Cümle tamamlama ve cümle birleştirme

Kanca

Bir arkadaşın anlatmaya başlıyor: "Bütün dönem çok çalıştı ama..." ve susuyor. Cümlenin geri kalanını duymadan bile, gelecek haberin iyi olmadığını sezersin. "Ama" sözcüğü, ardından beklenenin tersi bir şey geleceğini önceden haber vermiştir.

Yarım bırakılmış bir cümle, sonunu çoğu zaman kendi içinde taşır. Bir bağlaç, bir ek, bir görüş bildiren söz, cümlenin hangi yöne gideceğini işaret eder. Bu ders, bu işaretleri okuyarak cümleleri tamamlamayı ve iki cümleyi anlamını koruyarak tek cümlede birleştirmeyi öğretiyor.

Büyük resim

Önceki derslerde cümle anlamının farklı katmanlarını tek tek gördük: neden ve koşul ilişkileri, örtülü anlam, öznellik ve olasılık. Bu ders o bilgileri bir beceriye dönüştürüyor: bir cümlenin başını okuyup sonunu tahmin etmek, iki cümle arasındaki ilişkiyi görüp onları tek cümlede birleştirmek.

İki beceri aynı temele dayanır: cümleler arasındaki anlam ilişkisini doğru okumak. Tamamlamada ilişki cümlenin başında verilmiştir ve sonu ona uymak zorundadır. Birleştirmede ise iki cümle ayrı ayrı verilmiştir ve aradaki ilişki aday tarafından kurulur.

Sınav iki beceriyi de sorar. Tamamlama sorularında yarım bir cümle ve beş olası son verilir; birleştirme sorularında iki cümle ve bunları birleştiren beş cümle. Her iki tipte de doğru seçenek, anlamı ne bozan ne de değiştiren seçenektir.

Kavram çekirdeği

Tamamlamanın ipuçları

Yarım bir cümleyi tamamlarken ilk iş, cümlenin başındaki yön işaretini bulmaktır. Bu işaretler çoğu zaman önceki derslerde gördüğümüz sözcüklerdir.

Karşıtlık işaretleri: "ama", "fakat", "oysa", "-e rağmen", "-diği hâlde" ardından beklenenin tersini getirir. "Çok çalıştı ama..." cümlesinin sonu bir başarısızlık ya da beklenmedik bir durum olur: "...sınavı geçemedi."

Neden ve sonuç işaretleri: "çünkü" ardından bir neden, "bu yüzden" ve "bu nedenle" ardından bir sonuç getirir. "Yağmur yağıyordu, bu yüzden..." cümlesinin sonu, yağmurun yol açtığı bir durumdur.

Koşul işaretleri: "-se" ile kurulan bir başlangıç, ardından o koşula bağlı bir sonuç ister. "Erken yola çıkarsak..." cümlesi "...trafiğe takılmadan varırız" gibi bir sonuçla tamamlanır; geçmişe dönük bir bilgiyle tamamlanamaz.

Öznellik ve olasılık işaretleri: "bence", "bana göre" ile başlayan bir cümle bir görüşle, "belki" ile başlayan bir cümle bir olasılıkla tamamlanır. "Bence bu romanın en güçlü yanı..." cümlesinin sonu bir değerlendirme olmalıdır; sayfa sayısı gibi nesnel bir bilgi buraya oturmaz.

Tamamlamada dil bilgisi uyumu

Anlam ilişkisi doğru olsa bile bir son, dil bilgisi bakımından cümleye uymayabilir. Zaman uyumu bunların başında gelir: "Erken yola çıkarsak..." gibi gelecekle ilgili bir başlangıç, "...dün geç kaldık" gibi geçmiş zamanlı bir sonla bitmez. Kişi uyumu da önemlidir: birinci çoğul kişiyle başlayan bir koşul, aynı kişiyle süren bir sonuç bekler.

"Ne... ne" bağlacı ayrıca dikkat ister. Bu bağlaç olumsuz bir anlam taşır ama yüklemi olumlu kalır: "Ne aradı ne sordu." Bu yüzden "Ne aradı..." diye başlayan bir cümle "...ne sormadı" diye tamamlanmaz; olumsuzluk iki kez söylenmiş olur.

Cümle birleştirme

Cümle birleştirme, iki ayrı cümleyi anlamlarından hiçbir şey kaybetmeden ve onlara hiçbir şey eklemeden tek cümlede toplamaktır. Örnek: "Hava çok soğuktu. Dışarı çıkmadık." cümleleri "Hava çok soğuk olduğu için dışarı çıkmadık" biçiminde birleştirilebilir.

Doğru bir birleştirmenin üç koşulu vardır. Birincisi, iki cümle arasındaki ilişki doğru okunmalıdır: neden mi, karşıtlık mı, zaman mı, koşul mu? İkincisi, iki cümledeki bütün bilgiler korunmalıdır; bir zaman zarfı, bir "hâlâ", bir "bile" düşerse anlam değişir. Üçüncüsü, cümlelerde olmayan bir ilişki uydurulmamalıdır.

Karşıtlık bildiren iki cümle karşıtlık yapısıyla birleştirilir: "Çok çalıştı. Sınavı geçemedi." cümleleri "Çok çalışmasına rağmen sınavı geçemedi" olur. Aynı cümleleri "Çok çalıştığı için sınavı geçemedi" biçiminde birleştirmek, çalışmayı başarısızlığın nedeni yapar ve anlamı bozar.

Birleştirmede ilişkiyi seçmek

İki cümle arasındaki ilişkiyi bulmanın yolu, 1.5.2'deki soruları cümle çiftine sormaktır. İkinci cümle birincinin sonucu mu? Neden-sonuç yapısı ("-dığı için") kullanılır. İkinci cümle birinciden beklenenin tersini mi söylüyor? Karşıtlık yapısı ("-e rağmen", "-diği hâlde") kullanılır. Biri öbürünün zamanını mı belirliyor? Zaman yapısı ("-ınca", "-dığında") kullanılır.

1.5.1'de gördüğümüz bir uyarı burada da geçerlidir: iki cümleyi "ve" ile bağlamak bir ilişki kurmaz. Bu yüzden "ve" ile birleştirilmiş bir seçenek, cümleler arasında belirgin bir neden ya da karşıtlık varken çoğu zaman anlamı eksik verir.

Görsel harita

Birleştirme sırası:

1. İki cümlenin her birini ayrı ayrı anla.
2. Aralarındaki ilişkiyi bul: neden, karşıtlık, zaman ya da koşul.
3. İlişkiye uygun yapıyı seç.
4. İki cümledeki her bilginin, özellikle "hâlâ, bile, yine" gibi sözcüklerin korunduğunu denetle.
5. Seçenek cümlelerde olmayan bir ilişki ya da bilgi ekliyorsa ele.

Sınav gözüyle

Tamamlama sorularında en hızlı yol, yarım cümlenin başındaki işareti bulup seçenekleri ona göre elemektir. "Ama" ile başlayan bir cümleye beklenen bir sonuç getiren seçenek, "-se" ile başlayan bir cümleye geçmiş zamanlı bir son getiren seçenek ilk bakışta elenir. Kalan seçeneklerde ise anlamın bütünlüğüne bakılır.

Birleştirme sorularında çeldiriciler genellikle iki biçimde kurulur. Bir kısmı yanlış ilişki kurar: karşıtlık olması gereken yerde neden-sonuç, neden olması gereken yerde amaç. Bir kısmı ise doğru ilişkiyi kurar ama bir bilgiyi düşürür ya da ekler. Bu yüzden ilişkiyi doğru kuran seçeneği bulduktan sonra, iki cümledeki her sözcüğün o seçenekte karşılığı olup olmadığına bakmak gerekir.

Hafıza kancaları

• "Başı sonunu söyler" — ama, bu yüzden, -se, bence, belki.
• "Ama gelirse ters gelir" — beklenenin tersi.
• "Koşul geleceğe bakar" — -se ile başlayan cümle geçmişle bitmez.
• "Birleştirirken ne eksilt ne ekle" — hâlâ, bile, yine düşmesin.
• "Rağmen ile için aynı şey değil" — karşıtlık ile neden.

Mini test

1. (kolay) "Bütün dönem çok çalıştı ama ..." cümlesi aşağıdakilerden hangisiyle anlamca en uygun biçimde tamamlanır?

A) sınavı geçemedi. B) sınavı kolayca geçti. C) bu yüzden başarılı oldu. D) derslerini çok iyi öğrendi. E) hedefine ulaştı.

2. (kolay) "Bence bu romanın en güçlü yanı ..." cümlesi aşağıdakilerden hangisiyle anlamca en uygun biçimde tamamlanır?

A) 1950'de yayımlanmasıdır. B) üç yüz sayfa olmasıdır. C) karakterlerinin inandırıcılığıdır. D) üç bölümden oluşmasıdır. E) yazarının İstanbul'da doğmasıdır.

3. (orta) "Erken yola çıkarsak ..." cümlesi aşağıdakilerden hangisiyle anlamca ve dil bilgisi bakımından en uygun biçimde tamamlanır?

A) trafiğe takılmadan varırız. B) dün geç kaldık. C) yol çok uzundu. D) arabayı yıkamıştık. E) geç kalmıştık.

4. (orta) "Hava çok soğuktu. Dışarı çıkmadık." cümleleri anlamca en uygun biçimde aşağıdakilerin hangisinde birleştirilmiştir?

A) Hava çok soğuk olduğu için dışarı çıkmadık. B) Hava çok soğuk olmasına rağmen dışarı çıkmadık. C) Dışarı çıkmak için hava çok soğuktu. D) Hava soğuksa dışarı çıkmayız. E) Dışarı çıkmadık ama hava çok soğuktu.

5. (sınav) "Romanı iki kez okudum. Sonunu hâlâ anlayamadım." cümleleri anlamca en uygun biçimde aşağıdakilerin hangisinde birleştirilmiştir?

A) Romanı iki kez okumama rağmen sonunu hâlâ anlayamadım. B) Romanı iki kez okuduğum için sonunu anlayamadım. C) Romanın sonunu anlamak için onu iki kez okudum. D) Romanı iki kez okursam sonunu anlarım. E) Romanın sonunu anlayamadım ve onu iki kez okudum.

Cevaplar

1. A — "Ama" beklenenin tersini getirir; çok çalışmaya karşın başarısızlık uygundur.
2. C — "Bence" bir görüş ister; öbür seçenekler nesnel bilgidir.
3. A — "-se" ile kurulan koşul, aynı kişiyle süren ve geleceğe dönük bir sonuç bekler.
4. A — Soğuk hava, dışarı çıkmamanın nedenidir; neden-sonuç yapısı kullanılmıştır.
5. A — İki kez okumak, anlamayı beklenen kılar; anlayamamak bunun tersidir ve "hâlâ" korunmuştur. B yanlış bir neden kurar, C ve D anlamı değiştirir, E ilişkiyi ve "hâlâ"yı kaybeder.

Özet kartı

• Tamamlamada önce yarım cümlenin başındaki işareti bul: karşıtlık, neden, sonuç, koşul, öznellik, olasılık.
• Son, işaretin yönüne ve dil bilgisi uyumuna (zaman, kişi) uymalıdır.
• "Ne... ne" bağlacında yüklem olumlu kalır.
• Birleştirme: iki cümlenin anlamını eksiltmeden ve bir şey eklemeden tek cümlede toplamak.
• İlişkiyi doğru seç: neden için "-dığı için", karşıtlık için "-e rağmen", zaman için "-ınca".
• "Hâlâ, bile, yine" gibi sözcükler birleştirmede korunmalıdır.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Birleştirmede iki cümlenin anlamını korumanın ne kadar ince bir iş olduğunu gördük: tek bir "hâlâ" düşünce anlam değişiyordu. Ünitenin Ustalık dersi bu inceliği iki yönden sınıyor: farklı sözcüklerle kurulmuş iki cümlenin aynı anlamı taşıyıp taşımadığını ve bir cümlenin anlamını tek bir sözcüğün nasıl bozabildiğini. Ders 1.5.6, "Ustalık: iki cümleyi aynı anlama getirme ve anlamı bozan sözcük", bu iki soru tipini çalıştırıyor.