Cümle yorumlama ve çıkarım yapma

Kanca

Bir arkadaşın şöyle diyor: "Elimdeki kitabı bitirmeden yeni bir kitaba başlamam." Bu cümleden onun hakkında ne söyleyebilirsin? Kitapları birer birer okuduğunu söyleyebilirsin; bu, cümlenin zorunlu bir sonucudur.

Ama "yavaş okuyor", "elindeki kitabı sevmiyor" ya da "çok kitap okuyor" diyemezsin. Bunlar akla gelebilir, hatta doğru da olabilir; ama cümle onları söylemez. Bir cümleden ne çıkarılabileceğini bilmek, neyin çıkarılamayacağını bilmekle aynı beceridir. Cümlede anlam ünitesi bu beceriyle açılıyor.

Büyük resim

Önceki ünitede anlamı sözcük düzeyinde aradık. Bu ünite büyüteci bir adım geri çekiyor ve cümlenin bütününe bakıyor: bir cümle ne söylüyor, ondan neye ulaşılabilir, hangi yargılar ona dayanmaz?

Bir cümlenin iki katmanı vardır. İlki açıkça söylenendir: cümlede sözcüklerle yazılmış olan. İkincisi çıkarımdır: cümlede yazmayan ama cümle doğruysa zorunlu olarak doğru olan. "Ayşe her sabah koşuya çıkar" cümlesinde Ayşe'nin düzenli spor yaptığı yazmaz, ama bu cümlenin zorunlu sonucudur.

Sınavın bu konudaki soruları çoğu zaman tek bir kalıpta gelir: "Bu cümleden aşağıdakilerin hangisi çıkarılabilir?" ya da "...çıkarılamaz?" Bu soruları çözmek için çıkarımın sınırını, yani bir yargının ne zaman cümleden doğup ne zaman cümlenin dışına taştığını bilmek gerekir.

Kavram çekirdeği

Zorunluluk denemesi

Bir yargının cümleden çıkarılıp çıkarılamayacağını anlamanın tek güvenilir yolu şu soruyu sormaktır: cümle doğruysa, bu yargı da zorunlu olarak doğru mu? Cevap evetse yargı çıkarılabilir; "belki", "muhtemelen", "olabilir" diyorsan çıkarılamaz.

"Ayşe her sabah koşuya çıkar" cümlesi doğruysa Ayşe'nin düzenli spor yaptığı zorunlu olarak doğrudur. Ama Ayşe'nin profesyonel bir atlet olduğu, koşmayı sevdiği ya da kilo vermek istediği zorunlu değildir. Bunlar olası açıklamalardır; cümle onları desteklemez.

Bu deneme sezgiden farklıdır. Sezgi "bu kişi büyük ihtimalle koşmayı seviyordur" der ve haklı da çıkabilir; ama sezginin haklı çıkması, cümlenin bunu söylediği anlamına gelmez. Ama sınav ihtimali değil, zorunluluğu sorar. Bir seçenek ne kadar akla yatkın olursa olsun, cümle onu zorunlu kılmıyorsa çıkarılamaz.

Çıkarılamayan yargıların dört kaynağı

Çıkarılamayan seçenekler rastgele değildir; çoğu dört kalıptan birine uyar. Bu kalıpları tanımak, seçenekleri hızla elemeye yarar.

Aşırı genelleme. Cümle bir kısımdan söz ederken seçenek bütünden söz eder. "Bazı öğrenciler ödevini teslim etmedi" cümlesinden "hiçbir öğrenci teslim etmedi" sonucu çıkmaz. Tersi de geçerlidir: cümle "bazı" diyorsa, seçenek "çoğu" diyemez; cümle oranı söylememiştir.

Dışarıdan bilgi. Seçenek, kendi başına doğru olabilecek ama cümlede dayanağı olmayan bir bilgi ekler. "Toplantı saat üçte başladı" cümlesinden "toplantı uzun sürdü" sonucu çıkmaz; cümle süreden hiç söz etmez.

Zıddını varsayma. Cümle bir durumu söylerken seçenek onun karşıtının başka bir yerde ya da zamanda geçerli olduğunu varsayar. "Bu kış çok soğuk geçti" cümlesinden "geçen kış sıcaktı" ya da "bu yaz sıcak olacak" sonucu çıkmaz. Cümle yalnız bu kıştan söz eder.

Neden-sonuç ekleme. Cümle iki olayı yan yana söyler, seçenek aralarına bir neden-sonuç bağı kurar. "Toplantıya geç kaldı ve öğle yemeğini kaçırdı" cümlesi iki olayı bildirir; birinin öbürüne yol açtığını söylemez. "Geç kaldığı için yemeği kaçırdı" sonucu bu yüzden çıkarılamaz.

Yorumlama ile çıkarım

"Bu cümlede asıl anlatılmak istenen nedir?" sorusu, çıkarım sorusundan biraz farklıdır. Burada cümlenin bütününü özetleyen, onu başka sözcüklerle yeniden söyleyen yargı aranır. Doğru seçenek cümlenin anlamını ne daraltır ne genişletir; yalnız onu farklı biçimde söyler.

Yorumlama sorularında da aynı dört kalıp çeldirici olarak karşına çıkar. Ek olarak, cümlenin yalnız bir parçasını karşılayan dar seçenekler de bulunur. Doğru yorum, cümlenin bütün parçalarını kapsar.

Görsel harita

Bir seçeneği sınama sırası:

1. Cümleyi bir kez anla; ne söylediğini kendi sözcüklerinle söyle.
2. Seçeneği oku ve sor: cümle doğruysa bu da zorunlu olarak doğru mu?
3. "Bazı, her, hiç, çoğu" gibi nicelik sözcüklerini cümleyle karşılaştır.
4. Seçenek cümlede olmayan bir bilgi, bir karşıtlık ya da bir neden-sonuç bağı ekliyor mu?
5. Hepsinden geçen seçenek çıkarılabilir; birinde takılan çıkarılamaz.

Sınav gözüyle

Çıkarım sorularının en sinsi çeldiricisi, akla en yatkın seçenektir. Aday cümleyi okur, bir durumu kafasında canlandırır ve o duruma uyan seçeneği seçer. Oysa canlandırılan durum cümlenin değil adayın kendisinindir. Zorunluluk denemesi bu tuzağa karşı tek savunmadır.

"Çıkarılamaz" biçimindeki sorularda dikkat dağınıklığı daha sık görülür. Dört seçenek cümleden zorunlu olarak çıkar, biri çıkmaz; aday çoğu zaman doğru olanları ararken soru kökünü unutur. Bu yüzden soru kökünü okuduktan sonra her seçeneğin yanına "çıkar" ya da "çıkmaz" diye not almak, ters cevabı seçme riskini azaltır.

Hafıza kancaları

• "Zorunlu mu, olası mı?" — çıkarım yalnız zorunlu olanı kabul eder.
• "Bazı, hepsi değildir; çoğu da değildir" — nicelik sözcüğünü cümleyle karşılaştır.
• "Cümle ne demediyse o da yok" — dışarıdan bilgi eklenmez.
• "Soğuk kış, sıcak yaz demek değil" — zıddını varsayma.
• "Ve, için değildir" — yan yana iki olay, neden-sonuç bağı kurmaz.

Mini test

1. (kolay) "Ayşe her sabah koşuya çıkar." Bu cümleden aşağıdakilerin hangisi çıkarılabilir?

A) Ayşe düzenli olarak spor yapar. B) Ayşe profesyonel bir atlettir. C) Ayşe akşamları da koşar. D) Ayşe koşmayı çok sever. E) Ayşe kilo vermek istiyor.

2. (kolay) "Bazı öğrenciler ödevini teslim etmedi." Bu cümleden aşağıdakilerin hangisi çıkarılamaz?

A) Öğrencilere bir ödev verilmişti. B) En az bir öğrenci ödevini teslim etmedi. C) Hiçbir öğrenci ödevini teslim etmedi. D) Ödevler için bir teslim beklentisi vardı. E) Öğrencilerden ödevlerini getirmeleri bekleniyordu.

3. (orta) "Bu kış çok soğuk geçti." Bu cümleden aşağıdakilerin hangisi çıkarılabilir?

A) Geçen kış sıcak geçmişti. B) Bu yaz sıcak geçecek. C) Bu kış hava sıcaklıkları düşüktü. D) Kışlar her yıl soğuk geçer. E) Önümüzdeki kış da soğuk geçecek.

4. (orta) "Toplantıya geç kaldı ve öğle yemeğini kaçırdı." Bu cümleden aşağıdakilerin hangisi çıkarılamaz?

A) Toplantıya geç kalmıştır. B) Öğle yemeğini kaçırmıştır. C) Toplantıya geç kaldığı için öğle yemeğini kaçırmıştır. D) Bir toplantı yapılmıştır. E) Bir öğle yemeği vardı.

5. (sınav) "Kütüphanedeki romanların bir kısmı yalnız okuma salonunda okunabiliyor, eve verilmiyor." Bu cümleden aşağıdakilerin hangisine ulaşılabilir?

A) Kütüphanedeki hiçbir kitap eve verilmez. B) Kütüphanede eve verilmeyen romanlar vardır. C) Kütüphanenin okuma salonu büyüktür. D) Romanların çoğu eve verilir. E) Kütüphane yalnız roman bulundurur.

Cevaplar

1. A — Her sabah koşmak, düzenli spor yapmanın zorunlu bir sonucudur; öbürleri olası ama zorunlu değildir.
2. C — Cümle bir kısımdan söz eder; "hiçbir öğrenci" bir aşırı genellemedir.
3. C — Soğuk geçen kış, düşük sıcaklıkların zorunlu sonucudur; öbürleri zıddını varsayar ya da geleceğe genelleme yapar.
4. C — Cümle iki olayı yan yana söyler, aralarında neden-sonuç bağı kurmaz.
5. B — "Bir kısmı eve verilmiyor" ifadesinin zorunlu sonucudur; D oranı, C ve E dışarıdan bilgiyi, A aşırı genellemeyi ekler.

Özet kartı

• Bir cümlenin iki katmanı vardır: açıkça söylenen ve zorunlu olarak çıkan.
• Zorunluluk denemesi: cümle doğruysa bu yargı da zorunlu olarak doğru mu?
• Akla yatkın olan, zorunlu olan değildir.
• Çıkarılamayan seçeneklerin dört kalıbı: aşırı genelleme, dışarıdan bilgi, zıddını varsayma, neden-sonuç ekleme.
• "Bazı" sözcüğü ne "hiçbiri" ne "çoğu" demektir; oran söylenmemişse çıkarılmaz.
• Yorumlama sorusunda cümlenin bütününü başka sözcüklerle söyleyen seçenek aranır.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

"Geç kaldı ve yemeği kaçırdı" cümlesi iki olayı yan yana söylüyor ama aralarında bir bağ kurmuyordu. Türkçe bu bağı kurmak için özel yapılar kullanır: "-dığı için" bir nedeni, "-mek için" bir amacı, "-se" bir koşulu bildirir. Ders 1.5.2, "Neden-sonuç, amaç-sonuç ve koşul cümleleri", bu yapıları ve aralarındaki farkı açıyor.