Neden-sonuç, amaç-sonuç ve koşul cümleleri

Kanca

Üç arkadaş aynı akşam evde kalmış. Biri "Yağmur yağdığı için evde kaldım" diyor. İkincisi "Dinlenmek için evde kaldım" diyor. Üçüncüsü ise "Yağmur yağarsa evde kalırım" demişti ve gerçekten de yağmur yağmıştı.

Üçünde de sonuç aynı: evde kalmak. Ama sonuca giden yol farklı. Birincisi geride kalan bir nedeni, ikincisi ileride bekleyen bir hedefi, üçüncüsü ise yerine getirilmesi gereken bir şartı anlatıyor. Bu ders, bir cümlenin bu üç bağdan hangisiyle kurulduğunu ayırt etmeyi öğretiyor.

Büyük resim

Önceki derste iki olayı "ve" ile yan yana söylemenin aralarında bir bağ kurmadığını gördük; toplantıya geç kalmak ile yemeği kaçırmak öyle bir cümlede yalnız art arda dizilmişti. Türkçe iki yargı arasında bir bağ kurmak istediğinde bunu belirli eklerle ve sözcüklerle yapar. Bu ders o yapıların en sık sorulan üçünü ele alıyor.

Neden-sonuç cümlesinde bir yargı, öbürünün gerçekleşme nedenidir: neden önce olmuştur, sonuç ondan doğmuştur. Amaç-sonuç cümlesinde bir eylem, ulaşılmak istenen bir hedef için yapılır: hedef henüz gerçekleşmemiştir. Koşul cümlesinde bir yargının gerçekleşmesi başka bir yargının gerçekleşmesine bağlıdır.

Üç ilişkiyi ayırmanın en güvenilir yolu, cümleye bir soru sormaktır. "Niçin?" sorusunun cevabı bir nedendir, "Ne amaçla?" sorusunun cevabı bir amaçtır, "Hangi şartla?" sorusunun cevabı ise bir koşuldur.

Kavram çekirdeği

Neden-sonuç cümleleri

Neden-sonuç cümlesinde bir yargı, öbür yargının ortaya çıkmasının sebebidir. Neden gerçekleşmiş ya da gerçek kabul edilen bir durumdur. Örnek: "Yağmur yağdığı için maç ertelendi." Maçın ertelenmesi sonuç, yağmurun yağması nedendir.

Bu ilişkiyi kuran başlıca yapılar şunlardır: "-dığı için", "-dığından", "-den dolayı", "-den" eki, "çünkü", "bu yüzden", "bu nedenle". Örnekler: "Yorulduğundan erken yattı", "Soğuktan titriyordu", "Çok çalıştı, bu yüzden başardı". Hepsinde cümleye "Niçin?" diye sorulduğunda cevap, geride kalmış bir durumdur.

Amaç-sonuç cümleleri

Amaç-sonuç cümlesinde bir eylem, ulaşılmak istenen bir hedef için yapılır. Amaç henüz gerçekleşmemiştir; gerçekleşip gerçekleşmeyeceği de belli değildir. Örnek: "Sınavı kazanmak için çok çalıştı." Çalışmak eylemdir, sınavı kazanmak ise hedeftir ve cümle onun gerçekleştiğini söylemez.

Bu ilişkiyi kuran başlıca yapılar şunlardır: "-mek için", "-mek üzere", "-mek amacıyla", "-sın diye", "-e" yönelme eki. Örnekler: "Kitap almak üzere çıktı", "Üşümesin diye üstünü örttü", "Su içmeye mutfağa gitti". Cümleye "Ne amaçla?" diye sorulduğunda cevap, ileride bekleyen bir hedeftir.

"İçin" tuzağı

Neden ile amaç arasındaki en büyük karışıklık "için" sözcüğünden doğar, çünkü ikisinde de kullanılır. Ayrım, "için"in önündeki eke bağlıdır. "-dığı için" bir nedeni bildirir: "Hasta olduğu için gelemedi." Burada hastalık gerçekleşmiş bir durumdur. "-mek için" ise bir amacı bildirir: "Görüşmek için randevu aldı." Görüşme henüz olmamıştır.

Bu yüzden "için" sözcüğünü gördüğünde önündeki eke bak. Gerçekleşmiş bir durumu anlatan "-dığı" ekiyse neden, henüz gerçekleşmemiş bir eylemi anlatan "-mek" ekiyse amaç vardır. Zaman denemesi de işe yarar: neden sonuçtan önce gelir, amaç ise eylemden sonra gerçekleşmesi istenen bir şeydir.

Koşul cümleleri

Koşul cümlesinde bir yargının gerçekleşmesi, başka bir yargının gerçekleşmesine bağlanır. Örnek: "Erken kalkarsan otobüse yetişirsin." Otobüse yetişmek, erken kalkma şartına bağlıdır.

Bu ilişkiyi kuran başlıca yapılar şunlardır: "-se" eki, "-dikçe", "-madıkça", "-diği takdirde", "-mesi hâlinde", "-mek şartıyla". Örnekler: "Çalıştıkça başarırsın", "Ödemesi yapılmadıkça kayıt tamamlanmaz", "Belge getirmesi hâlinde başvurusu alınır". Cümleye "Hangi şartla?" diye sorulduğunda cevap, gerçekleşmesi gereken bir koşuldur.

Koşul cümlesinde neden ile sonuç arasındaki fark şudur: neden-sonuç cümlesi olmuş bir şeyi anlatır, koşul cümlesi ise olabilecek bir şeyi. "Yağmur yağdığı için evde kaldım" bir olguyu bildirir; "Yağmur yağarsa evde kalırım" ise henüz belli olmayan bir durumu bir şarta bağlar.

Bazı yapılar birden fazla ilişkiye girebilir. "-ınca" eki çoğu zaman bir zaman bildirir: "Eve gelince yemek yedi." Ama bazı cümlelerde aynı ek bir nedeni de sezdirir: "Yağmur başlayınca maç durdu" cümlesinde maçın durmasının nedeni yağmurdur. Böyle cümlelerde "Niçin?" sorusu da anlamlı bir cevap veriyorsa, zaman bildiren yapının içinde bir neden-sonuç ilişkisi de vardır.

Görsel harita

Bir cümledeki ilişkiyi bulma sırası:

1. Cümlede iki yargıyı ayır: hangisi eylem ya da sonuç, hangisi onu bağlayan?
2. Bağlayan yapıyı bul: "-dığı için" mi, "-mek için" mi, "-se" mi?
3. "Niçin?", "Ne amaçla?", "Hangi şartla?" sorularını sırayla dene.
4. "İçin" görürsen önündeki eke bak.
5. Bağlayan yapı yalnız "ve" ise bir ilişki kurulmamıştır.

Sınav gözüyle

İlişki türleri sınava genellikle bir arama görevi olarak girer: "Aşağıdakilerin hangisinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?" gibi. Burada soru denemesi en hızlı yoldur; her cümleye "Ne amaçla?" diye sorulur ve cevabı ileride bekleyen bir hedef olan cümle seçilir.

Çeldiricilerin büyük kısmı "için" tuzağına dayanır. Aynı soruda hem "-dığı için" hem "-mek için" bulunan seçenekler yan yana konur ve dikkatsiz aday ikisini aynı ilişki sanar. Daha ileri sorularda bir cümlede iki ilişki birden bulunabilir: "Yorulduğu için dinlenmek amacıyla erken yattı" cümlesinde hem bir neden hem bir amaç vardır.

Hafıza kancaları

• "Niçin, ne amaçla, hangi şartla?" — üç ilişki, üç soru.
• "Neden geride, amaç ileride" — neden olmuştur, amaç olacaktır.
• "Dığı için neden, mek için amaç" — "için"in önündeki eke bak.
• "Se varsa şart var" — erken kalkarsan yetişirsin.
• "Olmuşu anlatan neden, olabileceği bağlayan koşul" — yağdığı için ile yağarsa.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde neden-sonuç ilişkisi vardır?

A) Yağmur yağdığı için maç ertelendi. B) Sınavı kazanmak için çok çalıştı. C) Erken gelirsen birlikte çıkarız. D) Kitap okumak için kütüphaneye gitti. E) Bilet alabilmek için sıraya girdi.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?

A) Hastalandığı için işe gelmedi. B) Yorulduğundan erken yattı. C) Kardeşini görmek için şehre geldi. D) Çalışırsan başarırsın. E) Soğuktan titriyordu.

3. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koşul anlamı vardır?

A) Ders çalışırsan sınavı geçersin. B) Geç kaldığı için özür diledi. C) Su içmek için mutfağa gitti. D) Soğuktan üşüdü. E) Sesi duyulsun diye bağırdı.

4. (orta) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "için" sözcüğü neden bildirmektedir?

A) Okumak için bir kitap aldı. B) Hasta olduğu için toplantıya gelemedi. C) Görüşmek için randevu aldı. D) Dinlenmek için tatile çıktı. E) Kazanmak için çok çabaladı.

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem neden hem amaç bildiren bir anlatım birlikte kullanılmıştır?

A) Yorulduğu için dinlenmek amacıyla erkenden yattı. B) Erken kalkarsan otobüse yetişirsin. C) Kar yağdığı için okullar tatil edildi. D) Kitap almak için kitapçıya gitti. E) Ders çalışırsan başarırsın.

Cevaplar

1. A — Maçın ertelenmesinin nedeni, gerçekleşmiş olan yağmurdur.
2. C — Şehre gelmesinin amacı, henüz gerçekleşmemiş olan kardeşini görmektir.
3. A — Sınavı geçmek, ders çalışma şartına bağlanmıştır.
4. B — "-dığı için" yapısı gerçekleşmiş bir durumu, yani nedeni bildirir; öbür seçeneklerde "-mek için" amaç bildirir.
5. A — "Yorulduğu için" bir neden, "dinlenmek amacıyla" bir amaç bildirir.

Özet kartı

• Neden-sonuç: bir yargı öbürünün sebebidir; neden gerçekleşmiştir. Yapılar: -dığı için, -dığından, -den dolayı, -den, çünkü.
• Amaç-sonuç: eylem bir hedef için yapılır; hedef henüz gerçekleşmemiştir. Yapılar: -mek için, -mek üzere, -mek amacıyla, -sın diye.
• Koşul: bir yargı başka bir yargının gerçekleşmesine bağlanır. Yapılar: -se, -dikçe, -madıkça, -diği takdirde, -mesi hâlinde.
• Ayırma soruları: Niçin? Ne amaçla? Hangi şartla?
• "İçin" tuzağı: -dığı için neden, -mek için amaç.
• Bir cümlede birden fazla ilişki bulunabilir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

"Yağmur yağarsa evde kalırım" cümlesi bir şartı açıkça söylüyordu. Bazı koşul cümleleri ise söylediklerinden fazlasını sezdirir: "Erken gelseydin onu görürdün" cümlesi, aslında senin erken gelmediğini de anlatır. Ders 1.5.3, "Karşılaştırma, üslup, eğretileme ve örtülü anlam", cümlede açıkça yazmayan ama okura sezdirilen bu anlamları ve cümlenin anlatım özelliklerini açıyor.