Paragraf oluşturma ve cümle sıralama

Kanca

Yere düşüp dağılmış bir yapboz düşün. Parçaların hepsi elinde, ama resim yok. Bir yapbozu çözen insan rastgele parça denemez; önce kenar parçalarını ayırır, sonra birbirine uyan renkleri ve kıvrımları arar. Resim, parçalar arasındaki bağlardan kendiliğinden ortaya çıkar.

Cümle sıralama soruları da dağılmış bir paragraftır. Beş cümle karışık verilir ve senden anlamlı bir paragraf kurman istenir. Bunu deneme yanılmayla yapmaya çalışan çok zaman kaybeder. Kenarları ve bağlantı noktalarını tanıyan ise birkaç saniyede sıraya ulaşır.

Büyük resim

Bir paragrafın cümleleri birbirine rastgele dizilmiş değildir. Her cümle, kendinden önceki cümleye bir şekilde bağlanır ve bir sonrakine zemin hazırlar. Bu bağlar bazen açık işaretlerle kurulur: "bu", "böyle", "ayrıca", "çünkü". Bazen bir kavramın önce tanıtılıp sonra yeniden anılmasıyla. Bazen de zaman ya da mantık sırasıyla.

Cümle sıralama soruları bu bağları görme becerisini ölçer. Paragrafın iskeletini daha önce gördük: giriş, gelişme, sonuç. Sıralama sorusunda bu iskeleti tersinden kurarsın: önce kenar parçalarını, yani ilk ve son cümleyi bulursun; sonra aradaki cümleleri bağlarına göre dizersin.

Bu derste cümleler arasındaki bağ türlerini tanıyor, paragrafın iki ucunu tanımanın ölçütlerini kuruyor ve seçenekleri kullanarak hızlı çözmenin yolunu gösteriyoruz.

Kavram çekirdeği

Cümleler arasındaki bağlar

Birinci bağ türü gönderimdir. Bir cümlede geçen bir sözcük, önceki bir cümledeki bir kavramı işaret eder. "Bu yöntem", "söz konusu durum", "o dönemde", "böyle bir yaklaşım" gibi ifadeler, işaret ettikleri şeyin önceden söylenmiş olmasını gerektirir. Bu yüzden gönderim taşıyan cümle, işaret ettiği cümleden sonra gelir.

İkinci bağ türü bağlayıcı sözcüklerdir. "Ayrıca", "üstelik", "bunun yanında" ekleme yapar; "ancak", "fakat", "oysa" karşıtlık kurar; "çünkü", "zira" gerekçe verir; "bu nedenle", "sonuç olarak" sonuç bildirir. Her biri iki cümle arasındaki ilişkinin türünü gösterir ve o iki cümlenin arka arkaya gelmesi gerektiğini söyler.

Üçüncü bağ türü kavram zinciridir. Bir cümle yeni bir kavramı tanıtır; bir sonraki cümle o kavramı konu edinir. "Ekşi maya, un ile suyun kendi hâlinde mayalanmasıyla elde edilir. Bu mayanın hazırlanması birkaç gün sürer." İkinci cümle, birincinin tanıttığı kavramı devralır.

Dördüncü bağ türü zaman ve süreç sırasıdır. "Önce", "ardından", "sonra", "en sonunda" gibi sözcükler ya da bir işin adımlarının doğal sırası, cümlelerin dizilişini belirler. Bir tarif, bir üretim süreci ya da bir olayın anlatımı bu sırayı izler.

İlk cümleyi bulmak

İlk cümle, paragrafın giriş cümlesidir ve tek başına anlaşılabilir olmalıdır. Gönderim sözcüğüyle ("bu", "o", "söz konusu") ya da bağlayıcıyla ("ancak", "ayrıca", "bu nedenle") açılan cümleler genellikle ilk cümle olamaz. İlk cümle çoğu zaman paragrafın konusunu tanıtan genel bir yargıdır ya da ilk kez bir kavramı ortaya koyar.

Son cümleyi bulmak

Son cümle, paragrafı toparlayan ya da bir yargıya bağlayan cümledir. "Kısacası", "sonuç olarak", "bu yüzden", "demek ki" gibi ifadeler son cümle adaylarını gösterir. Bir sürecin son adımını anlatan cümle de doğal olarak sonda yer alır. Ancak her sonuç ifadesi taşıyan cümle paragrafın sonu değildir; bazen bir ara sonucu bildirir ve ardından paragraf devam eder.

Seçeneklerle çalışmak

Cümle sıralama soruları çoğunlukla beş seçenekte beş farklı sıralama sunar. Bütün sıralamayı baştan kurmak yerine, seçenekleri eleyerek ilerlemek daha hızlıdır.

İlk adımda ilk cümle adaylarına bakılır. İlk cümle olamayacak cümleyle başlayan seçenekler hemen elenir. İkinci adımda kesin bir ikili bağ aranır: "Bu mayanın" diye başlayan cümle, ekşi mayayı tanıtan cümleden hemen sonra gelmelidir. Bu ikiliyi yan yana taşımayan seçenekler elenir. Çoğu zaman iki adım, doğru seçeneği bırakmaya yeter. Kalan seçenekler varsa son cümle ölçütü devreye girer.

Bir örnek

Şu cümleleri sıralayalım:

1. (I) Bu mayanın hazırlanması birkaç gün sürer ve sabır ister.
2. (II) Ekşi maya, un ile suyun kendi hâlinde mayalanmasıyla elde edilir.
3. (III) Ancak bu bekleyişin karşılığı, uzun süre bayatlamayan ve kendine özgü tadı olan bir ekmektir.
4. (IV) Kısacası ekşi mayalı ekmek, zamanı bir malzeme gibi kullanan bir üründür.

(I) "Bu mayanın" diye başlar; önünde mayayı tanıtan bir cümle gerekir. (III) "Ancak" ile başlar ve "bu bekleyiş" diyerek beklemeden söz eden bir cümleye bağlanır. (IV) "Kısacası" ile toparlar. (II) ise bir kavramı ilk kez tanıtır ve tek başına anlaşılır. Sıra: II, I, III, IV.

Görsel harita

Seçenekle çözüm:

1. İlk cümle olamayacak cümleleri işaretle; onlarla başlayan seçenekleri ele.
2. Kesin bir ikili bağ bul; o ikiliyi taşımayan seçenekleri ele.
3. Kalan varsa son cümle ölçütüne bak.

Sınav gözüyle

Cümle sıralama soruları iki biçimde gelir. Birincisinde numaralanmış cümleler verilir ve "anlamlı bir paragraf oluşturmak için sıralaması hangisidir?" diye sorulur. İkincisinde yalnız belli bir yer sorulur: "Bu cümlelerle oluşturulacak paragrafın üçüncü cümlesi hangisidir?" ya da "hangi iki cümle yer değiştirirse paragraf anlamlı olur?" Hepsinde temel araç aynıdır: ilk ve son cümle ölçütü ile ikili bağlar.

Bu sorular zaman kaybına açıktır; beş cümleyi zihinde sürekli yeniden dizmek dakikalar alabilir. Seçeneklerle çalışma yöntemi bu kaybı önler. Sınavda amacın paragrafı güzel kurmak değil, doğru seçeneği bulmaktır; seçenekler bu yolda en iyi yardımcıdır.

Hafıza kancaları

• "Önce kenarlar" — yapboz gibi: önce ilk ve son cümle, sonra ortası.
• "Bu, önce geleni ister" — gönderim sözcüğü taşıyan cümle, işaret ettiği cümleden sonra gelir.
• "Bir kesin ikili, dört seçenek eler" — mutlaka yan yana gelmesi gereken iki cümleyi bul.
• "Tanıtan önce, anan sonra" — kavramı ilk kez tanıtan cümle, onu yeniden anan cümleden öncedir.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerden hangisi bir paragrafın ilk cümlesi olmaya en uygundur?

A) Bu nedenle kütüphaneler akşam da açık kalmalıdır. B) Üstelik bu hizmet ücretsizdir. C) Halk kütüphaneleri, kentlerin en eşitlikçi mekânlarından biridir. D) Ancak herkes bu imkândan yararlanamıyor. E) Söz konusu düzenleme geçen yıl yapıldı.

2. (kolay) "Çünkü" bağlacıyla başlayan bir cümle, önceki cümleyle nasıl bir ilişki kurar?

A) Karşıtlık B) Gerekçe C) Zaman D) Ekleme E) Özetleme

3. (orta) "(I) Söz konusu yöntem, bitkilerin köklerini toprağa değil suya bırakır. (II) Topraksız tarım, son yıllarda kentlerde yaygınlaşan bir yetiştirme biçimidir." Bu iki cümle hakkında hangisi doğrudur?

A) I, II'den önce gelmelidir. B) II, I'den önce gelmelidir. C) Aralarında bağ yoktur. D) İkisi de son cümledir. E) İkisi de ilk cümle olamaz.

4. (orta) Ekşi maya örneğinde (III) numaralı cümlenin (I) numaralı cümleden sonra gelmesini gerektiren ifade hangisidir?

A) "uzun süre bayatlamayan" B) "bu bekleyiş" C) "kendine özgü tadı" D) "ekmektir" E) "karşılığı"

5. (sınav) "(I) Ardından hamur, üzeri örtülerek birkaç saat dinlenmeye bırakılır. (II) Evde ekmek yapmanın ilk adımı un, su, maya ve tuzu karıştırmaktır. (III) Kabaran hamur şekil verildikten sonra fırına sürülür. (IV) Bu karışım, pürüzsüz bir hamur elde edilene kadar yoğrulur." Bu cümlelerle anlamlı bir paragraf oluşturmak için sıralama hangisidir?

A) II, I, IV, III B) II, IV, I, III C) IV, II, I, III D) II, IV, III, I E) I, II, IV, III

Cevaplar

1. C — Tek başına anlaşılır ve genel bir yargı kurar; öbürleri önceki bir cümleye bağlıdır.
2. B — "Çünkü" önceki yargının sebebini verir.
3. B — II kavramı tanıtır; I "söz konusu yöntem" diyerek onu yeniden anar.
4. B — "Bu bekleyiş", (I)'deki "birkaç gün sürer ve sabır ister" ifadesine gönderimde bulunur.
5. B — II süreci başlatır, IV "bu karışım" ile ona bağlanır, I "ardından" ile dinlendirmeyi, III fırını anlatır.

Özet kartı

• Cümleler dört yolla bağlanır: gönderim, bağlayıcı sözcük, kavram zinciri, zaman ve süreç sırası.
• Gönderim taşıyan cümle, işaret ettiği cümleden sonra gelir.
• İlk cümle tek başına anlaşılır; gönderim ya da bağlayıcıyla açılmaz.
• Son cümle toparlar; ama her "kısacası" son cümle değildir.
• Kavramı tanıtan cümle, onu yeniden anan cümleden öncedir.
• Seçenekle çözüm: ilk cümleye göre ele, kesin bir ikiliye göre ele, gerekirse son cümleye bak.
• Amaç paragrafı baştan kurmak değil, doğru seçeneği bulmaktır.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Sıralamada her cümle bir yere oturdu. Peki paragrafta hiçbir yere oturmayan bir cümle varsa? Ders 1.6.6, "Akışı bozan cümle ve paragrafı ikiye bölme", konudan sapan cümleyi yakalamayı ve iki ayrı düşüncenin birleştiği yerde paragrafın nereden bölüneceğini bulmayı ele alıyor.