Yardımcı düşünceler ve “değinilmemiştir” soruları

Kanca

Bir alışveriş listesi düşün: süt, ekmek, domates, deterjan. Markete girdin, sepeti doldurdun, kasaya geldin. Birisi sepetine bakıp soruyor: "Listede olmayan ne aldın?" Cevap vermek için sepete değil, listeye bakman gerekir; her ürünü listede tek tek aramalısın.

"Değinilmemiştir" soruları tam olarak böyle çözülür. Beş seçeneğin dördü paragrafta bir yerde durur, biri durmaz. O biri, paragrafla ilgili, hatta doğru görünen bir cümle olabilir. Onu bulmanın yolu hafızaya güvenmek değil, her seçeneği paragrafta tek tek aramaktır.

Büyük resim

Bir paragrafın ana düşüncesi tek başına durmaz. Onu açıklayan, örnekleyen, gerekçelendiren, sınırlayan cümleler vardır. Bunlara yardımcı düşünceler denir. Ana düşünce paragrafın iskeleti ise yardımcı düşünceler onu ayakta tutan kaslardır.

KPSS paragraf sorularının bir bölümü doğrudan bu kasları sorar. Soru kökü "Bu parçada aşağıdakilerin hangisine değinilmiştir?" ya da daha sık olarak "…değinilmemiştir?" biçiminde gelir. Bu sorularda paragrafın genel anlamını kavramak yetmez; paragrafta tam olarak neyin söylendiğini, neyin söylenmediğini ayırt etmek gerekir.

Bu tür sorular, ana düşünce sorularından farklı bir okuma ister. Ana düşüncede paragrafın bütününe bakarız; yardımcı düşünce sorularında ise ayrıntılara, sözcüklerin tam anlamına ve iddiaların kapsamına. Bu derste yardımcı düşüncenin ne olduğunu, bu soruların nasıl kurulduğunu ve güvenilir bir çözüm yöntemini ele alıyoruz.

Kavram çekirdeği

Yardımcı düşünce nedir

Yardımcı düşünce, ana düşünceyi destekleyen ya da açıklayan her yargıdır. Bir örnek, bir gerekçe, bir karşılaştırma, bir sonuç ya da bir sınırlama olabilir. Her yardımcı düşünce paragrafta kendi başına doğru bir bilgi taşır, ama tek başına paragrafın bütününü kapsamaz.

Şu paragrafı okuyalım: "Şehirlerde bisiklet yolları arttıkça bisiklet kullananların sayısı da artıyor. Güvenli bir şerit gören insan, arabasını evde bırakmaya daha kolay karar veriyor. Üstelik bisiklet, kısa mesafelerde çoğu zaman otobüsten hızlıdır. Ne var ki yokuşlu kentlerde bu dönüşüm daha yavaş ilerliyor; orada elektrikli bisikletler öne çıkıyor."

Ana düşünce, güvenli yolların bisiklet kullanımını artırdığıdır. Yardımcı düşünceler ise şunlardır: güvenli şeridin karar vermeyi kolaylaştırması, bisikletin kısa mesafede hızlı olması, yokuşlu kentlerde dönüşümün yavaşlığı ve oralarda elektrikli bisikletin öne çıkması.

Değinmek ne demek

Bir düşünceye değinilmesi, paragrafta o düşünceden açıkça söz edilmesidir. Aynı sözcüklerle olması gerekmez; paragraf aynı düşünceyi başka sözcüklerle de anlatabilir. "Bisiklet kısa mesafelerde toplu taşımadan daha çabuk olabilir" seçeneği, paragraftaki "otobüsten hızlıdır" cümlesine değinir; sözcükler farklı, düşünce aynıdır.

Değinme ile çıkarım aynı şey değildir. Değinilen düşünce paragrafta söylenmiştir. Çıkarılan düşünce ise paragrafta söylenmemiştir ama söylenenlerden mantıksal olarak sonuç olarak elde edilir. "Bu parçadan hangisi çıkarılabilir?" sorusu ile "hangisine değinilmiştir?" sorusu bu yüzden farklı düzeylerde çalışır. Çıkarım sorularını cümlede anlam ünitesinde ayrıntılı işleyeceğiz; burada bilmen gereken, değinme sorusunun paragrafta açıkça bulunan bir düşünceyi aradığıdır.

Çeldiricilerin kuruluşu

"Değinilmemiştir" sorularında doğru cevap, paragrafta olmayan düşüncedir. Bu seçenek genellikle paragraftan tamamen kopuk değildir; paragrafa çok yakın durur. Dört yaygın kuruluş biçimi vardır.

Birincisi kapsam değişikliğidir. Paragraf "bazı kentlerde" derken seçenek "bütün kentlerde" der. Paragraf "çoğu zaman" derken seçenek "her zaman" der. Sözcükler tanıdıktır ama iddia genişlemiştir.

İkincisi ilişki değişikliğidir. Paragraf "yollar arttıkça kullanım artıyor" derken seçenek "kullanım arttığı için yollar yapılıyor" der. İki kavram aynıdır, aralarındaki sebep-sonuç ilişkisi ters çevrilmiştir.

Üçüncüsü eksik adımdır. Seçenek, paragrafta söylenenlerden bir adım ötesini söyler. "Elektrikli bisikletler yakında her yerde normal bisikletlerin yerini alacak" cümlesi paragrafta yoktur; paragraf yalnız yokuşlu kentlerde öne çıktıklarını söyler.

Dördüncüsü konu içi ama paragraf dışı bilgidir. "Bisiklet sürmek kalp sağlığına iyi gelir" cümlesi büyük olasılıkla doğrudur ve konuyla ilgilidir, ama bu paragrafta böyle bir şey söylenmemiştir.

Çözüm yöntemi: seçenekten paragrafa

Bu soruların güvenilir çözümü, her seçeneği paragrafta aramaktır. Paragrafı okuduktan sonra seçeneklere geçilir ve her seçenek için paragraftaki karşılığı bulunur. Karşılığı bulunan seçeneğin yanına paragraftaki cümlenin numarası ya da küçük bir işaret konur.

Karşılaştırma yaparken iki şeye bakılır: düşünce aynı mı ve kapsamı aynı mı? "Bazı" ile "bütün", "olabilir" ile "kesinlikle", "artıyor" ile "artırıyor" arasındaki farklar, doğru seçeneği yanlıştan ayıran ayrıntılardır. Karşılığı bulunamayan ya da kapsamı değişmiş olan seçenek, "değinilmemiştir" sorusunun cevabıdır.

Olumsuz soru kökleri özel bir dikkat ister. "Değinilmemiştir", "söylenemez", "ulaşılamaz" gibi ifadeler, sınav baskısı altında kolayca olumlu okunur. Soru kökündeki olumsuz eki okurken işaretlemek, bu hatayı büyük ölçüde önler.

Görsel harita

Seçenekten paragrafa çözüm:

1. Soru kökünü oku; olumsuz eki işaretle.
2. Paragrafı bir kez, iskeletini görerek oku.
3. Her seçenek için paragrafta karşılık ara.
4. Karşılığı bulunanı işaretle; düşünce ve kapsam aynı mı diye bak.
5. Karşılığı olmayan ya da kapsamı değişmiş seçeneği seç.

Sınav gözüyle

Yardımcı düşünce soruları farklı köklerle gelir: "Bu parçada aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?", "hangisinden söz edilmemiştir?", "parçaya göre hangisi söylenemez?", "hangisi yazarın görüşleri arasında yer almaz?". Hepsinde görev aynıdır: paragrafla seçenekler arasında birebir eşleştirme.

Bu soruların iyi haberi, cevabın paragrafta doğrulanabilir olmasıdır. Ana düşünce sorusunda seçenekler arasında yorum farkı kalabilir; değinme sorusunda ise her seçenek ya paragrafta vardır ya yoktur. Yöntemi sabırla uygulayan aday bu soruları yüksek oranda doğru yapar. Kayıp çoğu zaman bilgiden değil, acele okumaktan ve olumsuz kökü atlamaktan gelir.

Hafıza kancaları

• "Listeye bak, sepete değil" — her seçeneği paragrafta tek tek ara.
• "Bazı, bütün değildir" — kapsamdaki tek sözcük, doğruyu yanlışa çevirir.
• "Doğru olmak, orada olmak değildir" — paragraf dışı doğru bilgi, değinilmemiş bilgidir.
• "Olumsuzu çiz" — değinilmemiştir, söylenemez, ulaşılamaz: kökteki olumsuz eki işaretle.

Mini test

1. (kolay) Yardımcı düşünceyle ilgili hangisi doğrudur?

A) Paragrafın bütününü kapsar. B) Ana düşünceyi destekler ya da açıklar. C) Her zaman son cümlededir. D) Paragrafta bulunmaz. E) Yalnız soru cümlesiyle söylenir.

2. (kolay) "Değinilmemiştir" sorusunda doğru cevap hangisidir?

A) Paragrafta açıkça söylenen düşünce B) Paragrafta söylenmemiş düşünce C) Paragrafın ana düşüncesi D) Paragrafın başlığı E) Paragrafın ilk cümlesi

3. (orta) Paragraf "Bazı öğrenciler sabah saatlerinde daha verimli çalışır." diyor. Hangi seçenek bu cümlenin kapsamını değiştirir?

A) Kimi öğrenciler sabahları daha verimlidir. B) Bazı öğrenciler için sabah saatleri daha verimlidir. C) Bütün öğrenciler sabah saatlerinde daha verimli çalışır. D) Sabah verimli çalışan öğrenciler vardır. E) Bir kısım öğrenci sabah daha iyi çalışır.

4. (orta) Bisiklet paragrafına göre aşağıdakilerden hangisine değinilmiştir?

A) Bisikletin kalp sağlığına faydası B) Bisikletin kısa mesafede otobüsten hızlı olabilmesi C) Bisiklet fiyatlarının düşmesi D) Bütün kentlerde bisiklet kullanımının eşit artması E) Elektrikli bisikletlerin yakında normal bisikletlerin yerini alacağı

5. (sınav) Bisiklet paragrafında aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?

A) Güvenli şeridin arabasız ulaşım kararını kolaylaştırması B) Yollar arttıkça bisiklet kullanımının artması C) Yokuşlu kentlerde dönüşümün daha yavaş olması D) Bisiklet kullanımındaki artışın yeni yol yapımına yol açması E) Yokuşlu kentlerde elektrikli bisikletlerin öne çıkması

Cevaplar

1. B — Yardımcı düşünce ana düşünceyi destekler; tek başına bütünü kapsamaz.
2. B — Soru, paragrafta yer almayan düşünceyi ister.
3. C — "Bazı" yerine "bütün" demek iddianın kapsamını genişletir.
4. B — Paragraf "bisiklet, kısa mesafelerde çoğu zaman otobüsten hızlıdır" diyor.
5. D — Paragraf yolların kullanımı artırdığını söyler; ters yönlü ilişki paragrafta yoktur.

Özet kartı

• Yardımcı düşünce: ana düşünceyi açıklayan, örnekleyen, gerekçelendiren ya da sınırlayan yargı.
• Değinmek: paragrafta açıkça söz etmek; aynı sözcüklerle olması gerekmez.
• Değinme, çıkarımla aynı şey değildir.
• Çeldiriciler dört yoldan kurulur: kapsam değişikliği, ilişki değişikliği, eksik adım, konu içi ama paragraf dışı bilgi.
• Çözüm: her seçeneği paragrafta ara, düşünceyi ve kapsamı karşılaştır.
• Kendi başına doğru olan bilgi paragrafta olmayabilir.
• Soru kökündeki olumsuz eki işaretle.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Yardımcı düşünceler paragrafın ayrıntılarıydı; şimdi yeniden bütüne dönüyoruz, ama bu kez paragrafı dışarıdan adlandırmak için. Ders 1.6.4, "Başlık bulma ve paragrafın amacı", bir paragrafa en uygun başlığın nasıl seçildiğini ve yazarın o paragrafı yazmaktaki amacının nasıl tespit edildiğini ele alıyor.