İki cümleyi aynı anlama getirme ve anlamı bozan sözcük

Kanca

Bir arkadaşın toplantıdan sonra şöyle diyor: "Bu soruyu çözemeyecek tek bir öğrenci bile yok." Bir başkası aynı şeyi şöyle söylüyor: "Her öğrenci bu soruyu çözebilir." İlk cümlede iki olumsuzluk işareti var: "çözemeyecek" ve "yok". İkincisinde hiç yok. Yine de iki cümle aynı şeyi söylüyor.

Öte yandan bir afişte şu cümle yazıyor: "Salon tıklım tıklımdı; konferansa hiç kimse gelmemişti." Bu cümle hiçbir dil bilgisi kuralını çiğnemez, ama okuyan herkes bir şeylerin yanlış olduğunu hemen anlar. Bu Ustalık dersi, ünitenin iki zor soru tipini çalıştırıyor: farklı sözcüklerle kurulmuş iki cümlenin aynı anlamı taşıyıp taşımadığını bulmak ve bir cümlenin anlamını içten bozan sözcüğü yakalamak.

Büyük resim

Ünitenin beş dersinde cümle anlamının parçalarını tek tek gördük: çıkarım, neden-sonuç ve koşul, örtülü anlam, öznellik ve kesinlik, tamamlama ve birleştirme. Bu ders o parçaları bir denetim listesine dönüştürüyor.

İki cümlenin aynı anlamda olup olmadığını anlamak için onları bir bütün olarak karşılaştırmak yetmez; göz, ortak sözcüklere takılıp ince farkları kaçırır. Daha güvenilir yol, iki cümleyi aynı bileşenlere ayırıp her bileşeni tek tek karşılaştırmaktır: kimden söz ediliyor, ne söyleniyor, ne kadarı için söyleniyor, ne kadar kesin söyleniyor, olumlu mu olumsuz mu?

Anlamı bozan sözcük soruları da aynı bileşenlere dayanır. Bir cümlede iki bileşen birbiriyle çeliştiğinde, örneğin bir nicelik sözcüğü öbür sözcüklerin söylediğiyle uyuşmadığında, cümle dil bilgisi bakımından düzgün olsa bile anlamca bozulur. Soru, o çelişkiyi yaratan sözcüğü buldurur.

Kavram çekirdeği

Bileşen karşılaştırması

İki cümleyi karşılaştırırken her birini şu bileşenlere ayır ve aynı sırayla yan yana koy. Kim ya da ne hakkında? Ne yargısı veriliyor? Yargı ne kadarı için geçerli: hepsi, bazısı, hiçbiri? Yargı kesin mi, olası mı? Bir neden, bir koşul ya da bir karşıtlık var mı? Örtülü bir anlam taşıyan "da, bile, yine, artık" gibi bir sözcük var mı?

Bileşenlerden yalnız biri farklıysa cümleler aynı anlamda değildir. "Bazı öğrenciler başardı" ile "Öğrencilerin çoğu başardı" cümlelerinde konu ve yargı aynıdır, ama nicelik farklıdır. "Belki gelir" ile "Gelecek" cümlelerinde kesinlik farklıdır. "Yine kazandı" ile "Kazandı" cümlelerinde örtülü bir bilgi farklıdır.

Olumsuzlukların dönüşümü

Bu soru tipinin en sık kullandığı araç, olumsuzlukların birbirini götürmesidir. İki olumsuzluk bir araya geldiğinde çoğu zaman bir olumluluk doğar. "Gelmezlik etmedi" cümlesi "geldi" demektir. "Bu soruyu çözemeyecek öğrenci yoktur" cümlesi "her öğrenci bu soruyu çözebilir" demektir. "Gelmemesi mümkün değil" cümlesi "kesinlikle gelecek" demektir.

Olumsuzlukları çözmenin yolu, onları tek tek saymak ve ikişer ikişer götürmektir. "Çözemeyecek" bir olumsuzluk, "yoktur" ikinci bir olumsuzluktur; ikisi birbirini götürür ve geriye olumlu bir yargı kalır: "çözebilecek." Aynı yöntem "-den başka" yapısına da uygulanır: "Bu işi ondan başka kimse yapamaz" cümlesi "bu işi yalnız o yapabilir" demektir.

Anlamı bozan sözcük

Bir cümlenin anlamı, bileşenlerinden ikisi birbiriyle çeliştiğinde bozulur. Bu çelişkiler birkaç tanıdık biçimde ortaya çıkar.

Nicelik çelişkisinde bir nicelik sözcüğü cümlenin geri kalanıyla uyuşmaz: "Salon tıklım tıklımdı; konferansa hiç kimse gelmemişti." Kalabalık bir salon ile hiç kimsenin gelmemesi bir arada olamaz. Kesinlik çelişkisinde bir kesinlik sözcüğü ile bir olasılık sözcüğü aynı yargıda buluşur: "Galiba yarın kesinlikle gelecek." Konuşan hem emin hem emin değil olamaz.

İlişki çelişkisinde bir bağlaç, cümleler arasındaki gerçek ilişkiye uymaz: "Çok çalıştığı için sınavı geçemedi" cümlesi, 1.5.5'te gördüğümüz gibi, çalışmayı başarısızlığın nedeni yapar; burada karşıtlık bildiren bir yapı gerekir. Zaman çelişkisinde ise zaman bildiren bir sözcük fiilin zamanıyla çatışır: "Yarın sinemaya gittik."

Anlamı bozan sözcüğü bulmanın yolu, cümleyi bileşenlerine ayırıp hangi iki bileşenin birbirini yalanladığını görmektir. Çoğu zaman bu iki bileşenden biri cümlenin geri kalanıyla uyumludur; öbürü, yani ayrık duran sözcük, aranan cevaptır.

Bir örnek

Soru: "Bu soruyu çözemeyecek tek bir öğrenci bile yoktur." cümlesiyle anlamca en yakın cümle aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bazı öğrenciler bu soruyu çözebilir. Nicelik farklıdır: "bazı", herkesi kapsamaz.

B) Her öğrenci bu soruyu çözebilir. İki olumsuzluk birbirini götürür ve geriye herkes için geçerli olumlu bir yargı kalır; bileşenler örtüşür.

C) Hiçbir öğrenci bu soruyu çözemez. Yargı tersine dönmüştür.

D) Öğrencilerin çoğu bu soruyu çözer. Nicelik farklıdır: "çoğu", herkes değildir.

E) Bu soru çok zordur. Cümlede soru zorluğuna dair bir yargı yoktur; ana cümle tersine işaret eder.

Aranan seçenek B. Çözüm yalnız iki adımdır: olumsuzlukları götürmek ve nicelik bileşenini karşılaştırmak. A ve D, nicelik bileşeni göz ardı edilirse çekici görünen çeldiricilerdir.

Görsel harita

Çözüm sırası:

1. Olumsuzlukları say ve ikişer ikişer götür.
2. Cümleyi bileşenlerine ayır.
3. Aynı anlam sorusunda her bileşeni seçeneklerle karşılaştır; tek bir fark seçeneği eler.
4. Anlamı bozan sözcük sorusunda birbirini yalanlayan iki bileşeni bul.
5. Çelişen iki bileşenden cümlenin geri kalanıyla uyuşmayanı işaretle.

Sınav gözüyle

Aynı anlam sorularında çeldiriciler çoğu zaman tek bir bileşeni değiştirir. Dört seçenek konuyu ve yargıyı doğru korur, ama biri niceliği, biri kesinliği, biri ilişkiyi değiştirir. Bu yüzden ilk bakışta en çok sözcüğü paylaşan seçenek doğru sanılabilir; oysa paylaşılan sözcük sayısı değil, bileşenlerin örtüşmesi önemlidir.

Anlamı bozan sözcük sorularında ise en sık yanılgı, dil bilgisi hatası aramaktır. Bu sorulardaki cümleler çoğu zaman dil bilgisi bakımından kusursuzdur; bozukluk mantıktadır. Cümleyi yüksek sesle okuyup "bu iki şey bir arada olabilir mi?" diye sormak, çelişkiyi çoğu zaman hemen gösterir.

Hafıza kancaları

• "İki olumsuz bir olumlu" — gelmezlik etmedi, geldi.
• "Sözcük değil bileşen karşılaştır" — konu, yargı, nicelik, kesinlik, ilişki, örtülü anlam.
• "Tek fark eler" — bileşenlerden biri farklıysa aynı anlam değildir.
• "Bir arada olabilir mi?" — anlam bozukluğunun sorusu.
• "Ayrık duran sözcük suçludur" — cümlenin geri kalanıyla uyuşmayan.

Mini test

1. (kolay) "Toplantıya gelmezlik etmedi." cümlesi anlamca aşağıdakilerden hangisine eşittir?

A) Toplantıya geldi. B) Toplantıya gelmedi. C) Toplantıya gelecek. D) Toplantıya belki gelir. E) Toplantıya gelmek istemedi.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birbiriyle çelişen bir anlam vardır?

A) Salon tıklım tıklımdı; konferansa hiç kimse gelmemişti. B) Salon kalabalıktı; herkes yer bulmakta zorlandı. C) Konferansa çok az kişi geldi. D) Salon yarı yarıya doluydu. E) Konuşmacı salonu doldurmayı başardı.

3. (orta) "Bu işi ondan başka kimse yapamaz." cümlesiyle anlamca en yakın cümle aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bu işi yalnız o yapabilir. B) Bu işi herkes yapabilir. C) O bu işi yapamaz. D) Bu işi birkaç kişi yapabilir. E) Bu iş çok zordur.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birbiriyle çelişen sözcükler bir arada kullanılmıştır?

A) Galiba yarın kesinlikle gelecek. B) Belki yarın gelir. C) Yarın kesinlikle gelecek. D) Yarın gelmesi muhtemel. E) Sanırım yarın gelir.

5. (sınav) "Sınava hazırlanmadığı hâlde başarılı oldu." cümlesiyle anlamca en yakın cümle aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sınava hazırlanmamasına rağmen başarılı oldu. B) Sınava hazırlandığı için başarılı oldu. C) Sınava hazırlanmadığı için başarısız oldu. D) Sınava hazırlanırsa başarılı olur. E) Hem sınava hazırlandı hem başarılı oldu.

Cevaplar

1. A — İki olumsuzluk birbirini götürür; cümle "geldi" anlamındadır.
2. A — Tıklım tıklım bir salon ile hiç kimsenin gelmemesi bir arada olamaz.
3. A — "-den başka kimse ... -ama-" yapısı, yargıyı yalnız bir kişiyle sınırlar.
4. A — "Galiba" olasılık, "kesinlikle" kesinlik bildirir; aynı yargıda birbirini yalanlar.
5. A — "-diği hâlde" ile "-mesine rağmen" aynı karşıtlık ilişkisini kurar; öbür seçenekler ilişkiyi, yargıyı ya da zamanı değiştirir.

Özet kartı

• Aynı anlam sorusunda cümleleri bileşenlerine ayır: konu, yargı, nicelik, kesinlik, ilişki, örtülü anlam.
• Bileşenlerden yalnız biri farklıysa cümleler aynı anlamda değildir.
• İki olumsuzluk birbirini götürür: gelmezlik etmedi = geldi; çözemeyecek kimse yok = herkes çözebilir.
• "-den başka kimse ... -ama-" yapısı "yalnız" anlamı verir.
• Anlam bozukluğu çoğu zaman mantıktadır, dil bilgisinde değil: nicelik, kesinlik, ilişki ve zaman çelişkileri.
• Çelişen iki bileşenden cümlenin geri kalanıyla uyuşmayanı aranan sözcüktür.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu ünitede cümleyi kendi içinde tarttık. Ama bazı cümleler tek başına eksik kalır: "bu yüzden", "çünkü" ya da "oysa" ile açılan bir cümle, önünde başka bir cümle olmadan anlaşılmaz. Ders 1.6.1, "Paragraf nedir, nasıl okunur: giriş, gelişme, sonuç", cümlelerin bu bağlarla birbirine tutunarak nasıl bir paragraf kurduğunu ve bir paragrafın giriş cümlesinin neden böyle bir bağlayıcıyla başlayamadığını açıyor.