Çekim ekleri

Kanca

"Kitaplarımdan birini sana vereyim." Bu cümledeki "kitaplarımdan" sözcüğüne bak. İçinde yalnız bir varlık var: kitap. Ama sözcük bize üç şey daha söylüyor: birden fazla kitap var, bu kitaplar bana ait, verilecek olan onların arasından çıkacak.

Bu üç bilgiyi üç küçük ek taşıyor: "-lar", "-ım" ve "-dan". Hiçbiri yeni bir sözcük kurmadı; "kitap" hâlâ aynı kitap. Ama her biri sözcüğü cümleye biraz daha sıkı bağladı. Bu ders, sözcüğe yeni bir anlam değil yeni bir görev kazandıran çekim eklerini tanımayı öğretiyor.

Büyük resim

Önceki derste yapım eklerinin yeni sözcükler kurduğunu gördük: gözden gözlük, sevmekten sevgi. Çekim ekleri bunu yapmaz. Bir sözcüğe çekim eki geldiğinde sözcüğün sözlükteki anlamı ve türü olduğu gibi kalır; değişen, sözcüğün cümle içindeki görevidir.

Çekim ekleri iki büyük gruba ayrılır. İsim çekim ekleri isimlere gelir ve onların sayısını, kime ait olduğunu, cümledeki yerini ve yönünü gösterir. Fiil çekim ekleri fiillere gelir ve eylemin zamanını, biçimini ve kimin yaptığını gösterir. Bu ders ağırlıkla isim çekim eklerini işliyor; fiil çekiminin ayrıntıları sözcük türleri ünitesinde, fiilleri işleyen derste ele alınır.

Çekim eklerinin sözcükteki yeri sabittir: yapım eklerinden sonra gelirler. "Gözlükçülerden" sözcüğünde önce yapım ekleri ("-lük", "-çü"), sonra çekim ekleri ("-ler", "-den") sıralanır. Kural olarak bir çekim ekinden sonra yeni bir yapım eki gelmez.

Kavram çekirdeği

Çokluk eki

Çokluk eki "-ler, -lar", bir ismin birden fazla varlığı karşıladığını gösterir: kitaplar, evler, çocuklar. Sözcüğün anlamı değişmez; yalnız sayısı belirginleşir.

Bu ek bir uyarı taşır: "-ler" yalnız isimlere gelen çokluk eki değildir. Fiillerde üçüncü çoğul kişiyi gösterebilir ("geldiler") ve iyelik ekinin içinde de bulunabilir ("kitapları": onların kitabı). Bu yüzden "-ler" gördüğünde ekin bir isme mi bir fiile mi geldiğine ve neyi gösterdiğine bakmak gerekir.

İyelik ekleri

İyelik ekleri, bir varlığın kime ait olduğunu gösterir: kitabım (benim), kitabın (senin), kitabı (onun), kitabımız (bizim), kitabınız (sizin), kitapları (onların). Bu ekler isme gelir ve ait olduğu kişiyi bildirir.

İyelik eki aldığı ismi bir sahibe bağlar. "Ali'nin kitabı" öbeğinde "-ı" eki kitabın Ali'ye ait olduğunu söyler. Bu yüzden iyelik ekli bir isim, çoğu zaman önünde sahibini bildiren bir sözcükle birlikte kullanılır.

Hâl ekleri

Hâl ekleri, bir ismin cümledeki yerini ve yönünü gösterir. Ekin bulunmadığı hâle yalın hâl denir: "Kitap masada." Öbür hâller şunları gösterir. Belirtme hâli "-ı, -i" eki, eylemden etkilenen belirli bir varlığı gösterir: "Kitabı okudum." Yönelme hâli "-a, -e" eki, eylemin yöneldiği yeri gösterir: "Okula gitti." Bulunma hâli "-da, -de" eki, eylemin geçtiği yeri gösterir: "Okulda kaldı." Ayrılma hâli "-dan, -den" eki, eylemin çıktığı yeri gösterir: "Okuldan döndü."

Bunlara iki ek daha eklenir. İlgi eki "-ın, -in", bir ismi başka bir isme bağlar: "kitabın kapağı". Vasıta eki "-la, -le" ise birliktelik ya da araç bildirir: "kalemle yazdı", "annesiyle geldi".

Eklerin sırası

Bir isme birden fazla çekim eki geldiğinde sıra bellidir: önce çokluk, sonra iyelik, en son hâl eki. "Kitaplarımdan" sözcüğünde "-lar" çokluk, "-ım" iyelik, "-dan" ayrılma hâlidir. Bu sıra bozulmaz; "kitapımlardan" gibi bir biçim Türkçede kurulmaz.

Fiillerde ise önce kip eki, sonra kişi eki gelir: "gel-iyor-um", "gel-di-k", "gel-ecek-siniz". Kip eki eylemin zamanını ya da biçimini, kişi eki eylemi kimin yaptığını gösterir. Bu eklerin türleri, sözcük türleri ünitesinde fiilleri işleyen derste ayrıntılı ele alınır.

"-ı" tuzağı: belirtme mi, iyelik mi?

Sınavın en sevdiği tuzaklardan biri, aynı biçimdeki "-ı, -i" ekidir. "Kitabı okudum" cümlesinde "-ı" belirtme hâli ekidir: okunan kitap belli bir kitaptır. "Ali'nin kitabı yırtılmış" cümlesinde ise "-ı" üçüncü tekil kişi iyelik ekidir: kitap Ali'ye aittir.

Ayırmanın yolu iki sorudur. Sözcüğe "neyi?" diye sorulabiliyorsa ve sözcük eylemden etkilenen nesneyse belirtme hâlidir. Sözcüğün önüne "onun" konabiliyorsa ya da önünde bir sahip varsa iyeliktir. "Kitabı okudum" cümlesine "neyi okudum?" diye sorulur; "Ali'nin kitabı" öbeğinde ise "kimin kitabı?" sorusu anlamlıdır.

"-ın" tuzağı: ilgi mi, iyelik mi?

Benzer bir karışıklık "-ın, -in" ekinde yaşanır. "Kitabın kapağı yırtık" öbeğinde "-ın" ilgi ekidir: kitap, kapağın sahibidir. "Senin kitabın masada" cümlesinde ise "-ın" ikinci tekil kişi iyelik ekidir: kitap sana aittir.

Ayırmanın yolu, ekli sözcüğün kendisinin mi sahip olduğuna, yoksa kendisinin mi sahiplenildiğine bakmaktır. İlgi ekli sözcük sahiptir ve ardından gelen sözcük ona aittir ("kitabın kapağı"). İyelik ekli sözcük ise sahiplenilen şeydir ("senin kitabın"). 1.7.1'deki "yazın" örneğini de unutma: orada aynı biçim bir zaman bildiriyor ya da bir emir veriyordu.

Görsel harita

Bir çekim ekini çözümleme sırası:

1. Ek yeni bir sözcük kuruyor mu? Kurmuyorsa çekim ekidir.
2. Ek bir isme mi, bir fiile mi geliyor?
3. İsimse sırayı denetle: çokluk, iyelik, hâl.
4. "-ı" görürsen "neyi?" ile "kimin?" sorularını dene.
5. "-ın" görürsen ekli sözcüğün sahip mi sahiplenilen mi olduğuna bak.

Sınav gözüyle

Çekim ekleri sınava çoğunlukla bir çözümleme görevi olarak girer: bir sözcük verilir ve ekleri sırasıyla adlandırılır; "kitaplarımdan" sözcüğündeki ekler hangileridir? Burada sıra bilgisi seçeneklerin çoğunu eler; iyeliği çokluktan önce koyan seçenek baştan yanlıştır.

İkinci yaygın biçim, aynı biçimdeki eklerden birini ayırt ettirir: dört cümlede "-ı" iyelik, birinde belirtme ekidir; ya da dört cümlede "-ın" iyelik, birinde ilgi ekidir. Burada her cümlede ekli sözcüğün cümledeki işine bakmak, sözcüğün biçimine bakmaktan daha güvenilirdir.

Hafıza kancaları

• "Çekim yeni görev, yeni sözcük değil" — kitaplar hâlâ kitap.
• "Çokluk, iyelik, hâl" — kitap-lar-ım-dan; sıra bozulmaz.
• "Neyi ise belirtme, kimin ise iyelik" — kitabı okudum, Ali'nin kitabı.
• "Sahip ilgi alır, sahiplenilen iyelik" — kitabın kapağı, senin kitabın.
• "Yapım önce, çekim sonra" — çekimden sonra yapım gelmez.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde yalnız çekim eki vardır?

A) kitaplık B) gözlükçü C) evler D) sevgi E) sula-

2. (kolay) "Kitaplarımdan" sözcüğündeki ekler sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

A) Çokluk, iyelik, ayrılma B) İyelik, çokluk, ayrılma C) Yapım, iyelik, bulunma D) Çokluk, belirtme, ayrılma E) Çokluk, iyelik, bulunma

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-ı, -i" eki belirtme hâli ekidir?

A) Kitabı masaya bıraktım. B) Ali'nin kitabı yırtılmış. C) Okulun bahçesi geniş. D) Evin kapısı açık kalmış. E) Kardeşinin odası küçük.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-ın, -in" eki ilgi ekidir?

A) Kitabın kapağı yırtılmış. B) Senin kitabın masada duruyor. C) Formu doldurup adınızı yazın. D) Yazın tatile gideriz. E) Senin evin çok büyük.

5. (sınav) Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde hem yapım eki hem çekim eki vardır?

A) gözlükçülerden B) evler C) kitapta D) sevgi E) gözlük

Cevaplar

1. C — "-ler" yalnız sayıyı gösterir; öbür seçeneklerde yeni sözcük kuran yapım ekleri vardır.
2. A — "-lar" çokluk, "-ım" iyelik, "-dan" ayrılma hâli ekidir.
3. A — "Neyi bıraktım?" sorusunun cevabıdır; öbürlerinde "-ı, -i" sahibini gösteren iyelik ekidir.
4. A — Kitap, kapağın sahibidir; B ve E'de iyelik, C'de emir, D'de zaman bildiren biçim vardır.
5. A — "-lük" ve "-çü" yapım, "-ler" ve "-den" çekim ekidir; B ve C'de yalnız çekim, D ve E'de yalnız yapım eki vardır.

Özet kartı

• Çekim eki yeni sözcük kurmaz; sözcüğe cümlede görev kazandırır.
• İsim çekim ekleri: çokluk (-ler), iyelik (-ım, -ın, -ı, -ımız, -ınız, -ları), hâl (yalın, -ı, -a, -da, -dan), ilgi (-ın), vasıta (-la).
• Sıra: çokluk, iyelik, hâl; yapım ekleri hep çekim eklerinden önce gelir.
• Fiil çekiminde önce kip, sonra kişi eki gelir: gel-iyor-um.
• "-ı": "neyi?" ise belirtme, sahibi varsa iyelik.
• "-ın": ekli sözcük sahipse ilgi, sahiplenilen ise iyelik.
• "-ler" çokluk, üçüncü çoğul kişi ya da iyeliğin parçası olabilir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Kökü, yapım eklerini ve çekim eklerini ayrı ayrı tanıdık. Bu üç bilgi bir araya geldiğinde her sözcüğü yapısına göre sınıflandırabiliriz: yalnız çekim eki alan "evler" ile yapım eki alan "evli" aynı türden sözcük değildir, iki ayrı sözcükten kurulan "Karadeniz" ise bambaşka bir gruptur. Ders 1.7.4, "Basit, türemiş ve birleşik sözcükler", bu üç yapı türünü ayırmayı öğretiyor.