangi" ile "hangisi". Ayrımı yapan tek soru, sözcüğün arkasında bir isim olup olmadığıdır.

Kavram çekirdeği

Kişi zamirleri

Konuşanı, dinleyeni ve sözü edilen kişiyi karşılayan zamirler kişi zamiridir: ben, sen, o, biz, siz, onlar. Bu zamirler çekim eki alır ve ek aldıklarında bazen biçim değiştirir: ben → bana, sen → sana. "Bize de haber verin", "Onlarla konuştum" cümlelerinde zamirler hâl eki almıştır.

Türkçede kişi zamirleri çoğu zaman söylenmez, çünkü fiilin kişi eki kişiyi zaten bildirir. "Geldim" sözcüğünde "ben" yoktur ama bellidir. Zamir yalnız vurgu için ya da karşıtlık kurmak için kullanılır: "Ben geldim, o gelmedi."

Dönüşlülük zamiri

"Kendi" sözcüğü, cümlenin öznesine geri dönen zamirdir ve iyelik ekleriyle kullanılır: kendim, kendin, kendisi, kendimiz, kendiniz, kendileri. "Kendimi tanıtayım" cümlesinde iş, onu yapan kişiye döner. "Bu işi kendim yaptım" cümlesinde ise "kendim", işi yapanın başkası olmadığını vurgular.

İşaret zamirleri

Bir varlığı göstererek onun yerini tutan zamirler işaret zamiridir: bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar, öteki, beriki, böylesi. "Bunu masaya bırak", "Şunlar senin mi?", "Ötekini bana ver" cümlelerinde bu zamirler gösterilen nesnenin adının yerine geçmiştir.

"O" ve "onlar" hem kişi hem işaret zamiri olabilir. Bir insanı karşılıyorsa kişi zamiri, bir nesneyi ya da insan dışında bir varlığı gösteriyorsa işaret zamiri sayılır. "O dün aradı" cümlesinde "o" bir kişidir; "Onu rafa koy" cümlesinde ise "o" bir nesnenin yerini tutar ve işaret zamiridir.

Belgisiz zamirler

Kim ya da ne olduğu, sayısı ya da miktarı belli olmayan varlıkların yerini tutan zamirler belgisiz zamirdir: biri, birisi, bazıları, kimi, birkaçı, herkes, hepsi, hiçbiri, çoğu, başkası. "Biri kapıyı çaldı", "Herkes salona girdi", "Hiçbiri cevap vermedi".

Bu zamirlerin çoğu, kendisinden sıfat olarak kullanılan bir sözcüğe iyelik eki gelerek kurulmuştur: "bazı" sıfattır, "bazıları" zamirdir; "birkaç" sıfattır, "birkaçı" zamirdir. Bu ek, sözcüğün artık bir ismin önünde durmadığını, ismin yerine geçtiğini gösteren en hızlı işarettir. "Herkes" ise zaten zamirdir ve önünde bir isim taşımaz.

Soru zamirleri

Bir varlığı soru yoluyla karşılayan zamirler soru zamiridir: kim, ne, hangisi, kaçı, neresi. "Kim geldi?", "Ne aldın?", "Hangisini seçtin?", "Neresi acıyor?". Soru zamiri, sorunun cevabında bir isim ya da isim yerine geçen bir öbek bekler.

"Hangi" ve "kaç" ise kendi başlarına zamir değildir; arkalarında bir isim ister: "hangi kitap", "kaç kişi". Bunlar 1.8.2'de gördüğümüz soru sıfatlarıdır. "Ne" sözcüğü de her zaman soru zamiri olmaz: "Ne güzel bir gün!" cümlesinde bir şey sormaz, bir niteliğin derecesini anlatır.

İlgi zamiri "-ki"

İlgi eki almış bir ismin ya da zamirin arkasına gelen ve tamlananın yerini tutan "-ki" ekine ilgi zamiri denir. "Benim kalemim kırık, seninki yazıyor" cümlesinde "seninki", "senin kalemin" demektir. "Bizim bahçe küçük, onlarınki geniş" cümlesinde "onlarınki", "onların bahçesi"nin yerini tutar.

Bu ek, iki benzeriyle karıştırılır. "Evdeki hesap" ve "yarınki toplantı" öbeklerindeki "-ki", bulunma hâli ekine ya da zaman bildiren sözcüğe gelip sıfat kurar ve bitişik yazılır. "Duydum ki gidiyormuşsun" cümlesindeki "ki" ise bir bağlaçtır ve 1.2.4'te gördüğümüz gibi ayrı yazılır. İlgi zamiri "-ki"nin işareti, önündeki sözcüğün ilgi eki taşımasıdır: benim-ki, senin-ki, Ali'nin-ki.

Zamir mi, sıfat mı?

Aynı biçimli bir sözcükle karşılaştığında sıralı üç soru sor. Birinci soru: sözcüğün hemen arkasında onun belirttiği bir isim var mı? Varsa sözcük sıfattır: "bu kitap", "bazı insanlar", "hangi otobüs". İkinci soru: arkada isim yoksa sözcük bir ismin yerine mi geçmiş? Öyleyse zamirdir: "bunu", "bazıları", "hangisi". Üçüncü soru: sözcük çekim eki almış mı? Almışsa bu, zamir kararını pekiştirir, çünkü sıfat tamlamasında sıfat ek almaz.

Görsel harita

Sınama sırası

1. Arkada belirtilen bir isim varsa sıfat.
2. İsim yoksa ve sözcük bir ismin yerine geçiyorsa zamir.
3. Çekim eki ya da iyelik eki zamir kararını pekiştirir.
4. "O, onlar": insan ise kişi, nesne ise işaret zamiri.
5. "-ki": önünde ilgi eki varsa ilgi zamiri; bulunma eki ya da zaman sözcüğü varsa sıfat yapan ek; ayrı yazılıyorsa bağlaç.

Sınav gözüyle

Zamir sorularında sınavın sevdiği malzeme, bir önceki dersin sıfatlarıdır. Dört seçenekte "bu, şu, bazı, hangi" gibi sözcükler bir ismin önünde durur, birinde aynı kök ek alıp tek başına kalır. Adayın işi, sözcüklerin sözlükteki kimliğini değil, arkalarındaki boşluğu görmektir.

İkinci sık soru "-ki" ekinin üç biçimini yan yana koyar. Burada çözüm önceki sözcüğe bakmaktır: "seninki" sözcüğündeki "-ki", ilgi eki almış "senin" zamirinin arkasındadır ve bir ismin yerini tutar. "Masadaki" sözcüğünde ise "-ki" bulunma hâli ekinin arkasındadır ve bir ismi niteleyecek bir sıfat kurar.

Hafıza kancaları

• "Arkası boşsa zamir" — bu kitap sıfat, bunu zamir.
• "İyelik eki geldi, sıfat zamire döndü" — bazı → bazıları, birkaç → birkaçı.
• "O insansa kişi, eşyaysa işaret" — o aradı / onu rafa koy.
• "İlgi ekinden sonra -ki zamirdir" — benimki, Ali'ninki.
• "Kendi özneye döner" — kendimi tanıtayım.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kişi zamiri vardır?

A) Bu kalemi al. B) Biz yarın gidiyoruz. C) Hangi yoldan gittiniz? D) Birkaç gün kaldı. E) Şu ağaç çok yaşlı.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru zamiri vardır?

A) Kim geldi? B) Hangi kitabı aldın? C) Kaç kişi gelecek? D) Nasıl bir ev istiyorsun? E) Ne güzel bir gün!

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "bu" sözcüğü zamir olarak kullanılmıştır?

A) Bu ev satılık. B) Bunu kim yazdı? C) Bu sabah erken kalktı. D) Bu yol uzun. E) Bu çocuğu tanıyorum.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ilgi zamiri olan "-ki" vardır?

A) Evdeki hesap çarşıya uymaz. B) Duydum ki gidiyormuşsun. C) Bizim bahçe küçük, onlarınki geniş. D) Yarınki toplantı ertelendi. E) Masadaki kitabı al.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belgisiz zamir yoktur?

A) Herkes salona girdi. B) Bazıları erken ayrıldı. C) Birkaç öğrenci kapıda bekliyordu. D) Hiçbiri cevap vermedi. E) Biri seni sordu.

Cevaplar

1. B — "Biz" konuşanı da içine alan birinci çoğul kişi zamiridir; A ve E işaret sıfatı, C soru sıfatı, D belgisiz sıfat içerir.
2. A — "Kim" bir kişinin yerini soru yoluyla tutar; B, C ve D'de arkasında isim bulunan soru sıfatları vardır, E'de "ne" soru sormaz.
3. B — "Bunu" sözcüğünün arkasında isim yoktur, sözcük belirtme hâli eki almış ve bir ismin yerini tutmuştur; öbürlerinde "bu" bir ismi gösteren işaret sıfatıdır.
4. C — "Onlarınki" sözcüğünde "-ki" ilgi ekinden sonra gelir ve "onların bahçesi"nin yerini tutar; A, D ve E'de sıfat yapan ek, B'de bağlaç vardır.
5. C — "Birkaç" arkasındaki "öğrenci" ismini belirten bir belgisiz sıfattır; öbür seçeneklerde belgisiz zamir vardır.

Özet kartı

• Zamir ismin yerini tutar; özne ya da nesne olabilir ve çekim eki alır.
• Kişi zamirleri: ben, sen, o, biz, siz, onlar; fiilin kişi eki varken çoğu zaman düşer.
• Dönüşlülük zamiri "kendi" iyelik ekiyle özneye döner: kendim, kendisi.
• İşaret zamirleri gösterir: bunu, şunlar, ötekini; "o" insan için kişi, nesne için işaret zamiridir.
• Belgisiz zamirler belli olmayanın yerini tutar: biri, bazıları, hepsi, herkes, hiçbiri.
• Soru zamirleri: kim, ne, hangisi, neresi; "hangi" ve "kaç" ise sıfattır.
• İlgi zamiri "-ki" ilgi ekinden sonra gelir: benimki, onlarınki.
• Arkasında isim olan aynı biçimli sözcük sıfattır; arkası boşsa ve ismin yerini tutuyorsa zamirdir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste "Ne güzel bir gün!" cümlesindeki "ne" sözcüğünü soru zamirlerinin dışında bıraktık; bir şey sormuyor, "güzel" sıfatının ne ölçüde geçerli olduğunu anlatıyordu. 1.8.2'de "en" ve "daha" sözcüklerini de aynı gerekçeyle sıfatların dışında tutmuştuk. Ders 1.8.4, "Zarflar", ismi değil fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı niteleyen bu sözcükleri ele alıyor ve onları zaman, yer-yön, durum, miktar ve soru bildirmelerine göre türlere ayırıyor.