Çeldiricileri ayıklama ve önce soruyu okuma yöntemi

Kanca

Paragrafı okudun, anladın, hatta ana düşünceyi kendi sözlerinle bile söyleyebilirsin. Seçeneklere geçiyorsun ve beşinden üçü aklına yatıyor. Birini eliyorsun, ikisi kalıyor. İkisi arasında gidip geliyorsun, sonunda birini işaretliyorsun. Cevap anahtarında öteki çıkıyor.

Paragraf sorularında net kaybının büyük bir kısmı böyle gelir: paragrafı anlamamaktan değil, seçenekler arasında son kararı verememekten. Bu kayıp şans değildir. Çeldiriciler belli kalıplarla kurulur; kalıpları tanıyan aday, iki seçenek arasında kaldığında hangisinin neden yanlış olduğunu gösterebilir.

Büyük resim

Paragraf ünitesi boyunca her soru tipinin kendi tuzaklarını gördük: ana düşüncede dar ve geniş seçenekleri, değinme sorularında kapsamı değişmiş ifadeleri, tamamlama sorularında tek yakaya bağlanan cümleleri, uzun metinlerde yazarın sesi ile aktarılan sesi. Bu ustalık dersi bu tuzakları tek bir sistemde topluyor.

Sistemin iki parçası var. Birincisi bir çeldirici haritası: yanlış seçeneklerin hangi yollarla kurulduğunu gösteren, bütün paragraf soru tiplerinde tekrar eden yedi kalıp. İkincisi bir okuma sırası: soru kökünü metinden önce okumak, seçenekleri metinden sonra okumak ve iki seçenek arasında kalındığında kararı metne dönerek vermek.

Bu ders lisans düzeyinin zorluğunda yazılmıştır. Önlisans ve ortaöğretim adayları için seçmelidir; ama çeldirici haritası her düzeyde net kazandırır.

Kavram çekirdeği

Çeldirici haritası: yedi kalıp

Birinci kalıp, doğru ama paragraf dışı seçenektir. Kendi başına doğru, hatta konuyla ilgili bir bilgi taşır; ama paragrafta söylenmemiştir. Genel kültürü güçlü adaylar en çok bu kalıba düşer, çünkü seçeneği "doğru" diye işaretlerler.

İkinci kalıp, dar seçenektir. Paragrafta gerçekten geçen bir yardımcı düşünceyi taşır; ama soru ana düşünceyi, başlığı ya da amacı soruyorsa, bütünü kapsamaz.

Üçüncü kalıp, geniş seçenektir. Paragrafın yönüne uyar, ama onun söylediğinden fazlasını söyler. "Bazı" yerine "bütün", "bir yöntem" yerine "her yöntem" der.

Dördüncü kalıp, kesinlik değişikliğidir. Paragraf "olabilir", "çoğu zaman", "genellikle" derken seçenek "kesinlikle", "her zaman", "mutlaka" der. Tek bir sözcük, olasılığı zorunluluğa çevirir.

Beşinci kalıp, ters ilişkidir. Paragraftaki iki kavram seçenekte de vardır, ama aralarındaki sebep-sonuç, önce-sonra ya da koşul ilişkisi ters çevrilmiştir.

Altıncı kalıp, aktarılan görüştür. Metinde başkasına ait olarak anılan ve yazarca reddedilen görüş, "yazara göre" sorusunda seçenek olarak sunulur.

Yedinci kalıp, yarı doğru seçenektir. Seçeneğin ilk yarısı paragrafla birebir örtüşür, ikinci yarısı ise paragrafta olmayan bir ek ya da bir sonuç taşır. Okur ilk yarıyı tanıyınca seçeneği bütünüyle kabul eder. Bu kalıbı yakalamanın yolu, seçeneği sonuna kadar ve her parçasını ayrı ayrı sınayarak okumaktır.

Önce soruyu okumak

Paragraf sorusunda soru kökünü metinden önce okumak, okumaya bir amaç kazandırır. "Asıl anlatılmak istenen" diye soran bir kök, metni bütün olarak okumanı; "değinilmemiştir" diye soran bir kök, ayrıntılara dikkat etmeni; "yazara göre" diye soran bir kök, yazarın sesini aktarılan seslerden ayırmanı söyler. Bu yönlendirme, metni ikinci kez okuma ihtiyacını azaltır.

Kökü okumak ile seçenekleri okumak ise ayrı şeylerdir. Seçenekleri metinden önce okumak önerilmez. Seçenekler çeldiricilerin sözcüklerini taşır; metinden önce okunduklarında okur metni o sözcüklerin gözüyle okumaya başlar ve paragrafın kendi yönünü görmek yerine seçeneklerdeki ifadeleri aramaya yönelir. Bu, özellikle yarı doğru ve paragraf dışı seçeneklerin etkisini artırabilir.

Önerilen sıra şöyledir: önce kök, sonra metin, sonra kendi cevabını zihinde kur, en son seçenekler. Seçeneklere geldiğinde zihninde bir beklenti vardır ve her seçeneği bu beklentiyle karşılaştırırsın.

Bu sıranın bir istisnası vardır. Kök, metinde belli bir yeri işaret ediyorsa, örneğin "altı çizili sözle anlatılmak istenen" diye soruyorsa, o yer metinde hemen bulunur ve okuma oradan başlayarak genişletilir. Uzun metinlerde köklere göz atmak, Ders 1.6.11'deki bölüm etiketleriyle birlikte kullanılır.

İki seçenek arasında kalınca

Son iki seçeneğe inildiğinde yapılacak iş, ikisini birbiriyle karşılaştırmak ve aralarındaki farkı bulmaktır. Genellikle iki seçenek büyük ölçüde aynı şeyi söyler ve bir iki sözcükte ayrışır. Bu fark sözcüğü kararın anahtarıdır.

Fark sözcüğü bulunduktan sonra metne dönülür ve yalnız o fark sınanır. Seçeneklerden biri "gerekir", öbürü "yararlı olabilir" diyorsa, metin gereklilik mi yoksa olasılık mı bildiriyor? Biri "kentlerde", öbürü "bütün yerleşim yerlerinde" diyorsa, metin hangisini söylüyor? Metin kararı verir; sezgi değil.

Bu adımın bir yan faydası vardır: iki seçenek arasında kalma durumu, çoğu zaman yedi kalıptan birine işaret eder. Kalıbı tanıyan aday, farkı daha çabuk görür.

Bir örnek

Şu paragrafı ve sorusunu ele alalım.

Paragraf: "Yaşlı insanların teknolojiyle arası iyi değildir diye yaygın bir kanı var. Oysa yapılan gözlemler, doğru biçimde tanıtıldığında birçok yaşlının akıllı telefonları ve görüntülü görüşmeyi rahatlıkla benimseyebildiğini gösteriyor. Asıl engel yaş değil, çoğu zaman aceleyle yapılan ve sabırsız bir tanıtımdır. Bu yüzden yaşlılara teknoloji öğretilirken yavaş ve adım adım ilerlemek gerekir."

Soru: "Bu parçaya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?"

A) Yaşlılar teknolojiyi hiçbir zaman öğrenemez. Bu seçenek aktarılan görüşten de ileri gider; yazar itiraz ettiği kanıyı bile bu kadar kesin aktarmaz. Kalıp: aktarılan görüş ve kesinlik değişikliği.

B) Bütün yaşlılar akıllı telefonu gençlerden daha kolay öğrenir. Paragraf "birçok yaşlı" der ve gençlerle karşılaştırma yapmaz. Kalıp: geniş seçenek ve paragraf dışı bilgi.

C) Yaşlıların teknolojiyi benimsemesinde tanıtımın biçimi belirleyici olabilir. Paragrafın asıl engeli tanıtımda görmesiyle ve öğretimde sabır önermesiyle örtüşür.

D) Görüntülü görüşme, yaşlılar için en yararlı teknolojidir. Paragraf görüntülü görüşmeden söz eder ama onu en yararlı ilan etmez. Kalıp: paragraftaki sözcüğe bağlanan geniş yargı.

E) Yaşlılara teknoloji öğretmek sabır ister ve bu yüzden gençlerin bu işi yapmaması gerekir. İlk yarı paragrafla örtüşür, ikinci yarı paragrafta yoktur. Kalıp: yarı doğru.

Doğru cevap C'dir. Dikkat edilirse C "olabilir" diyerek paragrafın "çoğu zaman" ifadesindeki temkini korur.

Görsel harita

Önerilen okuma sırası:

1. Soru kökünü oku; olumsuz eki işaretle.
2. Metni oku; iskeleti ve yazarın sesini yakala.
3. Cevabı seçeneklere bakmadan zihninde kur.
4. Seçenekleri oku; her birini yedi kalıba karşı sına.
5. İki seçenek kalırsa fark sözcüğünü bul, metne dönüp yalnız onu sına.

Sınav gözüyle

Paragraf sorularında zor sorular çoğunlukla iki ayırt edici çeldirici taşır: biri geniş ya da kesin bir seçenek, öteki yarı doğru ya da aktarılan görüş. Kolay sorularda çeldiriciler daha açıktır; paragraf dışı bilgiler ya da konuyla ilgisiz ifadeler. Lisans düzeyinde ayırt edici sorularda son iki seçeneğe kalma durumu daha sık yaşanır ve fark sözcüğü yöntemi burada net kazandırır.

Bu yöntemin zamanı da vardır. Her soruda yedi kalıbı tek tek kontrol etmek gerekmez; açık bir biçimde doğru olan seçenek hemen seçilir. Kalıp haritası, özellikle iki seçenek arasında kalındığında ya da bir seçenek "fazla doğru" göründüğünde devreye girer. Kalıpları tekrarla tanıdıkça bu kontrol neredeyse otomatik hâle gelir.

Hafıza kancaları

• "Yedi kalıp: dış, dar, geniş, kesin, ters, aktarılan, yarım" — çeldiricilerin kurulduğu yollar.
• "Kök önce, şık sonra" — soru kökü okumaya amaç verir, seçenekler metinden sonra okunur.
• "İki şık kaldıysa farkı bul" — fark sözcüğünü metinde sına.
• "Fazla doğru, şüphelidir" — kesin ve genel ifadeler çoğu zaman paragrafı aşar.

Mini test

1. (kolay) Paragrafta "çoğu zaman" denirken seçenekte "her zaman" denmesi hangi çeldirici kalıbıdır?

A) Dar seçenek B) Kesinlik değişikliği C) Aktarılan görüş D) Ters ilişki E) Paragraf dışı bilgi

2. (kolay) Önerilen okuma sırasına göre metinden önce ne okunur?

A) Bütün seçenekler B) Soru kökü C) Yalnız son seçenek D) Cevap anahtarı E) Hiçbir şey

3. (orta) Bir seçeneğin ilk yarısı paragrafla birebir örtüşüyor, ikinci yarısı ise paragrafta olmayan bir sonuç ekliyor. Bu hangi kalıptır?

A) Dar seçenek B) Yarı doğru seçenek C) Geniş seçenek D) Aktarılan görüş E) Ters ilişki

4. (orta) İki seçenek arasında kalındığında en güvenilir yol hangisidir?

A) Daha uzun olan seçeneği işaretlemek B) İki seçeneğin fark sözcüğünü bulup metinde sınamak C) Soruyu boş bırakmak D) İlk akla geleni işaretlemek E) Metni baştan iki kez okumak

5. (sınav) Yaşlılar ve teknoloji paragrafına göre aşağıdakilerden hangisi yazarın itiraz ettiği görüştür?

A) Tanıtımın biçimi belirleyicidir. B) Yaşlılara teknoloji öğretirken yavaş ilerlemek gerekir. C) Yaşlı insanların teknolojiyle arası iyi değildir. D) Birçok yaşlı görüntülü görüşmeyi benimseyebilir. E) Asıl engel çoğu zaman sabırsız tanıtımdır.

Cevaplar

1. B — Olasılık bildiren ifade zorunluluğa çevrilmiştir.
2. B — Kök okumaya amaç kazandırır; seçenekler metinden sonra okunur.
3. B — Yarı doğru seçenek, doğru bir başlangıca paragrafta olmayan bir ek yapıştırır.
4. B — Fark sözcüğü metne dönülerek doğrulanabilir; karar sezgiye bırakılmaz.
5. C — "Yaygın bir kanı" diye anılan bu görüş, hemen ardından gelen gözlemlerle çürütülür.

Özet kartı

• Çeldiriciler yedi kalıpla kurulur: paragraf dışı, dar, geniş, kesinlik değişikliği, ters ilişki, aktarılan görüş, yarı doğru.
• Önce soru kökü, sonra metin, sonra zihinde cevap, en son seçenekler.
• Seçenekleri metinden önce okumak, metni çeldiricilerin sözcükleriyle okutabilir.
• Kök belli bir yeri işaret ediyorsa okuma o yerden başlar.
• İki seçenek kalınca fark sözcüğünü bul, metinde yalnız onu sına.
• "Fazla doğru" görünen kesin ve genel seçenekler şüphelidir.
• Seçeneği sonuna kadar oku; yarı doğru kalıbı ilk yarının güvenini kullanır.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Paragraf ünitesi burada kapanıyor ve Türkçenin öbür büyük bloğu, dil bilgisi başlıyor. Ders 1.7.1, "Kök ve ek: isim kökü, fiil kökü, sesteş kökler", bir sözcüğü parçalarına ayırmanın ilk adımını atıyor: bir sözcüğün anlamını taşıyan kök ile ona eklenen parçaları ayırmak ve aynı biçimde yazılıp hem isim hem fiil olabilen köklerle karşılaşınca hangisi olduğuna nasıl karar verileceğini göstermek.