Akışı bozan cümle ve paragrafı ikiye bölme

Kanca

Bir arkadaşın sana hafta sonu çıktığı doğa yürüyüşünü anlatıyor: sabah erkenden yola çıktıklarını, patikanın bir dere boyunca ilerlediğini, öğleye doğru bir yaylaya vardıklarını. Sonra birden ekliyor: "Bu arada kuzenim yeni bir araba aldı." Ve yürüyüşe geri dönüyor.

O cümle yanlış değil, belki doğru bir bilgi. Ama anlatının içinde bir taş gibi duruyor. Dinlerken bunu hemen fark ederiz. Yazılı bir paragrafta aynı taşı bulmak ise daha çok dikkat ister, çünkü taşa benzeyen cümle bazen konuyla ilgili sözcükler taşır.

Büyük resim

Bir paragrafın bütün cümleleri aynı düşünceye hizmet eder. Cümleler birbirine bağlanır, her biri bir öncekinin açtığı yolu sürdürür. Bu sürekliliğe akış denir. Akışı bozan cümle, paragrafa eklendiğinde bu sürekliliği kesen, düşüncenin yönünü başka yere çeviren cümledir.

Aynı beceri tersinden de sorulur. Bazen bir metin iki ayrı düşünceyi arka arkaya anlatır ve senden bu metni iki paragrafa bölmen istenir. Burada akışta bir kesinti ararsın, ama bu kez kesinti bir hata değil, yeni bir paragrafın başlangıcıdır.

İki soru tipinin ortak noktası, paragrafın konusunu ve yönünü baştan doğru belirlemektir. Konuyu ve yönü bilen okur, o yönden ayrılan cümleyi kolayca görür. Bu derste akışı bozan cümlenin türlerini, onu bulmanın yöntemini ve bir metnin nereden ikiye bölüneceğini ele alıyoruz.

Kavram çekirdeği

Akışı bozan cümlenin türleri

Birinci tür konu dışı cümledir. Paragrafın konusuyla hiç ilgisi yoktur; kancadaki araba cümlesi gibi. Sınavda bu tür nadiren bu kadar açık gelir, çünkü kolay bulunur.

İkinci ve en sık görülen tür, konu içi ama yön dışı cümledir. Cümle paragrafın konusundan söz eder, hatta aynı anahtar sözcüğü taşır, ama paragrafın o konuda izlediği yöne hizmet etmez. Arıların bitkileri tozlaştırarak tarıma katkısını anlatan bir paragrafta "Balın fiyatı son yıllarda arttı" cümlesi arılarla ilgilidir, ama paragrafın yönü tozlaşma ve tarımdır, bal ekonomisi değil.

Üçüncü tür bakış açısı değişikliğidir. Paragraf üçüncü kişi ağzından, nesnel bir dille ilerlerken bir cümle birden birinci kişi ağzından kişisel bir yorum yapar ya da tam tersi. Bu değişim çoğu zaman düşüncenin bütünlüğünü de bozar.

Dördüncü tür ters yönlü cümledir. Paragraf bir şeyin olumlu yanlarını sıralarken bir cümle, hiçbir karşıtlık işareti olmadan, olumsuz bir yargı ortaya koyar. Karşıtlık bağlacıyla ("ancak", "oysa") kurulan bir itiraz akışı bozmaz; işaretsiz bir yön değişimi bozar.

Akışı bozan cümleyi bulmak

İlk adım, paragrafın konusunu ve yönünü birkaç sözcükle belirlemektir. "Arılar ve tarıma katkıları" gibi. İkinci adımda her cümleye "Bu cümle bu yöne hizmet ediyor mu?" diye sorulur.

Üçüncü adım, bağ testidir. Şüpheli cümle paragraftan çıkarıldığında, ondan önceki ve sonraki cümleler doğrudan birbirine bağlanabiliyor mu? Bağlanıyorsa, o cümle akışı gerçekten bozan cümledir. Bağlanmıyorsa, yani cümle çıkınca bir boşluk ya da kopukluk oluşuyorsa, o cümle paragrafın zincirinde bir halkadır.

Genellikle paragrafın ilk cümlesi akışı bozan cümle olarak sorulmaz, çünkü konuyu ilk cümle belirler. Bu bir eğilimdir, kural değil; yine de ilk cümleyi en son şüpheli olarak ele almak zaman kazandırır.

Paragrafı ikiye bölmek

İkiye bölme sorularında metin numaralı cümlelerden oluşur ve "Bu parça iki paragrafa ayrılmak istense ikinci paragraf hangi cümleyle başlar?" diye sorulur. Burada aranan, düşüncenin değiştiği yerdir.

İkinci paragrafın ilk cümlesi bir giriş cümlesidir ve giriş cümlesinin özelliklerini taşır: tek başına anlaşılır, yeni bir konuyu ya da aynı konunun yeni bir yönünü açar. Bir önceki cümleye gönderimle bağlanan ("Bu durum…", "Söz konusu gelişme…") cümleler genellikle yeni paragrafı başlatmaz, çünkü öncekinin devamıdır.

Bir istisnaya dikkat: bazı bağlayıcılar yeni bir paragrafı başlatabilir. "Öte yandan", "Bununla birlikte" gibi ifadeler, önceki paragrafla ilişkiyi korurken yeni bir yön açar. Bu yüzden karar yalnız ilk sözcüğe bakılarak değil, cümlenin açtığı düşüncenin yeniliğine bakılarak verilir.

Bir örnek

"(I) Arılar, çiçekten çiçeğe dolaşırken polen taşıyarak bitkilerin tozlaşmasını sağlar. (II) Birçok meyve ve sebze türü, verimli ürün vermek için bu tozlaşmaya ihtiyaç duyar. (III) Balın fiyatı son yıllarda belirgin biçimde arttı. (IV) Bu yüzden arı nüfusundaki azalma, yalnız arıcıları değil, bütün tarımı ilgilendiren bir sorundur."

Konu ve yön: arıların tozlaşma yoluyla tarıma katkısı. (III) arılarla ilgilidir ama bal ekonomisinden söz eder. Bağ testi: (III) çıkarıldığında (II) ile (IV) doğrudan bağlanır; "bu yüzden", tozlaşmaya olan ihtiyaca dayanır. Akışı bozan cümle (III)'tür.

Görsel harita

Akışı bozan cümleyi bulma adımları:

1. Konuyu ve yönü birkaç sözcükle yaz.
2. Her cümleye sor: bu yöne hizmet ediyor mu?
3. Şüpheliyi çıkar: önceki ile sonraki doğrudan bağlanıyor mu?
4. Bağlanıyorsa cevap odur.

Sınav gözüyle

Akışı bozan cümle soruları genellikle "Bu parçada numaralanmış cümlelerden hangisi düşüncenin akışını bozmaktadır?" köküyle gelir. Beş numaralı cümleden biri yön dışıdır. Sınav yapıcılar bu cümleyi çoğunlukla paragrafın anahtar sözcüğünü taşıyacak biçimde kurar; böylece yüzeysel okuyan aday onu paragrafa ait sanır.

İkiye bölme soruları daha az sıklıkla gelir ama aynı temel beceriyi ister: düşüncenin yönünü izlemek. Bu iki soru tipinde en güvenilir araç bağ testidir. Aday cümleyi zihninde çıkarıp önceki ve sonraki cümleleri birleştirdiğinde, kopukluk ya da akıcılık kendiliğinden görünür.

Hafıza kancaları

• "Yolun içinde taş" — akışı bozan cümle doğru olabilir, ama yolun yönüne hizmet etmez.
• "Aynı sözcük, başka yön" — en sık tuzak: anahtar sözcüğü taşıyan yön dışı cümle.
• "Çıkar ve birleştir" — şüpheliyi çıkar; önce ve sonrası birleşiyorsa cevap odur.
• "Yeni paragraf, yeni kapı" — ikinci paragrafın ilk cümlesi tek başına anlaşılır ve yeni bir yön açar.

Mini test

1. (kolay) Akışı bozan cümle için hangisi doğrudur?

A) Paragrafın başında yer alması zorunludur. B) Paragrafın yönüne hizmet etmez. C) Mutlaka yanlış bir bilgi içerir. D) Hiçbir zaman paragrafın anahtar sözcüğünü taşımaz. E) Her zaman "ancak" ile başlar.

2. (kolay) Bağ testinde ne yapılır?

A) Şüpheli cümle çıkarılıp önceki ve sonraki cümlelerin bağlanıp bağlanmadığına bakılır. B) Cümleler alfabetik sıraya dizilir. C) Yalnız ilk cümle okunur. D) Her cümle ikiye bölünür. E) Seçenekler rastgele elenir.

3. (orta) Arı paragrafında (III) numaralı cümlenin akışı bozan cümle olmasının sebebi hangisidir?

A) Arılardan hiç söz etmemesi B) Arılarla ilgili olsa da paragrafın tozlaşma ve tarım yönüne hizmet etmemesi C) Karşıtlık bağlacıyla başlaması D) Paragrafın ilk cümlesi olması E) Yanlış bir bilgi içermesi

4. (orta) Bir metin ikiye bölünecekse aşağıdakilerden hangisi yeni paragrafı açmaya en elverişlidir?

A) Bu durum, sorunun daha da büyümesine yol açtı. B) Söz konusu gelişme herkesi şaşırttı. C) Kentlerdeki hava kirliliği ise bambaşka bir kaynaktan besleniyor. D) Böylece ilk adım atılmış oldu. E) O yüzden bu yöntem terk edildi.

5. (sınav) "(I) Tuzlu su gölleri, buharlaşmanın yağıştan fazla olduğu kapalı havzalarda oluşur. (II) Suyun buharlaşmasıyla geride kalan tuz zamanla birikir. (III) Bu birikim, gölün tuzluluğunu yıllar içinde artırır. (IV) Tatil için göl kıyısını seçenlerin sayısı her yıl artıyor. (V) Bazı tuzlu göllerde tuzluluk öyle yükselir ki suda neredeyse hiçbir canlı yaşayamaz." Bu parçada hangi cümle düşüncenin akışını bozmaktadır?

A) I B) II C) III D) IV E) V

Cevaplar

1. B — Akışı bozan cümle paragrafın yönünden ayrılır; doğru bir bilgi de olabilir.
2. A — Şüpheli cümle çıkarıldığında önce ve sonrası doğrudan bağlanıyorsa, o cümle akışı bozmaktadır.
3. B — Cümle arılarla ilgili ama bal ekonomisinden söz ediyor; paragrafın yönü tozlaşmadır.
4. C — Kendi başına durur, konuya yeni bir kaynak getirir; öbürleri önceki cümleye gönderimle bağlanır.
5. D — Paragraf tuzlu göllerin oluşumunu ve tuzluluğunu anlatır; tatil tercihi bu yöne hizmet etmez ve çıkarıldığında III ile V doğrudan bağlanır.

Özet kartı

• Akış: paragraf cümlelerinin aynı düşünceye hizmet eden sürekliliği.
• Akışı bozan cümle türleri: konu dışı, konu içi ama yön dışı, bakış açısı değişimi, işaretsiz ters yön.
• En sık tuzak: anahtar sözcüğü taşıyan ama yönü farklı cümle.
• Bağ testi: şüpheliyi çıkar, önce ve sonrası birleşiyor mu bak.
• Karşıtlık bağlacıyla kurulan itiraz akışı bozmaz.
• İkiye bölmede ikinci paragrafın ilk cümlesi tek başına anlaşılır ve yeni bir yön açar.
• "Öte yandan" gibi bağlayıcılar yeni paragrafı başlatabilir; karar düşüncenin yeniliğine göre verilir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu derste fazladan bir cümleyi bulup çıkardık. Ders 1.6.7, "Paragraf tamamlama ve boşluk doldurma", tersini yapıyor: paragraftaki eksik halkayı buluyor; boşluğa gelecek cümlenin öncesine ve sonrasına aynı anda nasıl bağlanması gerektiğini gösteriyor.