Başlık bulma ve paragrafın amacı

Kanca

Bir gazete sayfasında göz gezdiriyorsun. Hangi habere tıklayacağına, çoğu zaman yalnız başlığa bakarak karar verirsin. Başlık, metnin sana verdiği ilk sözdür: "Bende bu var." Başlık bir şey vaat edip metin başka bir şey anlatırsa aldatılmış hissedersin.

Paragraf sorularındaki başlık soruları, bu sözün tutulup tutulmadığını ölçer. Beş başlığın hepsi paragrafla ilgili görünür; doğru olan, paragrafın gerçekten verdiği şeyi ne eksik ne fazla vaat edendir. Aynı soru ailesinin öbür yüzü de yazarın niyetidir: bu paragraf ne için yazıldı?

Büyük resim

Başlık ve amaç soruları, ana düşünce sorularının yakın akrabasıdır. Üçü de paragrafın bütününe bakar; fark, bütünün hangi yönünü sorduklarındadır. Ana düşünce yazarın ne söylediğini, başlık o söylenenin kısa adını, amaç ise yazarın bunu söyleyerek ne yapmak istediğini sorar.

Bir örnekle açalım. Bir paragraf, eski bir el sanatının ustalarının azaldığını, zanaatın kuşaktan kuşağa aktarılamadığını ve bu bilginin kaybolmak üzere olduğunu anlatsın. Konusu o el sanatıdır. Ana düşüncesi, bu sanatın yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğudur. Uygun bir başlığı "Kaybolmaya Yüz Tutan Bir Zanaat" olabilir. Yazarın amacı ise okuru bu kayba karşı duyarlı kılmak, belki de korunması için harekete geçirmektir.

Bu derste başlığın nasıl seçileceğini, paragrafın amacının nasıl tespit edileceğini ve bu iki soru tipinin tuzaklarını ele alıyoruz.

Kavram çekirdeği

İyi başlığın özellikleri

İyi bir başlık üç koşulu birlikte sağlar. Birincisi kapsayıcılıktır: paragrafın bütününe uyar, yalnız bir cümlesini ya da bir ayrıntısını adlandırmaz. İkincisi sınırlılıktır: paragrafın anlattığından daha geniş bir alanı vaat etmez. Üçüncüsü yöndür: yalnız konuyu değil, mümkün olduğunca yazarın o konuya bakışını da yansıtır.

Bu üçüncü koşul, başlık sorularındaki en ince ayrımdır. "Bakırcılık" başlığı paragrafın konusunu doğru adlandırır ama yazarın yargısını taşımaz. "Bakırcılığın Tarihi" konuyu yanlış bir yöne çeker, çünkü paragraf tarih anlatmıyor. "Son Bakır Ustaları" ise hem konuyu hem de paragrafın vurguladığı kaybı yansıtır.

Başlık sorusunda eleme

Başlık seçeneklerini elerken ana düşünce sorusundaki elemeye benzer bir yol izlenir. Dar başlık, paragrafın yalnız bir kısmını adlandırır: el sanatı paragrafında "Bakır Kapların Yapımı" gibi. Geniş başlık, paragrafın konusunu aşar: "Türkiye'de Geleneksel Sanatlar" gibi. Yön dışı başlık konuya uyar ama paragrafın bakışını ters çevirir ya da görmezden gelir: "Bakırcılığın Parlak Geleceği" gibi.

Doğru başlığı bulmanın pratik bir testi vardır. Başlığı okuyan biri paragrafı okumadan önce ne bekler? Bu beklentiyi paragrafın gerçekte verdiğiyle karşılaştır. Beklenti ile metin örtüşüyorsa başlık uygundur.

Başlığın biçimi de bir ipucudur. Başlıklar çoğunlukla kısa isim öbekleridir, ama bir soru ("Ustalar Nereye Gitti?") ya da kısa bir yargı ("Zanaat Ustasıyla Ölür") biçiminde de kurulabilir. Soru biçimindeki başlık, paragrafın o soruya bir cevap verdiğini vaat eder; yargı biçimindeki başlık ise paragrafın o yargıyı desteklediğini. Seçenek soru ya da yargı biçimindeyse, paragrafın o soruyu gerçekten cevaplayıp cevaplamadığına ya da o yargıyı gerçekten savunup savunmadığına bakmak gerekir.

Paragrafın amacı

Her paragraf bir amaçla yazılır. KPSS'de sık karşılaşılan amaçlar şunlardır: bilgi vermek, bir kavramı tanımlamak ya da açıklamak, bir şeyi tanıtmak, iki şeyi karşılaştırmak, bir görüşü savunmak, bir durumu eleştirmek, okuru uyarmak, bir öneride bulunmak, bir yeri ya da kişiyi betimlemek ve bir olayı anlatmak.

Amaç soruları genellikle fiilimsi yapılarla cevaplanır: "…nın önemini vurgulamak", "…yı eleştirmek", "…ya dikkat çekmek", "…yı tanıtmak". Bu yüzden amaç seçeneklerini okurken iki şeye bakılır: seçenekteki eylem (vurgulamak, eleştirmek, açıklamak) paragrafın tonuna uyuyor mu, ve eylemin nesnesi paragrafın konusu mu?

Amacı belirleyen ipuçları

Yazarın amacını en çok ele veren şey, paragrafın dilidir. Nesnel, ölçülebilir bilgilerle kurulmuş, yorum içermeyen bir paragraf bilgilendirme amacı taşır. "Ne yazık ki", "kabul edilemez", "özensizce" gibi değerlendirici ifadeler eleştiriye işaret eder. "Gerekir", "-malı", "yapılmalıdır" gibi gereklilik bildiren yapılar öneri ya da uyarı amacını gösterir. "Oysa", "aksine" gibi karşıtlık bildiren sözcüklerle bir görüşe itiraz eden paragraf, çoğu zaman karşı bir görüşü savunur.

Amaç ile ana düşünce arasında sıkı bir bağ vardır. Ana düşünce "yaşlı ağaçlar korunmalıdır" ise amaç "yaşlı ağaçların korunmasının gerekliliğini vurgulamak"tır. Birini bulan, ötekine büyük ölçüde ulaşmış olur.

Görsel harita

Dilden amaca ipuçları:

1. Nesnel bilgi, sayı, tanım → bilgi vermek, açıklamak.
2. "Ne yazık ki, özensizce, kabul edilemez" → eleştirmek.
3. "Gerekir, -malı, yapılmalıdır" → önermek, uyarmak.
4. "Oysa, aksine, sanılanın tersine" → bir görüşü savunmak.
5. Duyulara hitap eden ayrıntılar → betimlemek.

Sınav gözüyle

Başlık soruları çoğunlukla "Bu parçaya en uygun başlık aşağıdakilerden hangisidir?" köküyle gelir. Seçenekler kısa ifadelerdir ve hepsi paragrafın sözcüklerinden birini ya da birkaçını taşır. Bu yüzden sözcük eşleştirmesiyle karar vermek tehlikelidir; seçeneğin paragrafın bütününü mü yoksa bir parçasını mı adlandırdığına bakmak gerekir.

Amaç soruları ise "Yazar bu parçada…", "Bu parçanın yazılış amacı…" gibi köklerle gelir. Burada en sık yapılan hata, paragrafın konusunu doğru bulup eylemi yanlış seçmektir. "Bakırcılığı tanıtmak" ile "bakırcılığın yok olmasına dikkat çekmek" aynı konudan söz eder; birincisi bilgilendirir, ikincisi uyarır. Paragrafın tonu hangisini destekliyorsa o seçilir.

Hafıza kancaları

• "Başlık bir sözdür" — okurun beklentisi ile metnin verdiği örtüşmeli.
• "Kapsa, aşma, yön ver" — iyi başlığın üç koşulu.
• "Fiile bak" — amaç seçeneğinde eylem (vurgulamak, eleştirmek, tanıtmak) paragrafın tonuna uymalı.
• "-malı varsa öneri var" — gereklilik eki çoğu zaman öneri ya da uyarı amacını gösterir.

Mini test

1. (kolay) İyi bir başlıkla ilgili hangisi doğrudur?

A) Paragrafın yalnız ilk cümlesini adlandırır. B) Paragrafın bütününe uyar ve onu aşmaz. C) Paragrafta geçmeyen bir konuyu adlandırır. D) Mutlaka tek sözcüktür. E) Paragrafın son sözcüğünden oluşur.

2. (kolay) "Ne yazık ki", "özensizce", "kabul edilemez" gibi ifadeler yoğunlukla hangi amaca işaret eder?

A) Betimlemek B) Eleştirmek C) Tanımlamak D) Olay anlatmak E) Karşılaştırmak

3. (orta) Bir paragraf, kentteki tarihi çeşmelerin bakımsız kaldığını anlatıp belediyenin bunları onarması gerektiğini söylüyor. Yazarın amacı hangisidir?

A) Çeşmelerin yapım tekniğini açıklamak B) Kentteki çeşmelerin sayısını bildirmek C) Tarihi çeşmelerin onarılması gerektiğini önermek D) Çeşmeleri betimlemek E) Belediyenin tarihini anlatmak

4. (orta) Bakırcılık paragrafı için hangisi "dar" bir başlıktır?

A) Son Bakır Ustaları B) Kaybolmaya Yüz Tutan Bir Zanaat C) Bakır Kapların Yapımı D) Unutulan Bir Ustalık E) Ustasız Kalan Tezgâhlar

5. (sınav) "Birçok kişi evde bitki yetiştirmenin zor olduğunu düşünür. Oysa ışık ihtiyacı az olan türler seçildiğinde, haftada bir sulamak çoğu zaman yeterlidir. Pencereden uzak bir köşede bile yaşayabilen bitkiler vardır." Bu paragrafın yazılış amacı hangisidir?

A) Evde bitki yetiştirmenin zorluğunu vurgulamak B) Yaygın bir kanının aksine evde bitki yetiştirmenin sanıldığı kadar zor olmadığını göstermek C) Sulama sıklığıyla ilgili bilimsel bir araştırmayı tanıtmak D) Bitki satıcılarını eleştirmek E) Işığın bitkiler için önemsiz olduğunu savunmak

Cevaplar

1. B — İyi başlık paragrafın bütününü kapsar ve onun ötesini vaat etmez.
2. B — Değerlendirici ve olumsuz yargılar eleştiri amacını gösterir.
3. C — "Onarması gerektiğini söylüyor" gereklilik bildirir; amaç öneridir.
4. C — Paragraf yapım tekniğini değil, zanaatın kaybolmasını anlatır; bu başlık yalnız bir ayrıntıyı adlandırır.
5. B — "Oysa" ile yaygın bir kanıya itiraz edilir ve karşıt görüş örneklerle desteklenir.

Özet kartı

• Dört soru, dört yön: konu (üzerine kurulan kavram), ana düşünce (yargı), başlık (bütünün adı), amaç (niyet).
• İyi başlık: kapsar, aşmaz, yön verir.
• Başlık sorusunda dar, geniş ve yön dışı seçenekler elenir.
• Başlık testi: başlığı okuyanın beklentisi paragrafla örtüşüyor mu?
• Sık amaçlar: bilgi vermek, açıklamak, tanıtmak, karşılaştırmak, savunmak, eleştirmek, uyarmak, önermek, betimlemek, anlatmak.
• Amacı dil ele verir: değerlendirici ifade eleştiri, gereklilik öneri, karşıtlık savunma.
• Amaç, ana düşüncenin eylem biçimidir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Buraya kadar hazır bir paragrafı okuduk ve adlandırdık. Ders 1.6.5, "Paragraf oluşturma ve cümle sıralama", işi tersine çeviriyor: karışık verilmiş cümlelerden anlamlı bir paragraf kurmanın, ilk ve son cümleyi bulmanın ve cümleler arasındaki bağları izlemenin yollarını gösteriyor.