Yapım ekleri

Kanca

Bir bardak su düşün. Şimdi o suyu bahçedeki çiçeklere dök: çiçekleri "sula". Sonra bu işin adını koy: "sulama". Üç adımda aynı kökten üç ayrı sözcük çıktı: bir varlık, bir eylem ve o eylemin adı.

"Su" ile "sulama" arasındaki yolu iki küçük ek yürüdü: "-la" ve "-ma". İkisi de var olan bir sözcüğe yeni bir sözcük kazandırdı; birincisi bir ismi fiile, ikincisi o fiili yeniden isme çevirdi. Türkçenin sözcük üretme gücünün sırrı bu eklerdedir. Bu ders, yeni sözcük kuran yapım eklerini tanımayı ve onları başka eklerden ayırmayı öğretiyor.

Büyük resim

Önceki derste her sözcüğün bir kökü olduğunu ve köke eklerin geldiğini gördük. Ekler iki büyük gruba ayrılır. Yapım ekleri köke getirildiğinde yeni bir sözcük kurar: "göz"den "gözlük", "sev-"den "sevgi". Çekim ekleri ise yeni bir sözcük kurmaz; var olan sözcüğe cümlede bir görev kazandırır: "gözlükler", "gözlüğü", "gözlükte".

Yapım ekinin işareti, yeni bir sözlük maddesi doğurmasıdır. "Gözlük" sözlükte ayrı bir maddedir, çünkü gözden farklı bir varlığı adlandırır. "Gözlükler" ise ayrı bir madde değildir; aynı sözcüğün çoğul biçimidir. Bir ekin yapım eki olup olmadığını anlamanın en hızlı yolu, ekin eklendiği sözcüğün sözlükte kendi başına bir madde olup olmayacağını sormaktır.

Yapım ekleri iki şeye göre sınıflandırılır: neye eklendikleri ve ne ürettikleri. Bir isme ya da bir fiile eklenebilir, sonuçta bir isim ya da bir fiil üretebilirler. Bu iki eksen, dört yapım eki türü doğurur.

Kavram çekirdeği

İsimden isim yapım ekleri

Bu ekler bir isim köküne gelir ve yeni bir isim türetir. Sözcüğün türü değişmez ama anlamı değişir. En sık görülenler şunlardır: "-lık" (gözlük, kitaplık, tuzluk), "-cı" (gözlükçü, kapıcı, sütçü), "-lı" (Ankaralı, evli, tuzlu), "-sız" (evsiz, tuzsuz, susuz), "-daş" (meslektaş, sırdaş).

Bu eklerin ortak özelliği, ürettikleri sözcüğün yine bir varlık, kavram ya da nitelik adlandırmasıdır. "Ankaralı" bir kişiyi, "tuzsuz" bir niteliği, "kitaplık" bir eşyayı adlandırır. Yeni sözcük bir eylem bildirmez; bu yüzden "-mek" ekini alamaz.

İsimden fiil yapım ekleri

Bu ekler bir isim köküne gelir ve yeni bir fiil türetir. En sık görülenleri "-la, -le" ekidir: su → sula-, baş → başla-, tuz → tuzla-, temiz → temizle-. Bunun yanında "-al, -el" (az → azal-, düz → düzel-) ve "-a, -e" (kan → kana-, yaş → yaşa-) ekleri de isimden fiil türetir.

Bu eklerle kurulan sözcüklerin ortak özelliği, "-mek" ekini alabilmeleridir: sulamak, başlamak, azalmak. 1.7.1'deki "-mek" denemesi burada da işe yarar: ek getirildikten sonra ortaya çıkan gövde "-mek" ile anlamlı bir eylem kuruyorsa, ek isimden fiil yapmıştır.

Fiilden isim yapım ekleri

Bu ekler bir fiil köküne gelir ve yeni bir isim türetir. En sık görülenler şunlardır: "-gı, -gi" (sev- → sevgi, bil- → bilgi), "-ış, -iş" (dön- → dönüş, gir- → giriş), "-ım, -im" (öl- → ölüm, iç- → içim), "-ak, -ek" (dur- → durak, yat- → yatak), "-ıcı, -ici" (yaz- → yazıcı, oku- → okuyucu), "-ma, -me" (dondur- → dondurma, kaz- → kazma).

Bu eklerle kurulan sözcükler bir eylemin adı, sonucu, aracı ya da yapanı olur. "Sevgi" sevmenin kendisini, "durak" durulan yeri, "yazıcı" yazan aracı adlandırır.

Fiilden fiil yapım ekleri

Bu ekler bir fiil köküne gelir ve yeni bir fiil türetir. Çoğu, eylemi kimin yaptığını ya da eylemden kimin etkilendiğini değiştirir. Örnekler: "-dır, -dir" (yaz- → yazdır-), "-t" (oku- → okut-), "-ıl, -il" (yaz- → yazıl-), "-ın, -in" (gör- → görün-), "-ış, -iş" (gör- → görüş-).

Bu ekler sözcüğün türünü değiştirmez; fiil yine fiildir. Ama anlam değişir: "yazmak" ile "yazdırmak" farklı eylemlerdir, çünkü ikincisinde eylemi bir başkası yapar. Bu yüzden bu ekler de yeni bir gövde kurar ve yapım eki sayılır. Bu eklerin cümledeki etkisi, sözcük türleri ünitesinde fiilde çatıyı işleyen derste ayrıntılı ele alınır.

"-ma, -me" tuzağı

"-ma, -me" eki sınavın en sevdiği eklerdendir, çünkü üç farklı görevde karşımıza çıkar. Kalıcı bir isim türetiyorsa yapım ekidir: "dondurma" bir yiyeceğin, "kazma" bir aletin adıdır. Bir fiilin olumsuzunu bildiriyorsa olumsuzluk ekidir: "Kapıyı açma!", "Gelmedi". Bir eylemi geçici olarak isim gibi kullanıyorsa isim-fiil ekidir: "Kitap okuma alışkanlığı" öbeğinde "okuma" bir nesneyi değil eylemin kendisini anlatır.

Ayırmanın yolu, sözcüğün sözlükte kendi başına bir varlığı adlandırıp adlandırmadığına bakmaktır. "Dondurma" ve "kazma" sözlükte ayrı maddelerdir; yapım eki almıştır. "Açma!" bir emirdir, "okuma" ise eylemin adıdır; ikisi de kalıcı bir sözcük kurmaz.

Ekler art arda

Bir sözcükte birden fazla yapım eki bulunabilir ve hepsi çekim eklerinden önce gelir. "Gözlükçülük" sözcüğünde üç yapım eki vardır: göz-lük-çü-lük. Her ek, bir öncekinin kurduğu sözcükten yeni bir sözcük türetir: gözden gözlük, gözlükten gözlükçü, gözlükçüden gözlükçülük.

Yapım eklerinin sayısını bulmanın yolu, kökü bulduktan sonra çekim eklerini ayırmak ve kalan ekleri saymaktır. "Gözlükçülerden" sözcüğünde iki yapım eki ("-lük", "-çü") ve iki çekim eki ("-ler", "-den") vardır.

Görsel harita

Bir eki çözümleme sırası:

1. Sözcüğün kökünü bul ve isim mi fiil mi olduğunu belirle.
2. Eki ekledikten sonra ortaya çıkan gövdeye "-mek" ekleyerek isim mi fiil mi olduğunu dene.
3. Kökün türü ile gövdenin türünü yan yana koyarak yapım ekinin türünü bul.
4. Yeni gövde sözlükte ayrı bir madde olabiliyorsa ek yapım ekidir.
5. "-ma, -me" ekinde kalıcı isim, olumsuzluk ve isim-fiil ayrımını yap.

Sınav gözüyle

Yapım eki sorularının en yaygın biçimi, beş sözcükten hangisinde yapım eki bulunduğunu ya da bulunmadığını sormaktır. Burada her sözcüğü kökünden itibaren çözümlemek ve eklerin yeni bir sözcük kurup kurmadığına bakmak yeterlidir. "Evler" ve "evde" yeni sözcük değildir; "evli" ve "evsiz" ise yenidir.

İkinci yaygın biçim, bir ekin türünü sorar: isimden isim mi, fiilden isim mi? Bu sorularda kökün türünü doğru belirlemek her şeydir. "Yazıcı" sözcüğünde kök fiil olan "yaz-"dır; ek bu yüzden fiilden isim yapım ekidir. Kökü yanlış belirleyen aday, ekin türünü de yanlış belirler.

Hafıza kancaları

• "Yapım yeni sözcük, çekim yeni görev" — gözlük yeni, gözlükler görev.
• "Sözlükte madde açıyorsa yapım eki" — gözlük, sevgi, sula-.
• "Dört yön: isimden isim, isimden fiil, fiilden isim, fiilden fiil" — göz-lük, su-la, sev-gi, yaz-dır.
• "-ma üç kılıklıdır" — dondurma isim, açma! olumsuz, okuma isim-fiil.
• "Yapım önce, çekim sonra" — göz-lük-çü-ler-den.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde yapım eki vardır?

A) evler B) kitabı C) gözlük D) okulda E) masaya

2. (kolay) Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde isimden fiil yapım eki vardır?

A) sula- B) sevgi C) evsiz D) gözlük E) yazıcı

3. (orta) Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde fiilden isim yapım eki vardır?

A) başla- B) sevgi C) evli D) tuzla- E) gözlükçü

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-ma, -me" eki kalıcı bir isim türetmiştir?

A) Sıcakta dondurma yedik. B) Kapıyı açma! C) Bu konuyu konuşmamalıyız. D) Kitap okuma alışkanlığı kazandı. E) Bana öyle bakma.

5. (sınav) "Gözlükçülük" sözcüğünde kaç yapım eki vardır?

A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5

Cevaplar

1. C — "-lük" eki gözden yeni bir sözcük türetmiştir; öbürlerinde çekim ekleri vardır.
2. A — "-la" eki isim olan "su"dan "sula-" fiilini türetmiştir.
3. B — "-gi" eki fiil olan "sev-"den "sevgi" ismini türetmiştir.
4. A — "Dondurma" bir yiyeceğin adıdır; B, C ve E'de olumsuzluk, D'de isim-fiil eki vardır.
5. C — Göz-lük-çü-lük: "-lük", "-çü" ve "-lük" yapım ekleridir.

Özet kartı

• Yapım eki köke getirildiğinde yeni bir sözcük kurar; çekim eki yalnız görev kazandırır.
• Ölçüt: yeni gövde sözlükte ayrı bir madde olabiliyorsa ek yapım ekidir.
• Dört tür: isimden isim (-lık, -cı, -lı, -sız), isimden fiil (-la, -al, -a), fiilden isim (-gı, -ış, -ım, -ak, -ıcı, -ma), fiilden fiil (-dır, -t, -ıl, -ın, -ış).
• Yapım eki sözcüğün türünü değiştirebilir de değiştirmeyebilir de.
• "-ma, -me": kalıcı isimde yapım eki, olumsuzlukta olumsuzluk eki, eylemin adında isim-fiil eki.
• Birden fazla yapım eki art arda gelebilir; hepsi çekim eklerinden önce gelir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste yapım eklerinin yeni sözcükler kurduğunu gördük; "gözlükçülerden" sözcüğünün sonundaki "-ler" ve "-den" ise yeni bir sözcük kurmuyordu. Bu ekler sözcüğe cümlede bir görev kazandırır: çokluk, iyelik, bir yere ya da bir yönden olma. Ders 1.7.3, "Çekim ekleri", bu ekleri ve onların sözcüğü cümleye nasıl bağladığını açıyor.