Yapı bakımından farklı olanı bulma

Kanca

İki sözcüğe bak: "yazları" ve "yazıları". Aralarında tek bir harf var. Biri "Bu köyün yazları serin geçer" cümlesinde, öbürü "Yazıları gazetede çıktı" cümlesinde duruyor. Biri yapı bakımından basit, öbürü türemiş.

Bir sınav sorusunda bu iki sözcük, üç başka sözcükle birlikte beş seçeneğe dağılır ve senden "ötekilerden farklı olanı" bulman istenir. Göz harf benzerliğine kanar, sözcüklerin uzunluğuna bakar, sonunda iki seçenek arasında kalır. Bu Ustalık dersi o kararsızlığı kaldıran bir çözümleme alışkanlığı kuruyor: her sözcüğü aynı dört soruyla açmak ve cevapları yan yana koymak.

Büyük resim

Ünitenin dört dersi bir sözcüğün parçalarını ayrı ayrı tanıttı: kök ve türü, yapım ekleri, çekim ekleri, bu parçaların kurduğu üç yapı. Sınav ise parçaları tek tek sormaz; beş sözcüğü birden önüne koyar ve dördünü bir grupta, birini dışarıda görmeni bekler.

Bu soru tipinin zorluğu bilgi eksikliğinden değil, yöntem eksikliğinden gelir. Bir adayın her sözcük için doğru kararı verecek bilgisi vardır, ama beş sözcüğü farklı yollarla çözümlediğinde bir yerde dikkati kayar. Çözüm, her sözcüğe aynı sırayla aynı soruları sormaktır. Sorular sabit kaldığında farklı olan sözcük kendini gösterir.

Aynı yöntem yakın soru tiplerine de cevap verir. "Yapı bakımından farklı" sorusu basit, türemiş ve birleşik ayrımını sorar. "Kök bakımından farklı" sorusu isim kökü ile fiil kökü ayrımını, "ek bakımından farklı" sorusu yapım eki ile çekim eki ayrımını sorar. Dört soruluk çözümleme bu üç bilgiyi aynı anda ortaya çıkardığı için soru tipi değiştiğinde yöntemi değiştirmek gerekmez.

Kavram çekirdeği

Dört soruluk çözümleme

Her sözcük için şu dört soruyu bu sırayla sor. Birinci soru: sözcük iki ayrı sözcüğün kaynaşmasıyla yeni bir kavram mı adlandırıyor? Cevap evetse sözcük birleşiktir ve çözümleme orada biter. İkinci soru: sözcüğün sonundaki çekim ekleri hangileri? Bunları ayır. Üçüncü soru: geriye kalan parçanın kökü ne ve bu kök isim mi, fiil mi? Dördüncü soru: kök ile çekim ekleri arasında bir yapım eki kaldı mı?

Dördüncü sorunun cevabı yapıyı belirler. Arada hiçbir şey kalmadıysa sözcük basittir, en az bir yapım eki kaldıysa türemiştir. "Kitaplarımızdan" sözcüğünde çekim ekleri "-lar", "-ımız" ve "-dan"dır; geriye "kitap" kalır, bu bir isim köküdür ve arada yapım eki yoktur: basit. "Yazıları" sözcüğünde çekim ekleri "-lar" ve "-ı"dır; geriye "yazı" kalır. "Yazı" ise "yaz-" fiil köküne "-ı" ekinin gelmesiyle kurulmuştur: türemiş.

Fiil kökü işaretini kullan

Çözümlemede en çok zaman kazandıran gözlem şudur: isim çekim ekleri, yani çokluk, iyelik ve hâl ekleri, bir fiil köküne doğrudan eklenmez. "Yaz-" kökünün ardından belirtme ya da iyelik eki gelemez. Bu yüzden bir fiil kökünün hemen ardından "-ı", "-ım", "-gı" gibi isim ekine benzeyen bir ek görüyorsan, o ek bir yapım ekidir ve sözcük türemiştir.

Bu işaret "yazları" ile "yazıları" arasındaki farkı açıklar. İlkinde "yaz" mevsimin adıdır, bir isim köküdür ve "-lar" doğrudan ona gelmiştir. İkincisinde "yaz-" yazmak eylemidir, bir fiil köküdür; çokluk eki ona doğrudan gelemeyeceği için arada bir yapım eki bulunmalıdır, o da "-ı"dır. Aynı ayrım "sevgileri" (sev- + -gi), "çizgimiz" (çiz- + -gi), "koşusu" (koş- + -u) gibi sözcüklerde de türemişliği hızla gösterir. Burada 1.7.1'deki sesteş kök bilgisi işe yarar: "yaz" hem isim hem fiil kökü olduğu için hangisinin kullanıldığına cümle karar verir.

Ek gibi görünen kök sonları

Bazı basit sözcükler bir yapım ekiyle bitiyormuş gibi görünür. "Elma" sözcüğünün sonu "-ma" ekine, "halı" sözcüğünün sonu "-ı" ekine benzer. Ama "el" ile "elma", "hal" ile "halı" arasında bir anlam bağı yoktur; elma elden türememiştir. Bu sözcükler basittir.

Ayırmanın yolu 1.7.2'deki sözlük denemesidir: ek sanılan parçayı çıkar ve geriye kalan kök ile ekli sözcük arasında bir anlam bağı ara. "Dolma" ile "dol-" arasında bağ vardır, çünkü dolma içi doldurulmuş bir yemektir; "dolma" türemiştir. "Elma" ile "el" arasında böyle bir bağ yoktur; "elma" basittir. Biçim aynı, yapı farklı.

Ses olayının gizlediği kök

Ses olayları kökün görünüşünü değiştirebilir ve sözcüğü olduğundan karmaşık gösterebilir. "Ağzından" sözcüğünde "ağız" kökünün ikinci hecesindeki ünlü düşmüştür; "burnumuz", "oğlu", "gönlüm" sözcüklerinde de aynı olay vardır. Görünüşü değişen kök yine aynı köktür ve ünlü düşmesi yeni bir ek eklemez. Bu sözcükler, çekim eklerinden başka ek taşımadıkları için basittir.

Aynı tuzak yumuşamada da kurulur. "Kitabımızı", "ağacından", "kanadı" sözcüklerinde kökün son ünsüzü yumuşamıştır. Aday değişen sesi bir ekin parçası sanarsa sözcüğü yanlış böler. Çözüm, çözümlemeye başlamadan önce kökü sözlükteki biçimine geri çevirmektir: ağz → ağız, kitab → kitap.

Birleşik sözcüğün içindeki ekler

Birleşik sözcüklerin bir kısmı ek taşır ve bu ekler adayı türemiş kararına iter. "Hanımeli" ve "kuşburnu" sözcüklerinin sonundaki "-i" ve "-u", birleşmenin parçasıdır; sözcüğe yeni bir kavram kazandıran şey ek değil, iki sözcüğün kaynaşmasıdır. "Bilgisayar" sözcüğünde türemiş bir parça bulunur ama sözcüğün tamamı birleşiktir.

Bu yüzden çözümlemenin birinci sorusu birleşikliği sorar. Birleşik bir sözcüğü önce çekim ve yapım eklerine ayırmaya kalkan aday, "bilgi" içindeki "-gi" ekini görüp türemiş der ve yanılır. Birinci soru bu yanlışı başta keser.

Bir örnek

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki sözcük yapı bakımından ötekilerden farklıdır?

A) Bu köyün "yazları" serin geçer. Çekim ekleri "-lar" ve "-ı" çıkınca geriye isim kökü "yaz" kalır; arada yapım eki yok. Basit.

B) "Kitaplarımızdan" birini ona verdik. "-lar", "-ımız" ve "-dan" çekim ekleridir; geriye "kitap" kalır. Basit.

C) "Yazıları" bu sabah gazetede çıktı. Çekim ekleri çıkınca "yazı" kalır; "yaz-" fiil köküne gelen "-ı" bir yapım ekidir. Türemiş.

D) "Ağzından" tek söz çıkmadı. Kök ünlü düşmesiyle "ağz" görünür ama "ağız"dır; "-ı" iyelik, "-ndan" hâl ekidir. Basit.

E) Bahçedeki "elmalar" kızarmış. "-lar" çekim ekidir; "elma" ile "el" arasında anlam bağı olmadığı için "-ma" ek değildir. Basit.

Aranan seçenek C. Öbür dört seçenekte sözcük, ne kadar uzun ya da değişik görünürse görünsün, köke yalnız çekim eki almıştır. A ile C'nin harf benzerliği, D'deki ünlü düşmesi ve E'deki ek görünümü, adayı farklı olanı yanlış yerde aramaya çeken üç ayrı çeldiricidir.

Görsel harita

Çözüm sırası

1. Her sözcüğe aynı dört soruyu sor: birleşik mi, çekim ekleri ne, kök ne, arada yapım eki var mı?
2. Kökü ses olaylarından arındırıp sözlük biçimine çevir.
3. Fiil kökünden hemen sonra gelen isim ekine benzeyen ek, yapım ekidir.
4. Ek sanılan parçayı çıkarınca anlam bağı kopuyorsa o parça kökün kendisidir.
5. Cevapları yan yana koy; dörde bir ayrışan sütun farklı olanı gösterir.

Sınav gözüyle

Soru yazarının bu tipte kullandığı malzeme sınırlıdır ve bu yüzden tanınabilir. Basit sözcükleri çok sayıda çekim ekiyle uzatır, kökü ses olayıyla gizler ya da sonu bir yapım ekine benzeyen bir kök seçer. Türemiş sözcüğü ise kısa tutar ya da bir basit sözcüğe harf harf benzetir. Bu dört hilenin her biri, dört soruluk çözümlemenin bir adımında takılır.

Bir de soru kökünün kendisine dikkat etmek gerekir. "Yapı bakımından" ifadesi basit, türemiş ve birleşik ayrımını sorar; "kök bakımından" ya da "ek bakımından" ifadesi başka bir sütunu işaret eder. Çözümleme tablosunun bütün sütunlarını doldurmuş bir aday, soru kökünün hangi sütunu istediğine bakıp cevabı oradan okur.

Hafıza kancaları

• "Dört soru, aynı sıra" — birleşik mi, çekim ekleri, kök, arada yapım eki.
• "Fiil köküne isim eki doğrudan gelmez" — yazı, sevgi, çizgi türemiştir.
• "Anlam bağı yoksa ek de yok" — elma basit, dolma türemiş.
• "Ses olayı ek değildir" — ağzından, burnumuz, kitabımızı basittir.
• "Önce birleşikliği sor" — bilgisayar, hanımeli.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından ötekilerden farklıdır?

A) kitaplarımızdan B) evlerinde C) masalar D) gözlükçü E) kalemimiz

2. (kolay) Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından ötekilerden farklıdır?

A) kuşburnu B) çizgi C) tuzluk D) yazıcı E) evli

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki sözcük yapı bakımından ötekilerden farklıdır?

A) "Burnumuz" soğuktan kızarmıştı. B) "Oğlu" yarın gelecek. C) "Çizgileri" düzgün çekmişti. D) "Ağacından" tek elma düşmedi. E) "Gönlüm" bu evde kaldı.

4. (orta) Aşağıdaki sözcüklerden hangisi kök bakımından ötekilerden farklıdır?

A) yazı B) sevgi C) kazma D) dolma E) tuzluk

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki sözcük yapı bakımından ötekilerden farklıdır?

A) Bahçedeki "elmaları" topladık. B) "Halısını" yıkamaya verdi. C) "Dolmaları" annem sardı. D) "Kitabını" masada unuttu. E) Bu köyün "yazları" serin geçer.

Cevaplar

1. D — "Göz" köküne "-lük" ve "-çü" yapım ekleri gelmiştir; öbürleri yalnız çekim eki almış basit sözcüklerdir.
2. A — "Kuş" ve "burun" sözcükleri kaynaşıp bir bitkiyi adlandırmıştır; öbürleri tek köke yapım eki gelerek türemiştir.
3. C — "Çiz-" fiil köküne "-gi" yapım eki gelmiştir; öbürlerinde ünlü düşmesi ya da yumuşama vardır ama sözcükler basittir.
4. E — "Tuzluk" sözcüğünün kökü "tuz" bir isimdir; öbürlerinin kökleri "yaz-, sev-, kaz-, dol-" fiildir.
5. C — "Dolma" sözcüğünde "dol-" köküne "-ma" yapım eki gelmiştir; "elma" ve "halı" sözcüklerinin sonu ek değildir, "kitabını" ve "yazları" yalnız çekim eki taşır.

Özet kartı

• Her sözcüğe aynı dört soru: birleşik mi, çekim ekleri ne, kök ve türü ne, arada yapım eki var mı?
• Arada yapım eki yoksa basit, varsa türemiş, iki sözcük kaynaşmışsa birleşik.
• Fiil kökünün hemen ardından gelen isim ekine benzeyen ek yapım ekidir: yazı, sevgi, çizgi.
• Ek sanılan parçayı çıkarınca kökle anlam bağı kopuyorsa o parça kökündür: elma, halı.
• Ünlü düşmesi ve yumuşama yapıyı değiştirmez: ağzından, kitabımızı basittir.
• Birleşik sözcüğün içindeki ek ya da türemiş parça onu türemiş yapmaz: hanımeli, bilgisayar.
• Soru kökü yapıyı, kökü ya da eki sorabilir; tablonun ilgili sütununa bak.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu ünitede sözcüğe içeriden baktık: hangi parçalardan kurulduğunu sorduk. Sıradaki ünite aynı sözcüğe dışarıdan bakıyor ve cümlede ne iş gördüğünü soruyor. Önceki derste söz öbeği diye ayırdığımız "çay bardağı" orada bir adla karşımıza çıkacak. Ders 1.8.1, "İsimler ve isim tamlamaları", isimleri varlıkları adlandırma biçimlerine göre sınıflıyor ve iki ismin bir tamlama kurarken hangi eklerle birbirine bağlandığını gösteriyor; 1.7.3'te ayırdığımız ilgi ve iyelik ekleri orada tamlamanın iki ucuna yerleşiyor.