Paragraf tamamlama ve boşluk doldurma

Kanca

Bir köprü inşaatı düşün. Nehrin iki yakasında ayaklar hazır, ortada bir açıklık var. Oraya yerleştirilecek parça yalnız bir yakaya uyarsa işe yaramaz; iki yakaya da aynı anda oturmalıdır. Biri iki metre kısa, öteki iki metre uzun gelen parçalar ne kadar sağlam olursa olsun köprüyü kurmaz.

Paragraftaki boşluk da böyle bir açıklıktır. Boşluğa gelecek cümle, kendinden önceki cümleyle de sonraki cümleyle de bağ kurmak zorundadır. Seçeneklerdeki cümlelerin çoğu paragrafın konusuna uyar; doğru olan, iki yakaya birden oturandır.

Büyük resim

Paragraf tamamlama soruları, bir paragrafın eksik bir parçasını ister. Eksik parça paragrafın başında, ortasında ya da sonunda olabilir; bazen bir cümle, bazen yalnız bir sözcük öbeğidir. Hangi biçimde gelirse gelsin, soru aynı beceriyi ölçer: paragrafın akışını ve yönünü görüp eksik halkayı bu akışa uygun biçimde seçmek.

Bu beceri, önceki derslerde kurduğumuz araçların hepsini birlikte kullanır. Giriş cümlesinin özellikleri, paragrafın başındaki boşluğu doldurmaya yarar. Cümleler arasındaki bağlar, ortadaki boşluğu doldurmaya. Ana düşünce ve sonuç cümlesinin özellikleri de paragrafın sonundaki boşluğu doldurmaya.

Bu derste boşluğun yerine göre dört soru tipini ayırıyor, her biri için bakılacak yeri gösteriyor ve seçeneklerdeki tipik tuzakları ele alıyoruz.

Kavram çekirdeği

Başta boşluk: paragrafı başlatmak

"Bu parça aşağıdakilerden hangisiyle başlatılabilir?" sorusunda eksik olan giriş cümlesidir. Doğru seçenek tek başına anlaşılır, paragrafın konusunu tanıtır ve kendinden sonraki cümleye zemin hazırlar.

Bakılacak yer, paragrafın ilk mevcut cümlesidir. O cümlede bir gönderim varsa ("Bu yöntem…", "Söz konusu alışkanlık…"), boşluğa gelecek giriş cümlesi o gönderimin işaret ettiği kavramı tanıtmalıdır. Gönderimi karşılamayan seçenek, ne kadar genel ve düzgün bir giriş cümlesi olursa olsun yanlıştır.

Ortada boşluk: iki yakaya birden bağlanmak

Ortadaki boşluk en çok dikkat isteyen tiptir, çünkü doğru cümle iki yöne birden bağlanmalıdır. Önce boşluktan hemen önceki cümle okunur ve açtığı düşünce belirlenir. Sonra boşluktan hemen sonraki cümle okunur ve neye dayandığına bakılır.

Sonraki cümle çoğu zaman ipucunu verir. "Bu nedenle" ile başlıyorsa, boşluk bir sebep ya da gerekçe taşımalıdır. "Oysa" ile başlıyorsa, boşluk karşıtlığın öbür yanını, yani çevrilecek bir düşünceyi taşımalıdır. "Örneğin" ile başlıyorsa, boşluk genel bir yargı içermelidir. Gönderimle başlıyorsa ("Bu durum…"), boşluk o durumu ortaya koymalıdır.

Şu paragrafı ele alalım: "Kent bahçeleri son yıllarda pek çok mahallede kuruluyor. ------. Bu yüzden bahçeler, yalnız sebze yetiştirilen yerler değil, aynı zamanda komşuluğun yeniden kurulduğu mekânlar hâline geliyor." Sonraki cümle "Bu yüzden" diyor ve bahçelerin komşuluğu güçlendirdiği sonucuna varıyor. Boşluğa gelecek cümle bu sonucun gerekçesini taşımalı: "Bahçede birlikte çalışan komşular, birbirini tanıma ve dayanışma fırsatı buluyor." gibi. Bahçelerde yetişen ürünlerin türlerini anlatan bir cümle konuya uyar ama "bu yüzden"i karşılamaz.

Sonda boşluk: paragrafı sürdürmek ya da bitirmek

"Bu parça aşağıdakilerden hangisiyle sona erdirilebilir?" sorusunda eksik olan sonuç cümlesidir. Doğru seçenek, paragrafın ana düşüncesine bağlanır ve onu toparlar. Paragrafın hiç değinmediği yeni bir konuyu açan ya da paragrafın yönüne ters bir yargı bildiren seçenek elenir.

"Bu parça aşağıdakilerden hangisiyle sürdürülebilir?" sorusu biraz farklıdır. Burada paragraf bitmek zorunda değildir; doğru seçenek, son cümlenin açtığı yolu devam ettirir. Son cümle bir soru sorduysa cevabı, bir sorun ortaya koyduysa çözüm arayışı, bir örnek başlattıysa onun devamı beklenir.

Sözcük ya da öbek boşluğu

Bazı sorularda boşluk bir cümle değil, tek bir kelime ya da kısa bir öbektir. Burada boşluğun bulunduğu cümlenin kendi iç mantığına ve paragrafın yönüne birlikte bakılır. Özellikle karşıtlık kuran paragraflarda boşluğa gelecek sözcüğün olumlu mu olumsuz mu bir anlam taşıması gerektiği, önceki cümlelerden anlaşılır.

Seçeneklerdeki tuzaklar

Tamamlama sorularında yanlış seçenekler genellikle üç biçimde kurulur. Birincisi yalnız bir yakaya bağlanan cümledir: boşluktan önceki cümlenin devamı gibi okunur ama sonraki cümlenin ipucunu karşılamaz. İkincisi, akışı bozan cümle dersinden tanıdığımız sapmadır: anahtar sözcükler yerindedir, düşünce ise paragrafın gittiği yerden başka bir yere yürür. Üçüncüsü yeni konu açan cümledir: kendi başına güzel bir cümledir, ama paragrafı başka bir yere taşır.

Görsel harita

Sonraki cümlenin ilk sözcüğü boşluğu nasıl yönlendirir:

1. "Bu nedenle, bu yüzden" → boşlukta sebep.
2. "Oysa, ancak" → boşlukta çevrilecek düşünce.
3. "Örneğin" → boşlukta genel yargı.
4. "Bu durum, söz konusu…" → boşlukta o durumun kendisi.

Sınav gözüyle

Tamamlama soruları KPSS paragraf bölümünde düzenli olarak karşına çıkar ve genellikle zaman alan sorulardır, çünkü her seçenek paragrafa yerleştirilip sınanır. Zamanı kısaltmanın yolu, seçeneklere geçmeden önce boşluğun ne taşıması gerektiğini kendi sözlerinle belirlemektir: "Burada bir sebep olmalı" ya da "burada bir karşıt görüş olmalı." Bu ön tahmin, seçeneklerin çoğunu okurken hemen eletir.

Ortadaki boşluk sorularında adayların sık yaptığı hata, yalnız önceki cümleye bakmaktır. Boşluktan sonraki cümle çoğu zaman daha belirleyici bir ipucu taşır; özellikle bir bağlayıcıyla ya da gönderimle başlıyorsa. İki yakaya birden bakmayan okur, yarım bir köprüyü doğru sanır.

Hafıza kancaları

• "İki yakaya birden" — ortadaki boşluğa gelen cümle öncesine de sonrasına da bağlanır.
• "Arkadaki sözcük yolu gösterir" — boşluktan sonraki cümlenin ilk sözcüğü boşluğun türünü söyler.
• "Önce tahmin, sonra seçenek" — boşluğun ne taşıması gerektiğini seçeneklere bakmadan söyle.
• "Bitirmek toparlar, sürdürmek ilerler" — sona erdirme ile sürdürme soruları aynı şeyi istemez.

Mini test

1. (kolay) Paragrafın ortasındaki bir boşluğa gelecek cümle için hangisi doğrudur?

A) Yalnız önceki cümleyle bağlanması yeterlidir. B) Hem önceki hem sonraki cümleyle bağ kurmalıdır. C) Mutlaka yeni bir konu açmalıdır. D) Her zaman soru cümlesi olmalıdır. E) Paragrafın ilk cümlesini tekrar etmelidir.

2. (kolay) Boşluktan sonraki cümle "Örneğin" ile başlıyorsa boşluğa ne gelmelidir?

A) Bir örnek B) Genel bir yargı C) Bir soru D) Bir tarih E) Bir özet

3. (orta) "Bu parça aşağıdakilerden hangisiyle sona erdirilebilir?" sorusunda hangi seçenek elenmelidir?

A) Paragrafın ana düşüncesini toparlayan B) Paragrafın yönüyle uyumlu bir yargıya varan C) Paragrafın hiç değinmediği yeni bir konu açan D) Paragrafın sonuç cümlesi olabilecek E) Paragrafın vardığı yargıyı özetleyen

4. (orta) "Birçok kişi kısa yürüyüşlerin sağlığa katkısını önemsemez. ------. Oysa her gün yapılan yarım saatlik bir yürüyüş bile beden ve zihin için fark yaratabilir." Boşluğa hangisi getirilmelidir?

A) Yürüyüş ayakkabısı seçerken tabanın esnekliğine dikkat edilmelidir. B) Bu kişilere göre ancak uzun ve yorucu egzersizler bir işe yarar. C) Parklar yürüyüş için en uygun yerlerdir. D) Yürüyüşün tarihi insanlık kadar eskidir. E) Sabah yürüyüşleri akşam yürüyüşlerinden farklıdır.

5. (sınav) "Kent bahçeleri son yıllarda pek çok mahallede kuruluyor. ------. Bu yüzden bahçeler, yalnız sebze yetiştirilen yerler değil, aynı zamanda komşuluğun yeniden kurulduğu mekânlar hâline geliyor." Boşluğa hangisi getirilmelidir?

A) Bahçelerde en çok domates ve biber yetiştiriliyor. B) Bahçeler için belediyeler toprak ve su desteği sağlıyor. C) Bahçede birlikte çalışan komşular birbirini tanıma ve dayanışma fırsatı buluyor. D) Kent dışındaki tarlalar ise giderek azalıyor. E) Sebze yetiştirmek sanıldığından daha kolaydır.

Cevaplar

1. B — Ortadaki boşluk iki yakaya birden bağlanmalıdır.
2. B — "Örneğin" bir genel yargıyı örneklendirir; yargı boşlukta olmalıdır.
3. C — Sona erdiren cümle ana düşünceyi toparlar; yeni konu açan cümle paragrafı başka yere taşır.
4. B — "Oysa" bir düşünceyi çevirir; boşluk çevrilecek düşünceyi, yani yalnız uzun egzersizlerin işe yaradığı kanısını taşımalıdır.
5. C — "Bu yüzden" komşuluğun güçlenmesine varır; gerekçe birlikte çalışan komşuların tanışmasıdır.

Özet kartı

• Tamamlama soruları boşluğun yerine göre dört tiptir: başlatma, ortayı doldurma, sona erdirme, sürdürme.
• Başta boşluk: ilk mevcut cümlenin gönderimini karşılayan, tek başına anlaşılır cümle.
• Ortada boşluk: önceki ve sonraki cümleye birden bağlanan cümle.
• Sonraki cümlenin ilk sözcüğü boşluğu yönlendirir: bu yüzden → sebep, oysa → çevrilecek düşünce, örneğin → genel yargı.
• Sona erdirme ana düşünceyi toparlar; sürdürme son cümlenin yolunu devam ettirir.
• Tuzaklar: tek yakaya bağlanan, konu içi ama yön dışı, yeni konu açan seçenekler.
• Seçeneklere bakmadan önce boşluğun ne taşıması gerektiğini kendin söyle.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Boşluğu doldururken paragrafın yönüne baktık. Paragraflar yalnız yönleriyle değil, anlatım biçimleriyle de birbirinden ayrılır: kimi bir olay anlatır, kimi bir yeri resmeder, kimi bilgi verir, kimi bir görüşü savunur. Ders 1.6.8, "Anlatım biçimleri: öyküleme, betimleme, açıklama, tartışma", bu dört biçimi ve onları ayırt etmenin ölçütlerini ele alıyor.