Anlatım biçimleri: öyküleme, betimleme, açıklama, tartışma

Kanca

Aynı eski taş köprü dört kez anlatılıyor. Birinci anlatıcı, bir sel gecesi köprünün üzerinden son kez geçen çobanı anlatıyor. İkincisi köprünün yosunlu kemerlerini, ayaklarını döven suyun sesini, taşların öğle güneşindeki rengini. Üçüncüsü böyle kemer köprülerin yükü nasıl taşıdığını açıklıyor. Dördüncüsü ise köprünün yıkılıp yerine yenisi yapılması gerektiğini savunanlara karşı çıkıyor.

Konu aynı; dört metin birbirine hiç benzemiyor. Fark, yazarın konuyu nasıl ele aldığında. Buna anlatım biçimi denir ve KPSS paragraf sorularında sık sorulan bir ayrımdır.

Büyük resim

Bir yazar bir konuyu dört temel biçimde anlatabilir: bir olay olarak (öyküleme), bir görüntü olarak (betimleme), bir bilgi olarak (açıklama) ya da bir görüş olarak (tartışma). Her biçimin kendine özgü bir amacı, bir dili ve bir yapısı vardır.

Gerçek metinler çoğu zaman tek bir biçimle yazılmaz. Bir öykü içinde betimlemeler bulunur, bir açıklamanın içinde küçük bir olay anlatılabilir. Bu yüzden anlatım biçimi sorusunda aranan, paragrafta hangi biçimin ağır bastığıdır. "Bu parçada ağırlıklı olarak hangi anlatım biçimi kullanılmıştır?" sorusu tam olarak bunu sorar.

Bu derste dört biçimin her birini ayırt edici özellikleriyle tanıyor, en sık karıştırılan ikilileri ayırıyor ve karma paragraflarda baskın biçimi bulmanın yolunu gösteriyoruz.

Kavram çekirdeği

Öyküleme

Öyküleme, bir olayı anlatmaktır. Olayın içinde kişiler vardır, bir yerde ve bir zaman diliminde geçer, birbirini izleyen gelişmeler sonucunda bir yere varır. Öykülemenin temel özelliği harekettir: bir şey olur, sonra başka bir şey olur.

Dilde bu hareket fiillerle taşınır. Öykülemede cümleler genellikle eylem bildiren fiillerle kurulur ve zaman ilerler: "Kapıyı açtı, merdivenleri indi, sokağa çıktığında yağmur başlamıştı." Olayın geçtiği zamanı ve sırayı gösteren sözcükler ("sonra", "o sırada", "ertesi sabah") öykülemenin sık görülen işaretleridir.

Öykülemede olayı biri anlatır. Anlatıcı olayın içindeyse "yürüdük, gördüm, oturduk" gibi birinci kişi ekleriyle konuşur; olayın dışındaysa "yürüdüler, gördü" gibi üçüncü kişiyle. Anlatıcının bu konumu anlatım biçimini değiştirmez; iki durumda da metin öykülemedir. Anlatıcı türlerini ve yazarın tutumunu ünitenin ilerleyen bir dersinde ayrıca ele alacağız.

Betimleme

Betimleme, bir varlığı, yeri ya da kişiyi okurun gözünde canlandıracak biçimde anlatmaktır. Amaç bir resim çizmektir; bu yüzden betimleme durağandır. Zaman ilerlemez, kamera bir sahnede durur ve ayrıntıları tek tek gösterir.

Betimlemenin dili sıfatlar ve duyulara hitap eden ayrıntılarla örülür: renkler, sesler, kokular, dokular. Betimleme ikiye ayrılır. Açıklayıcı betimleme, bir şeyi olduğu gibi, nesnel biçimde gösterir; bir ansiklopedideki bitki tarifi gibi. Sanatsal ya da izlenimsel betimleme ise yazarın duyduğu izlenimi aktarır; "sabahın sisinde köprü, suya eğilmiş yaşlı bir adama benziyordu" gibi. Kişilerin dış görünüşünü anlatan betimlemeye fiziksel portre, iç dünyasını anlatana ruhsal portre denir.

Açıklama

Açıklama, okura bilgi vermek, bir konuyu öğretmek amacıyla yazılır. Açıklayıcı metin bir şeyin ne olduğunu, nasıl işlediğini, neden böyle olduğunu anlatır. Dili nesneldir; yazarın kişisel duyguları ve yargıları geri plandadır.

Açıklamada tanımlar, örnekler, karşılaştırmalar ve sayısal veriler sık kullanılır. Ders kitapları, ansiklopedi maddeleri, kullanım kılavuzları bu biçimin tipik örnekleridir. Kancadaki üçüncü anlatıcı, kemerin yükü nasıl dağıttığını anlatırken açıklama yapar.

Tartışma

Tartışma, bir düşünceyi savunmak ve okuru o düşünceye inandırmak amacıyla yazılır. Tartışmacı metin genellikle bir karşıt görüşü anar ve ona itiraz eder. Yazar kendi görüşünü kanıtlarla, örneklerle ve mantıksal gerekçelerle destekler.

Tartışmanın dili bu karşıtlığı taşır: "bazıları … düşünüyor, oysa…", "bu görüşe katılmak mümkün değil, çünkü…", "sanıldığının aksine…" gibi. Kancadaki dördüncü anlatıcı, köprünün yıkılmasını savunanlara karşı çıkarak tartışma yapar.

Sık karıştırılan ikililer

Öyküleme ile betimleme: Öykülemede zaman akar, betimlemede durur. Paragrafta arka arkaya olaylar gerçekleşiyorsa öyküleme, bir görüntünün ayrıntıları sıralanıyorsa betimleme ağır basar. Fiillerin yoğunluğu öykülemeye, sıfatların ve duyu ayrıntılarının yoğunluğu betimlemeye işaret eder.

Açıklama ile tartışma: İkisi de bilgi kullanır ve nesnel bir dil taşıyabilir. Fark amaçtadır. Açıklama bilgiyi aktarır ve orada durur; tartışma bilgiyi bir görüşü kanıtlamak ya da karşı görüşü çürütmek için kullanır. Paragrafta bir karşıt görüş ve ona yöneltilmiş bir itiraz varsa tartışma, yoksa açıklama ağır basar.

Görsel harita

Baskın biçimi bulma adımları:

1. Paragrafta zaman ilerliyor mu? Evetse öyküleme adayı.
2. Bir görüntünün ayrıntıları mı sıralanıyor? Evetse betimleme adayı.
3. Bir konu öğretiliyor mu? Evetse açıklama adayı.
4. Bir karşıt görüşe itiraz var mı? Evetse tartışma adayı.
5. Birden fazla evet varsa, paragrafın en çok yer ayırdığı biçimi seç.

Sınav gözüyle

Anlatım biçimi soruları iki biçimde gelir. Birincisi doğrudan sorudur: "Bu parçanın anlatımında ağırlıklı olarak hangisinden yararlanılmıştır?" İkincisi olumsuz sorudur: "Bu parçada hangi anlatım biçimi kullanılmamıştır?" İkinci tipte paragrafta birden fazla biçim bulunur ve eksik olan aranır.

Bu sorularda "ağırlıklı olarak" ifadesi belirleyicidir. Bir öykü paragrafında bir iki betimleyici sıfat bulunması, paragrafı betimleme yapmaz. Sınav yapıcılar çoğunlukla paragrafa birkaç cümlelik ikinci bir biçim ekleyerek yanlış seçeneği güçlendirir. Paragrafın bütününe bakıp en çok yer kaplayan biçimi seçmek, bu tuzaktan korur.

Hafıza kancaları

• "Olay, görüntü, bilgi, görüş" — öyküleme, betimleme, açıklama, tartışma.
• "Zaman akarsa öykü, durursa resim" — öyküleme ile betimlemeyi ayıran soru.
• "Karşıt görüş varsa tartışma" — açıklama ile tartışmayı ayıran işaret.
• "Ağırlık neredeyse biçim orada" — karma paragrafta en çok yer kaplayan biçim seçilir.

Mini test

1. (kolay) Zamanın ilerlediği, birbirini izleyen olayların anlatıldığı anlatım biçimi hangisidir?

A) Betimleme B) Öyküleme C) Açıklama D) Tartışma E) Tanımlama

2. (kolay) Okurun gözünde bir yeri canlandırmayı amaçlayan, sıfatlar ve duyu ayrıntılarıyla örülü biçim hangisidir?

A) Betimleme B) Öyküleme C) Açıklama D) Tartışma E) Özetleme

3. (orta) "Bazıları, kitap okumanın dijital çağda önemini yitirdiğini düşünüyor. Oysa uzun bir metni sabırla okumak, hiçbir kısa videonun kazandıramayacağı bir dikkat becerisi kazandırır." Bu parçada ağırlıklı olarak hangi anlatım biçimi kullanılmıştır?

A) Öyküleme B) Betimleme C) Açıklama D) Tartışma E) Öyküleme ve betimleme

4. (orta) "Güneş enerjisi panelleri, güneş ışığını doğrudan elektriğe dönüştüren hücrelerden oluşur. Bu hücreler ışık aldığında içlerinde bir elektrik akımı oluşur." Bu parçanın anlatım biçimi hangisidir?

A) Tartışma B) Açıklama C) Betimleme D) Öyküleme E) Tartışma ve öyküleme

5. (sınav) "Kasabaya vardığımızda akşam olmuştu. Otobüsten indik, çantalarımızı alıp meydana yürüdük. Meydandaki çınarın altında birkaç yaşlı adam oturuyordu. Sonra hana gidip bir oda tuttuk ve erkenden uyuduk." Bu parçayla ilgili hangisi doğrudur?

A) Ağırlıklı olarak betimleme kullanılmıştır. B) Ağırlıklı olarak öyküleme kullanılmış, bir cümlede küçük bir betimleme yer almıştır. C) Ağırlıklı olarak tartışma kullanılmıştır. D) Paragraf tamamen açıklayıcıdır. E) Hiçbir anlatım biçimi kullanılmamıştır.

Cevaplar

1. B — Öykülemede olaylar birbirini izler ve zaman ilerler.
2. A — Betimleme bir görüntüyü ayrıntılarla canlandırır.
3. D — Bir karşıt görüş anılır ve "oysa" ile ona itiraz edilir.
4. B — Bir konu nesnel dille öğretilir; karşıt görüş ya da olay yoktur.
5. B — Olaylar sırayla ilerler; çınarın altındaki adamlar cümlesi küçük bir betimlemedir, ama ağırlık öykülemededir.

Özet kartı

• Dört temel anlatım biçimi: öyküleme (olay), betimleme (görüntü), açıklama (bilgi), tartışma (görüş).
• Öykülemede zaman akar, eylem fiilleri ağır basar.
• Betimlemede zaman durur; sıfatlar ve duyu ayrıntıları öne çıkar. Açıklayıcı ve izlenimsel betimleme vardır.
• Açıklama nesnel dille bilgi verir; tanım, örnek ve veri kullanır.
• Tartışma karşıt görüşü anar, itiraz eder ve okuru inandırmaya çalışır.
• Açıklama ile tartışmayı ayıran, bilginin hangi amaca hizmet ettiğidir.
• Karma paragrafta ağırlıklı biçim seçilir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Anlatım biçimi, yazarın konuyu hangi yoldan ele aldığını gösterdi. Ama özellikle açıklama ve tartışma yapan bir yazar, düşüncesini güçlendirmek için başka araçlara da başvurur: bir tanım verir, örnek gösterir, bir uzmanın sözüne dayanır, iki şeyi karşılaştırır, sayılarla konuşur. Ders 1.6.9, "Düşünceyi geliştirme yolları: tanım, örnek, tanık, karşılaştırma, sayısal veri", bu araçları ve onları anlatım biçimlerinden ayıran farkı ele alıyor.