İsimler ve isim tamlamaları

Kanca

Bir kitapçıda iki raf etiketi okuyorsun: "Çocuk kitabı" ve "Çocuğun kitabı". Biri bir türün adıdır; o rafta yüzlerce kitap durabilir ve hiçbirinin sahibi yoktur. Öbürü belli bir çocuğun elindeki belli bir kitaptır. Aradaki fark tek bir ektir: "-un".

O küçük ek, iki ismi birbirine bağlayan yapının türünü değiştirir. Sınav bu türleri adıyla sorar ve adayın ekleri saymasını bekler. Bu ders önce isimleri tanıtıyor, sonra iki ya da daha fazla ismin hangi eklerle birleşip bir tamlama kurduğunu gösteriyor.

Büyük resim

Önceki ünite sözcüğe içeriden bakıyordu: kök neydi, hangi ekler gelmişti, yapı neydi. Sözcük türleri ünitesi soruyu değiştiriyor. Artık sözcüğün nasıl kurulduğuyla değil, cümlede ne iş gördüğüyle ilgileniyoruz. Aynı sözcük bir cümlede isim, bir başkasında sıfat olabilir; tür, sözcüğün kullanımından anlaşılır.

İsim, bu türlerin temelidir. Varlıkları, kavramları ve durumları karşılayan sözcüklerin hepsi isimdir. Sıfatlar isimleri niteler, zamirler isimlerin yerini tutar, edatlar isimlerle birlikte kullanılır. Bu yüzden isimleri ve isimlerin kendi aralarında kurduğu bağları tanımak, ünitenin öbür derslerini de kolaylaştırır.

Kavram çekirdeği

Varlıklara verilişlerine göre

Bir isim tek bir varlığa ad olarak verilmişse özel isimdir: Ankara, Fırat, Ayşe, Türkçe. Aynı türden bütün varlıkları karşılıyorsa cins isimdir: şehir, nehir, kadın, dil. Özel isimler büyük harfle başlar; 1.2.1'de bu yazım kuralını görmüştük. Burada aynı ayrıma anlam açısından bakıyoruz: "şehir" sözcüğü sayısız şehre uyar, "Ankara" yalnız birine.

Niteliklerine göre

Duyu organlarından en az biriyle algılanabilen varlıkları karşılayan isimler somuttur: masa, rüzgâr, ses, koku. Yalnız zihinde var olan kavramları karşılayanlar soyuttur: sevgi, özlem, akıl, adalet. Ses ve koku göze görünmez, ama kulak ve burunla algılandıkları için somuttur. Somut ve soyut anlam ayrımı 1.4.2'de cümle içindeki kullanımlarla çalışılmıştı; burada ölçüt aynıdır.

Sayılarına göre

Bir varlığı karşılayan isim tekildir: kuş, öğrenci. Çokluk eki almış isim çoğuldur: kuşlar, öğrenciler. Biçimce tekil olduğu hâlde birden çok varlığı bir arada karşılayan isimler ise topluluk ismidir: ordu, sürü, halk, kurul, orman, takım.

Topluluk isimleri sınavda en çok karıştırılan gruptur, çünkü biçimleri tekildir. "Ordu" tek bir sözcüktür, ama içinde çok sayıda asker barındırır. Bu isimler çokluk eki de alabilir: "ordular" birden fazla ordudur. Bir ismin topluluk ismi olup olmadığını anlamak için "tek bir tane" diye düşün: tek bir ordu yine birçok kişidir, tek bir asker ise bir kişidir.

İsim tamlamasının iki ucu

İki ismin bir anlam bütünlüğü kurmak üzere bir araya gelmesine isim tamlaması denir. Tamlamada önce gelen isim tamlayan, sonra gelen isim tamlanandır. "Kapının kolu" öbeğinde "kapı" tamlayan, "kol" tamlanandır. Tamlayan, tamlananın kime ya da neye ait olduğunu, neyle ilgili olduğunu bildirir.

1.7.3'te tanıdığımız iki ek burada yerine oturur. İlgi eki "-ın" tamlayana gelir, iyelik eki "-ı" tamlanana. Tamlamanın türünü belirleyen, bu iki ekin hangisinin bulunduğudur.

Belirtili ve belirtisiz isim tamlaması

Tamlayan ilgi eki, tamlanan iyelik eki almışsa tamlama belirtilidir: kapının kolu, Ali'nin kitabı, ağacın dalları. Tamlayan belirli bir varlığı gösterir; kol, belli bir kapının koludur.

Tamlayan eksiz, tamlanan iyelik ekli ise tamlama belirtisizdir: kapı kolu, çay bardağı, okul bahçesi. Burada tamlayan belli bir varlığı değil, bir türü bildirir. "Kapı kolu" herhangi bir kapıya ait olabilecek bir kol çeşididir; "çay bardağı" çay içmeye yarayan bir bardak türüdür. 1.7.4'te birleşik sözcükten ayırt ettiğimiz "çay bardağı" da bu türdendir.

İki tür arasında araya sözcük girip giremediğine bakarak da ayrım yapılabilir. Belirtili tamlamada araya bir sıfat girebilir: "kapının eski kolu". Belirtisiz tamlamada bu olmaz; "kapı eski kolu" diye bir öbek kurulamaz, sıfat tamlamanın başına gelir: "eski kapı kolu". Bu deneme, iki türü karıştırdığında hızlı bir sınama yolu verir.

Takısız ve zincirleme tamlama

Tamlayan da tamlanan da ek almamışsa ve tamlayan, tamlananın neyden yapıldığını ya da neye benzediğini bildiriyorsa takısız isim tamlaması söz konusudur: taş duvar, demir kapı, altın yüzük. Kimi gramerler bu yapıyı sıfat tamlaması içinde değerlendirir; adlandırma tartışmalıdır. Ayırt etmek için yapıya bakmak yeter: tamlayan bir malzeme ya da benzetme adıdır, ikisinde de ek yoktur.

Tamlayanı ya da tamlananı kendisi bir tamlama olan yapıya zincirleme isim tamlaması denir: "evin bahçe kapısı", "okul müdürünün odası". İlk örnekte "bahçe kapısı" belirtisiz bir tamlamadır ve bütünüyle "evin" tamlayanının tamlananı olmuştur. Zinciri çözmek için en dıştaki ilgi ekini bul ve ondan sonra gelen bütün öbeği tek bir tamlanan gibi oku.

Tamlayanın düşmesi ve yer değiştirmesi

Tamlayan bir zamir olduğunda çoğu zaman söylenmez, çünkü iyelik eki onu zaten bildirir: "benim evim" yerine "evim" denir. Şiirde ve konuşma dilinde tamlayan tamlanandan sonra da gelebilir: "Ne güzel sesi var kuşun". Bu devrik kullanım tamlamanın türünü değiştirmez; ekler yerinde durduğu sürece tamlama belirtilidir.

Görsel harita

Tamlama türünü bulma sırası

1. Öbekte iki isim var mı ve bir anlam bütünü kuruyorlar mı?
2. Tamlananda iyelik eki var mı? Yoksa ve ikisi de eksizse takısıza bak.
3. Tamlayanda ilgi eki var mı? Varsa belirtili, yoksa belirtisiz.
4. Tamlayan ya da tamlanan kendisi bir tamlama mı? Öyleyse zincirleme.
5. Belirtili mi belirtisiz mi kararsızsan araya bir sıfat koymayı dene.

Sınav gözüyle

Tamlama sorularının çoğu, aynı biçimdeki eklerin farklı görevlerini kullanır. "Kitabı okudum" cümlesindeki "-ı" belirtme hâli ekidir ve öbekte tamlayan yoktur; "Ali'nin kitabı" öbeğindeki "-ı" ise iyelik ekidir ve tamlananı işaretler. Soru, bir cümlede "isim tamlaması yoktur" diye sorduğunda adaylar bu iki "-ı"yı karıştırır.

İkinci tuzak "-ın" ekidir. "Senin kitabın" öbeğinde "kitabın" sözcüğündeki "-ın" ilgi eki değil, ikinci tekil iyelik ekidir; "kitabın" burada tamlayan değil tamlanandır. Ekli sözcüğün sahip mi, sahiplenilen mi olduğunu sormak bu karışıklığı çözer. Üçüncü tuzak ise bitişik yazılan birleşik isimlerdir: "hanımeli" ya da "Kuşadası" belirtisiz tamlama yoluyla kurulmuş olsa da artık tek bir sözcüktür ve tamlama sorularında öbek sayılmaz.

Hafıza kancaları

• "Tek tanesi de çoksa topluluk" — ordu, sürü, halk, kurul.
• "İlgi başta, iyelik sonda" — kapının kolu.
• "Başı eksizse tür bildirir" — kapı kolu, çay bardağı.
• "Araya sıfat girerse belirtili" — kapının eski kolu.
• "Her -ı iyelik değildir" — kitabı okudum, tamlama yok.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki isimlerden hangisi topluluk ismidir?

A) ordu B) asker C) çocuklar D) kalem E) ağaç

2. (kolay) Aşağıdaki öbeklerden hangisi belirtili isim tamlamasıdır?

A) kapı kolu B) bahçenin kapısı C) demir kapı D) eski kapı E) okul kapısı

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belirtisiz isim tamlaması vardır?

A) Ağaçların yaprakları döküldü. B) Masa örtüsünü yıkadı. C) Taş evde oturuyorlar. D) Kırmızı bir elbise aldı. E) Onun sesini duydum.

4. (orta) Aşağıdaki öbeklerden hangisi zincirleme isim tamlamasıdır?

A) evin bahçe kapısı B) bahçe kapısı C) evin kapısı D) demir kapı E) büyük kapı

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim tamlaması yoktur?

A) Kitabı masada unuttum. B) Kardeşimin kitabı kayboldu. C) Okul kütüphanesi bugün kapalı. D) Ağacın dalları kırıldı. E) Çay bardağı yere düştü.

Cevaplar

1. A — "Ordu" biçimce tekildir ama birçok askeri bir arada karşılar; "çocuklar" çokluk ekiyle çoğuldur.
2. B — Tamlayan "bahçe" ilgi eki, tamlanan "kapı" iyelik eki almıştır.
3. B — "Masa örtüsü" öbeğinde tamlayan eksiz, tamlanan iyelik eklidir; A ve E belirtili, C takısız, D sıfat tamlamasıdır.
4. A — "Evin" tamlayanının tamlananı, kendisi bir tamlama olan "bahçe kapısı"dır.
5. A — "Kitabı" sözcüğündeki "-ı" belirtme hâli ekidir ve cümlede tamlayan yoktur; öbürlerinde belirtili ya da belirtisiz tamlama vardır.

Özet kartı

• İsim varlıkları, kavramları ve durumları karşılar; sözcük türü cümledeki kullanımdan anlaşılır.
• Özel isim tek bir varlığa, cins isim bir türün bütün üyelerine verilir.
• Somut isim duyularla algılanır (ses, koku); soyut isim yalnız zihinde vardır (sevgi, akıl).
• Topluluk ismi biçimce tekildir ama birden çok varlığı karşılar: ordu, sürü, halk.
• Belirtili tamlama: ilgi eki + iyelik eki, belli bir varlık (kapının kolu).
• Belirtisiz tamlama: eksiz tamlayan + iyelik eki, bir tür (kapı kolu).
• Takısız tamlama: iki eksiz isim, malzeme ya da benzerlik (demir kapı); adlandırması tartışmalı.
• Zincirleme tamlama: tamlayanı ya da tamlananı tamlama olan yapı (evin bahçe kapısı).

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste "demir kapı" ile "eski kapı" öbeklerini ayrı yerlere koyduk: ilkinde tamlayan bir malzeme adıdır, ikincisinde ise kapının hangi durumda olduğunu bildiren bir sözcük vardır. "Eski" bir isim değildir; ismi niteleyen bir sıfattır. Ders 1.8.2, "Sıfatlar ve sıfat tamlamaları", isimlerin önüne gelip onları niteleyen ya da belirten sözcükleri türlerine ayırıyor ve bu sözcüklerin isimle kurduğu tamlamanın neden hiçbir ek gerektirmediğini açıklıyor.