Aynı sözcüğün farklı türlerde kullanımı

Kanca

Bir sabah üç kısa konuşma duyuyorsun. Biri pazardan dönen arkadaşına soruyor: "Ne aldın?" Bir başkası gelen faturaya bakıp söyleniyor: "Ne biçim bir hesap bu?" Üçüncüsü pencereyi açıp güneşe bakıyor: "Ne güzel bir gün!"

Üç cümlede de aynı iki harf var. İlkinde "ne" alınan şeyin yerini tutar ve bir zamirdir. İkincisinde "biçim" sözcüğüyle birlikte bir hesabı belirtir ve bir sıfattır. Üçüncüsünde "güzel" sıfatının derecesini yükseltir ve bir zarftır. Sözlüğe bakan biri üç kullanımı ayırt edemez. Cümleye bakan biri ise üçünü de birkaç saniyede ayırır, yeter ki hangi soruyu hangi sırayla soracağını bilsin.

Büyük resim

Ünitenin dokuz dersi sözcük türlerini birer birer tanıttı ve her derste aynı uyarı tekrarlandı: türü sözlük değil, sözcüğün cümledeki işi belirler. "Hızlı" sıfat da zarf da olabilir, "bu" sıfat da zamir de, "doğru" sıfat, zarf, edat ve isim. Sınav bu sözcükleri seçer, beş cümleye dağıtır ve dördünde aynı türde, birinde farklı türde kullanır.

Bu tür soruların zorluğu, her cümlede farklı bir sınamanın gerekmesidir. Bir seçenekte ekin varlığı, ötekinde arkadaki isim, bir başkasında önündeki hâl eki karar verir. Ünitenin sınamalarını dağınık bilen aday, her seçenekte başka bir yerden başlar ve dikkati kayar. Bu ders o sınamaları tek bir sıraya diziyor: her sözcüğe aynı altı soru, aynı sırayla.

Kavram çekirdeği

Altı soruluk sıra

Birinci soru: sözcük bir fiil kökünden mi kurulmuş ve kip ile kişi ekiyle çekimlenip bir yargı kuruyor mu? Kuruyorsa çekimli fiildir. Fiil kökünden kurulmuş ama yargı kurmuyorsa 1.8.8'deki fiilimsilerden biridir ve türünü sonraki sorular belirler.

İkinci soru: sözcük önündeki bir isim ya da zamirle, çoğunlukla o ismin belli bir hâl ekini isteyerek bir öbek kuruyor ve bu öbeği cümleye bir ilişkiyle bağlıyor mu? Öyleyse edattır: "eve doğru", "dünden beri", "senin gibi". İki eş görevli parçayı birbirine bağlıyorsa bağlaçtır: "Ali ile Ayşe".

Üçüncü soru: sözcüğün hemen arkasında onun nitelediği ya da belirttiği bir isim var mı? Varsa sözcük sıfattır ya da sıfat görevindedir: "doğru söz", "bu kitap", "gelecek misafir".

Dördüncü soru: sözcük bir fiili, bir sıfatı ya da bir zarfı mı niteliyor? Niteliyorsa zarftır: "doğru söyledi", "ne güzel", "çok hızlı".

Beşinci soru: arkasında isim yoksa ve sözcük bir ismin yerini tutuyorsa zamirdir ya da adlaşmıştır: "bunu", "bazıları", "gençler". Bu sözcükler çoğunlukla çekim eki almıştır.

Altıncı soru: sözcük bir varlığı ya da kavramı adlandırıyor, özne ya da nesne oluyor, hâl eki alıyor mu? Öyleyse isimdir: "Doğruyu söyle", "Yarın bayram", "İçerisi sıcak".

Neden bu sıra?

Sıranın bir mantığı vardır: önce en kesin işaretler, sonra yoruma açık olanlar. Kişi ekiyle çekimlenmiş bir fiil başka hiçbir türle karışmaz; o yüzden ilk sorulur. Edat ve bağlaç, önlerindeki ya da çevrelerindeki sözcüklerle tanınır ve bu ilişki görünür bir ek ya da bir "ve" denemesiyle sınanabilir. Sıfat ile zarfı ayıran, niteledikleri sözcüğün türüdür. Zamir ile isim ise en son sorulur, çünkü ikisi de bir varlığı karşılar ve aradaki fark, sözcüğün bir başka ismin yerine geçip geçmediğidir.

Sırayı bozmak tuzağa düşmenin en kısa yoludur. "Gelecek misafirler" öbeğinde "gelecek" sözcüğüne önce "isim mi?" diye sorarsan "gelecek kaygısı" gibi kullanımları hatırlayıp yanılabilirsin. Önce birinci soruyu sorarsan sözcüğün yargı kurmadığını, sonra üçüncü soruyu sorarsan arkasında bir isim bulunduğunu görürsün: sıfat görevinde bir sıfat-fiildir.

En çok sorulan sözcük aileleri

Bazı sözcükler sınavda tekrar tekrar karşımıza çıkar, çünkü dört ya da beş türe girebilir. "Doğru": doğru söz (sıfat), doğru söyledi (zarf), eve doğru (edat), doğruyu söyle (isim). "Ne": ne aldın (zamir), ne biçim (sıfat), ne güzel (zarf), ne aradı ne geldi (bağlaç). "Yarın": yarın bayram (isim), yarın gelecek (zarf), yarınki toplantı ("-ki" almış sıfat).

"İçeri": içeri girdi (zarf), içerisi sıcak (isim), içeriye baktı (hâl eki almış isim). "Gelecek": yarın gelecek (çekimli fiil), gelecek misafir (sıfat-fiil), geleceği düşünmek (isim). "Çok" ve "az": çok kitap (sıfat), çok çalıştı (zarf). Bu aileleri ezberlemek gerekmez; altı soru her birini ayırır. Ama ailelerin üyelerini önceden tanımak, seçenekleri okurken hangi sorunun belirleyici olacağını sezdirir.

Bir örnek

Soru: "Doğru" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde ötekilerden farklı türde kullanılmıştır?

A) Doğru sözlere kulak vermek gerekir. Fiil değil, önünde bağlandığı bir isim yok; arkasında "sözler" ismi var ve onu niteliyor. Sıfat.

B) Doğru bir karar verdin. Arkasında "bir karar" var; "bir" belgisiz sıfatıyla birlikte "karar" ismini niteliyor. Sıfat.

C) Doğru yolu sonunda buldu. Arkasında "yol" ismi var ve onu niteliyor. Sıfat.

D) Çocuk bana doğru koştu. İkinci soru burada karar verir: önündeki "bana" zamiri yönelme hâli eki almış, "doğru" onunla bir öbek kurup koşma eylemine bir yön ilişkisi katmış. Edat.

E) Doğru cevabı ilk o verdi. Arkasında "cevap" ismi var ve onu niteliyor. Sıfat.

Aranan seçenek D. Dört seçenekte sözcük bir ismi niteliyor ve üçüncü soruda karar buluyor; D'de ise ikinci soruda, önündeki hâl ekli zamir yüzünden karar verilir. Sözcüğün çevresine bakmadan okuyan aday beş "doğru"yu aynı sayar.

Görsel harita

Çözüm sırası

1. Her seçenekte tırnak içindeki sözcüğü çevresiyle birlikte oku: önündeki ve arkasındaki sözcük.
2. Altı soruyu aynı sırayla sor; ilk "evet" cevabında dur.
3. Her seçeneğin karar verdiği soruyu not et.
4. Dört seçenek aynı soruda karar buluyorsa farklı olan, başka bir soruda karar bulan seçenektir.
5. Sözlükteki türüne değil, karar veren soruya güven.

Sınav gözüyle

Bu soru tipinde çeldiriciler bir düzen izler. Dört seçenekte sözcük aynı türdedir ama çevresi değişir: bir seçenekte arkasına bir sıfat eklenmiş, bir başkasında belgisiz "bir" araya girmiştir. Aday bu değişiklikleri tür değişikliği sanıp yanlış seçeneğe yönelir. Örnekteki B seçeneğinde "bir" sözcüğü araya girmiştir ama "doğru" yine bir ismi niteler.

Bir başka düzen, adlaşmış biçimleri kullanmaktır. "Gençler sahaya çıktı" cümlesindeki "gençler" ile "genç oyuncular" öbeğindeki "genç" aynı kökü taşır. Beşinci soru bu ikisini ayırır: ilki bir ismin yerini tutar, ikincisi bir ismi niteler. Soru kökünde "sıfat görevinde" denmesi bu yüzden önemlidir; adlaşmış sıfat görev bakımından artık isimdir.

Hafıza kancaları

• "Altı soru, aynı sıra, ilk evette dur" — fiil, edat-bağlaç, sıfat, zarf, zamir, isim.
• "Önce kesin işaret" — kişi eki, hâl ekli öbek, arkadaki isim.
• "Çevresiyle oku" — sözcüğün önünü ve arkasını gör.
• "Araya giren bir, türü değiştirmez" — doğru bir karar.
• "Karar veren soru farklıysa tür farklı" — dördü bir yerde, biri başka yerde.

Mini test

1. (kolay) "Az" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat olarak kullanılmıştır?

A) Bu ay az para harcadı. B) Toplantıda az konuştu. C) Az kalsın düşüyordu. D) Az önce geldi. E) Az pişmiş eti sevmez.

2. (kolay) "Yarın" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim olarak kullanılmıştır?

A) Yarın bayram. B) Yarın gelecek. C) Yarın erken kalk. D) Yarın görüşürüz. E) Yarın sınav var.

3. (orta) "Ne" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde zamir olarak kullanılmıştır?

A) Ne aldın? B) Ne biçim bir iş bu? C) Ne güzel bir gün! D) Ne aradı ne geldi. E) Ne zaman döneceksin?

4. (orta) "İçeri" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim olarak kullanılmıştır?

A) İçerisi çok sıcak. B) İçeri girdi. C) İçeri buyurun. D) Çocuklar içeri koştu. E) Kediyi içeri aldı.

5. (sınav) "Gelecek" sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde ötekilerden farklı türde kullanılmıştır?

A) Gelecek hafta tatile çıkıyoruz. B) Gelecek misafirler için yemek hazırladı. C) Gelecek yıl mezun olacak. D) Gelecek sefere daha dikkatli ol. E) Kardeşin yarın gelecek.

Cevaplar

1. A — "Az" arkasındaki "para" ismini belirtir; B'de fiili, E'de sıfatı niteler, C ve D'de kalıplaşmış zarf öbeklerinin parçasıdır.
2. A — "Yarın" hakkında yargı verilen varlıktır ve öznedir; öbürlerinde bir eylemin zamanını bildiren zarftır.
3. A — "Ne" alınan şeyin yerini soru yoluyla tutar; B'de sıfat, C'de zarf, D'de bağlaç, E'de soru zarfının parçasıdır.
4. A — "İçerisi" iyelik eki almış ve hakkında yargı verilen varlıktır; öbürlerinde hâl eki almadan yön bildiren zarftır.
5. E — "Gelecek" burada kip ve kişiyle çekimlenmiş, yargı kuran bir fiildir; öbürlerinde arkasındaki ismi niteleyen sıfat görevindedir.

Özet kartı

• Sözcüğün türünü sözlük değil, cümledeki işi belirler.
• Altı soru, bu sırayla: çekimli fiil mi, edat ya da bağlaç mı, sıfat mı, zarf mı, zamir ya da adlaşmış mı, isim mi?
• İlk "evet" cevabında dur; karar veren soru türü verir.
• Sözcüğü çevresiyle oku: önündeki hâl eki ve arkasındaki isim çoğu kararı verir.
• Araya giren belgisiz "bir" ya da bir niteleme sıfatı, sözcüğün türünü değiştirmez.
• Sık sorulan aileler: doğru, ne, yarın, içeri, gelecek, çok, az.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste "Yarın bayram" cümlesinde "yarın" sözcüğüne isim dedik ve kararımızı cümlenin öznesi olmasına dayandırdık. Böylece farkında olmadan yeni bir soruya geçtik: sözcüğün ne olduğunu değil, cümlede hangi parçayı üstlendiğini sorduk. Ders 1.9.1, "Cümlenin öğeleri: yüklem, özne", bu ikinci soruyu ayrı bir çözümleme hâline getiriyor: cümleyi yargıyı kuran yüklemden başlayarak parçalarına ayırıyor ve yüklemin bildirdiği işi yapan ya da yargının konusu olan özneyi buluyor.