Öznel-nesnel, kesinlik-olasılık, eleştiri ve övgü

Kanca

İki kişi aynı kitabı anlatıyor. Biri "Kitap 320 sayfa ve on iki bölümden oluşuyor" diyor. Öbürü "Kitap, okuyanı bir an bile sıkmayan bir akıcılıkta" diyor. İkisi de doğru söylüyor olabilir; ama iki cümle çok farklı türden bilgiler taşıyor.

İlk cümleyi kitabı eline alan herkes sayarak doğrulayabilir. İkinci cümle ise konuşanın kendi okuma deneyimini anlatır; başka bir okur aynı kitabı sıkıcı bulabilir. Bir yargının kişiden kişiye değişip değişmediği, ne kadar kesin söylendiği ve bir değerlendirme taşıyıp taşımadığı, cümle anlamının en sık sorulan üç ayrımıdır.

Büyük resim

Önceki derste üslup cümlelerinin çoğu zaman bir değerlendirme taşıdığını gördük: "akıcı bir anlatım" herkes için aynı değildir. Bu ders o değerlendirmeyi ölçmek için üç eksen kuruyor.

İlk eksen öznel-nesnel eksenidir: yargı kanıtlanabilir mi, yoksa kişisel bir görüş mü? İkinci eksen kesinlik-olasılık eksenidir: yargı kesin bir dille mi, yoksa bir ihtimal olarak mı söylenmiş? Üçüncü eksen eleştiri ve övgüdür: yargı bir eserin ya da bir kişinin olumsuz yanını mı, olumlu yanını mı öne çıkarıyor?

Bu üç eksen birbirinden bağımsızdır. "Bence bu, yazarın kesinlikle en başarılı romanı" cümlesi hem öznel hem kesin hem de bir övgüdür. "Roman belki seneye yeniden basılır" cümlesi ise bir olasılık bildirir ama kişisel bir beğeni taşımaz. Sınav bu bağımsızlığı bilerek, iki ekseni aynı soruda birleştirerek sınar.

Kavram çekirdeği

Nesnel yargı

Nesnel yargı, kişiden kişiye değişmeyen, gözlemle, ölçümle ya da belgeyle doğrulanabilen yargıdır. Örnekler: "Bu kitap 320 sayfadır", "Ankara Türkiye'nin başkentidir", "Su deniz seviyesinde 100 derecede kaynar", "Roman 2010 yılında yayımlandı".

Nesnel yargıyı tanımanın yolu şu soruyu sormaktır: bu yargıyı herkes aynı yöntemle sınasa aynı sonuca ulaşır mı? Sayfa sayısı sayılır, başkent belgelerle doğrulanır, kaynama noktası ölçülür. Bu yargılarda konuşanın beğenisi ya da duygusu bir rol oynamaz.

Nesnel yargı yanlış da olabilir. "Bu kitap 500 sayfadır" cümlesi, kitap gerçekte 320 sayfaysa yanlıştır; ama yine de nesneldir, çünkü sayılarak doğrulanabilir ya da yanlışlanabilir türdendir. Nesnellik doğruluğu değil, doğrulanabilirliği anlatır.

Öznel yargı

Öznel yargı, kişinin kendi görüşünü, beğenisini, duygusunu ya da değerlendirmesini yansıtan, kişiden kişiye değişebilen yargıdır. Örnekler: "Bu kitap çok sürükleyici", "Yazarın en güzel eseri budur", "Kapağı çok şık", "Okurken çok sıkıldım".

Öznel yargıları çoğu zaman bir değerlendirme sözcüğü ele verir: güzel, sıkıcı, etkileyici, başarılı, gereksiz. "Bence", "bana göre", "kanımca" gibi sözler de yargının kişisel olduğunu açıkça söyler. Ancak bu sözler bulunmasa bile yargı kişisel bir beğeniye dayanıyorsa öznel kalır.

Öznel yargı yanlış demek değildir. "Bu kitap çok sürükleyici" diyen biri kendi deneyimini doğru anlatıyor olabilir; yalnız bu deneyim başka bir okur için geçerli olmayabilir. Öznellik, yargının doğruluğu değil, kime göre doğru olduğu sorusudur.

Kesinlik ve olasılık

Kesinlik bildiren yargı, bir durumu kuşkuya yer bırakmadan söyler: "Toplantı yarın saat onda başlayacak", "Kesinlikle geleceğim", "Dün akşam erken yattı". Olasılık bildiren yargı ise bir durumu ihtimal olarak sunar: "Belki yarın yağmur yağar", "Galiba trene yetişemedi", "Herhalde evdedir", "Bu iş uzun sürebilir".

Olasılık cümleye çoğu zaman bir işaretle girer: "belki", "galiba", "herhalde", "muhtemelen", "sanırım" sözcükleri ya da "-ebilir" yeterlik eki. Bu işaretler cümleye girdiğinde, konuşan söylediğinden emin olmadığını belli eder.

Sınavın sevdiği bir tuzak "-dır" ekidir, çünkü bu ek iki ayrı anlamda kullanılabilir. "Dünya yuvarlaktır" ya da "Bir hafta yedi gündür" cümlelerinde kesinlik bildirir. "Şimdiye kadar eve varmıştır" ya da "Yorulmuştur, biraz dinlensin" cümlelerinde ise bir tahmin, yani olasılık bildirir. Ayırmanın yolu, cümlenin genel bir gerçeği mi, yoksa görülmeyen bir durum hakkında bir tahmini mi anlattığına bakmaktır.

Eleştiri ve övgü

Eleştiri, bir eseri, bir davranışı ya da bir düşünceyi değerlendirmektir. Sınav sorularında "eleştiri" çoğunlukla olumsuz bir yönü öne çıkaran değerlendirmeyi anlatır: "Romanın sonu aceleyle bağlanmış, okura nefes alacak yer bırakılmamış." Övgü ise olumlu yönü öne çıkarır: "Yazar, karakterleri öyle canlı çizmiş ki okur onları tanıyormuş gibi hissediyor."

Eleştiri ve övgü değerlendirme oldukları için çoğu zaman özneldir. Bu yüzden bir cümlenin eleştiri ya da övgü olduğunu belirlemek için önce bir değerlendirme taşıyıp taşımadığına, sonra bu değerlendirmenin olumlu mu olumsuz mu olduğuna bakılır. "Roman 1950'lerde geçiyor" cümlesi ne eleştiri ne övgüdür; yalnız bir bilgi verir.

Görsel harita

Bir yargıyı sınıflandırma sırası:

1. Yargı ölçülebilir, sayılabilir ya da belgeyle doğrulanabilir mi? Nesnel; değilse öznel.
2. Cümlede "belki, galiba, herhalde, -ebilir" var mı? Olasılık; yoksa kesinlik.
3. "-dır" eki genel bir gerçeği mi, bir tahmini mi anlatıyor?
4. Yargı bir değerlendirme taşıyor mu? Taşıyorsa olumlu mu (övgü), olumsuz mu (eleştiri)?
5. Eksenleri ayrı ayrı yanıtla; bir cümle aynı anda öznel ve kesin olabilir.

Sınav gözüyle

Öznel-nesnel soruları genellikle beş cümleden birini ayırt ettirir: dört öznel cümlenin arasında bir nesnel, ya da tersi. Doğrulanabilirlik denemesi bu soruları hızla çözer. Tuzak, öznel bir değerlendirmeyi sayılarla süslemektir: "Bu kitap 320 sayfalık bir şaheser" cümlesi bir sayı içerir ama "şaheser" sözcüğü onu öznel yapar.

Kesinlik-olasılık sorularında en sık çeldirici "-dır" ekidir. Eleştiri ve övgü sorularında ise bilgi veren nötr cümleler çeldirici olarak kullanılır; aday her değerlendirme sorusunda bir değerlendirme arar, oysa bazı seçenekler yalnız bilgi verir. En ileri sorularda iki eksen birlikte sorulur: "Hangisi hem öznel hem kesinlik bildiren bir yargıdır?" Burada eksenleri ayrı ayrı sınamak gerekir.

Hafıza kancaları

• "Sayılıyor, ölçülüyorsa nesnel" — kitabın sayfası, suyun kaynama noktası.
• "Beğeni kokuyorsa öznel" — sürükleyici, şık, sıkıcı, en güzel.
• "Nesnel yanlış da olabilir" — doğrulanabilir olması yeter.
• "Belki, galiba, herhalde: olasılık" — konuşan emin değil.
• "-dır iki yüzlüdür" — Dünya yuvarlaktır kesin, eve varmıştır tahmin.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisi nesnel bir yargıdır?

A) Bu kitap 320 sayfadır. B) Bu kitap çok sürükleyici. C) Yazarın en güzel eseri budur. D) Kitabın kapağı çok şık. E) Okurken çok sıkıldım.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde olasılık anlamı vardır?

A) Toplantı yarın saat onda başlayacak. B) Belki yarın yağmur yağar. C) Su deniz seviyesinde 100 derecede kaynar. D) Ankara Türkiye'nin başkentidir. E) Dün akşam erken yattı.

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-dır" eki olasılık bildirmektedir?

A) Dünya yuvarlaktır. B) Bir hafta yedi gündür. C) Şimdiye kadar eve varmıştır. D) Su bir sıvıdır. E) Ankara başkenttir.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir eserin olumsuz yönü eleştirilmektedir?

A) Romanın sonu aceleyle bağlanmış, okura nefes alacak yer bırakılmamış. B) Yazarın dili akıcı ve yalın. C) Roman 1950'li yıllarda geçiyor. D) Karakterler çok canlı çizilmiş. E) Kitap üç bölümden oluşuyor.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisi hem öznel hem kesinlik bildiren bir yargıdır?

A) Bence bu, yazarın kesinlikle en başarılı romanı. B) Roman belki seneye yeniden basılır. C) Kitap 2010 yılında yayımlandı. D) Galiba bu, yazarın son kitabı. E) Romanın on iki bölümü var.

Cevaplar

1. A — Sayfa sayısı sayılarak doğrulanabilir; öbürleri kişisel beğeni bildirir.
2. B — "Belki" sözcüğü yargıyı bir ihtimal olarak sunar.
3. C — "-dır" burada görülmeyen bir durum hakkında tahmin bildirir.
4. A — Romanın sonu olumsuz yönüyle değerlendirilmiştir; B ve D övgü, C ve E bilgi verir.
5. A — "Bence" ve "en başarılı" yargıyı öznel, "kesinlikle" ise kesin kılar; B ve D olasılık, C ve E nesnel bilgi bildirir.

Özet kartı

• Nesnel yargı: doğrulanabilir, kişiden kişiye değişmez; yanlış da olabilir.
• Öznel yargı: kişisel görüş, beğeni ya da duygu; değerlendirme sözcükleri ele verir.
• Kesinlik: kuşkuya yer bırakmayan yargı. Olasılık: belki, galiba, herhalde, muhtemelen, -ebilir.
• "-dır" eki hem genel gerçeği (kesinlik) hem tahmini (olasılık) bildirebilir.
• Eleştiri olumsuz, övgü olumlu yönü öne çıkaran değerlendirmedir; bilgi veren cümle ikisi de değildir.
• Eksenler bağımsızdır: bir yargı aynı anda öznel ve kesin olabilir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

"Bence" diye başlayan bir cümle nesnel bir bilgiyle bitmez; "belki" ile açılan bir cümle de kesin bir hükümle kapanmaz. Bir cümlenin başı, sonunun nasıl olacağını büyük ölçüde belirler. Ders 1.5.5, "Cümle tamamlama ve cümle birleştirme", bu ipuçlarını kullanarak yarım bırakılmış cümleleri anlamca uygun biçimde tamamlamayı ve iki cümleyi tek cümlede birleştirmeyi çalıştırıyor.