Söz sanatları: kişileştirme, benzetme, abartma, konuşturma

Kanca

Gece yarısı bir rüzgâr pencereni tıklatıyor ve sanki "İçeri al beni, dışarısı çok soğuk" diyor. Rüzgârın eli yoktur, kapı tıklatamaz; konuşamaz da. Ama bu cümleyi okuyan kimse yadırgamaz, aksine soğuğu daha iyi hisseder.

Bu cümlede iki söz sanatı birlikte çalışıyor: rüzgâra insan gibi davranmak ve onu konuşturmak. Söz sanatları, anlatımı canlandırmak için dilin bilerek gerçeklikten saptığı yerlerdir. Bu ders, sınavın en çok sorduğu dört sanatı tanımayı ve birbirinden ayırmayı öğretiyor.

Büyük resim

Önceki dersteki deyimlerin çoğu bir anlatım hilesi taşıyordu: ağzın kulaklara varması bir büyütmeydi. Bu ders o hilelere ad veriyor. Söz sanatları şiirin ve edebiyatın aracıdır, ama günlük konuşmada da sürekli kullanılır: "Bin kere söyledim" diyen biri abartma yapar, "Kar gibi beyaz" diyen biri benzetme.

Bu dersin dört sanatı iki gruba ayrılır. Benzetme ve abartma, bir şeyi olduğundan farklı göstermenin yollarıdır: biri onu başka bir şeye benzetir, öbürü onu büyütür ya da küçültür. Kişileştirme ve konuşturma ise insan dışındaki varlıklara insanın özelliklerini verir.

Sınav bu sanatları çoğu zaman bir cümle ya da bir dize içinde sorar ve hangisinin kullanıldığını ya da hangi seçenekte birden fazlasının birlikte bulunduğunu buldurur. Her sanatın tanınmasını kolaylaştıran işaretleri öğrenmek bu yüzden önemlidir.

Kavram çekirdeği

Benzetme

Benzetme, aralarında bir ortak özellik bulunan iki varlıktan zayıf olanı güçlü olana benzetmektir. Tam bir benzetmenin dört ögesi vardır: benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatı. "Kar gibi beyaz bir örtü" öbeğinde benzeyen "örtü", kendisine benzetilen "kar", benzetme yönü "beyazlık", benzetme edatı ise "gibi"dir.

Benzetme edatı en çok "gibi", "kadar", "sanki" ve "-ce" ekidir. Ancak bu sözcüklerin her kullanımı benzetme değildir. "Yarın yağmur yağacak gibi" cümlesinde "gibi" bir benzetme değil, bir tahmin bildirir; ortada birbirine benzetilen iki varlık yoktur. Benzetmeyi tanımak için edata değil, karşılaştırılan iki varlığa bakmak gerekir.

Dört ögenin hepsi her zaman bulunmaz. Yalnız benzeyen ile kendisine benzetilen kalsa bile benzetme vardır: "aslan asker" öbeğinde ne edat ne de benzetme yönü yazılmıştır, ama asker güç ve cesaret yönünden aslana benzetilmiştir. Bir benzetmenin olmazsa olmazı bu iki ögedir; edat ve yön eksilebilir.

Abartma

Abartma, bir durumu, bir niteliği ya da bir olayı olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstermektir. Amaç, anlatılanın etkisini artırmaktır. Örnekler: "Bin kere söyledim, dinlemedin", "Gözyaşları sel olup aktı", "Ağzı kulaklarına vardı".

Abartmayı tanımanın yolu, söylenenin gerçekte mümkün olup olmadığını sormaktır. Kimse bir şeyi gerçekten bin kere söylemez, gözyaşı gerçekten sele dönüşmez. Söylenen gerçeği aşıyor ama bir duygunun büyüklüğünü anlatıyorsa abartma vardır. Abartma yalnız büyütme değildir; bir şeyi olduğundan küçük göstermek de abartmadır: "Oda o kadar dardı ki içeride nefes alacak yer kalmamıştı."

Kişileştirme

Kişileştirme, insan dışındaki varlıklara insana özgü nitelikler, duygular ya da davranışlar vermektir. Örnekler: "Rüzgâr pencereyi sabırsızca tıklattı", "Ağaçlar başlarını eğmiş, sessizce bekliyordu", "Güneş bize gülümsedi", "Kuşlar şarkı söylüyordu".

Kişileştirmeyi tanımanın yolu, cümledeki eylemin ya da niteliğin kime ait olduğunu sormaktır. Gülümsemek, sabırsızlanmak, beklemek, şarkı söylemek insana ait davranışlardır. Bunlar bir ağaca, rüzgâra ya da güneşe yüklenmişse kişileştirme vardır. Kişileştirme yalnız somut varlıklarla sınırlı değildir; soyut kavramlar da kişileştirilebilir: "Umut kapımızı çaldı", "Yalnızlık gelip yanıma oturdu". Bu cümlelerde duyularla algılanamayan bir kavram, bir insan gibi hareket eder.

Konuşturma

Konuşturma, insan dışındaki varlıkları konuşturmak, onlara söz söyletmektir. Örnekler: "Dağ, rüzgâra 'Beni yıkamazsın' dedi", "Yorgun deniz kıyıya 'Biraz dinlen' diye fısıldadı".

Konuşturma ile kişileştirme arasında sınavın sık sorduğu bir ilişki vardır. Konuşmak bir insan özelliği olduğu için her konuşturmada kişileştirme de vardır. Ama her kişileştirmede konuşturma yoktur: "Güneş bize gülümsedi" cümlesinde güneş insan gibi davranır ama konuşmaz. Bu yüzden konuşturma bulunan bir cümlede iki sanatın birlikte kullanıldığı söylenebilir.

Görsel harita

Bir cümledeki sanatı bulma sırası:

1. İnsan dışı bir varlık konuşuyor mu? Konuşturma; ve aynı zamanda kişileştirme.
2. İnsan dışı bir varlık insan gibi mi davranıyor ya da duyguluyor? Kişileştirme.
3. İki varlık ortak bir yönle karşılaştırılıyor mu? Benzetme.
4. Söylenen gerçekte olanaksız bir ölçüye mi varıyor? Abartma.
5. "Gibi" görürsen karşılaştırılan iki varlık var mı, yoksa bir tahmin mi var, denetle.

Sınav gözüyle

Söz sanatı soruları çoğu zaman beş cümleden birinde belli bir sanatın bulunduğunu ya da bulunmadığını sorar. Burada en güvenli yol, her cümlede yukarıdaki sırayı izlemektir. Konuşturmadan başlamak işe yarar, çünkü konuşturma en kolay görülen sanattır ve bulunduğunda kişileştirmeyi de beraberinde getirir.

İki tuzak sık görülür. Birincisi benzetme bildirmeyen "gibi"dir; aday "gibi" sözcüğünü görünce hemen benzetme der, oysa sözcük bir tahmin ya da bir uygunluk bildiriyor olabilir. İkincisi, hayvanların doğal davranışlarıdır: "Kuşlar ötüyordu" cümlesinde kişileştirme yoktur, çünkü ötmek kuşa özgüdür; "Kuşlar şarkı söylüyordu" cümlesinde ise vardır, çünkü şarkı söylemek bir insan eylemidir.

Hafıza kancaları

• "Benzetme dört ögelidir" — benzeyen, benzetilen, yön, edat.
• "Gibi her zaman benzetmez" — "yağacak gibi" bir tahmindir.
• "Olmazı büyütmek abartmadır" — bin kere söyledim.
• "İnsan gibi davranan kişileşir" — güneş gülümser, rüzgâr sabırsızlanır.
• "Konuşan her şey kişileşmiştir" — her konuşturmada kişileştirme vardır, tersi değil.

Mini test

1. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde benzetme vardır?

A) Kar gibi beyaz bir örtü serdi. B) Rüzgâr kapıyı sabırsızca çaldı. C) Bin kere söyledim, dinlemedin. D) Ağaç, "Yoruldum" dedi. E) Güneş bize gülümsedi.

2. (kolay) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde abartma vardır?

A) Bin kere söyledim, yine dinlemedin. B) Ay ışığı gibi yumuşak bir sesi vardı. C) Kuşlar şarkı söylüyordu. D) Dağ, "Beni aşamazsın" dedi. E) Bulutlar sessizce ağladı.

3. (orta) Söz sanatlarıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

A) Her kişileştirmede konuşturma vardır. B) Her konuşturmada kişileştirme vardır. C) Abartmada her zaman bir sayı kullanılır. D) Benzetme yalnız insanlar arasında yapılır. E) Konuşturma yalnız hayvanlarla yapılır.

4. (orta) Aşağıdakilerin hangisinde "gibi" sözcüğü benzetme amacıyla kullanılmamıştır?

A) Kar gibi beyaz B) Aslan gibi güçlü C) Yarın yağmur yağacak gibi D) Bal gibi tatlı E) Taş gibi sert

5. (sınav) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden fazla söz sanatı birlikte kullanılmıştır?

A) Yorgun deniz kıyıya "Biraz dinlen" diye fısıldadı. B) Kar gibi beyaz bir örtü serildi. C) Seni bin kere aradım. D) Su gibi berrak bir göl gördük. E) Kapıyı yavaşça açıp içeri girdi.

Cevaplar

1. A — "Örtü", beyazlık yönünden "kar"a benzetilmiştir.
2. A — Kimse bir şeyi gerçekte bin kere söylemez; durum büyütülerek anlatılmıştır.
3. B — Konuşmak bir insan özelliği olduğu için her konuşturma bir kişileştirme de içerir.
4. C — Bu cümlede birbirine benzetilen iki varlık yoktur; "gibi" bir tahmin bildirir.
5. A — Deniz hem insan gibi yorulmuş (kişileştirme) hem de konuşmuştur (konuşturma).

Özet kartı

• Benzetme: iki varlığı ortak bir yönle karşılaştırır; ögeleri benzeyen, benzetilen, yön ve edat.
• Benzetme edatları: gibi, kadar, sanki, -ce; ama her "gibi" benzetme değildir.
• Abartma: bir durumu gerçekte olanaksız ölçüde büyütür ya da küçültür.
• Kişileştirme: insan dışı varlığa insan niteliği, duygusu ya da davranışı verir.
• Konuşturma: insan dışı varlığı konuşturur; her konuşturmada kişileştirme de vardır.
• Hayvanın doğal davranışı (kuşun ötmesi) kişileştirme değildir; insan davranışı (şarkı söylemesi) kişileştirmedir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu ünitede sözcüklerin gerçek, yan, mecaz ve terim anlamlarını, aralarındaki ilişkileri, kalıplaşmış söz öbeklerini ve söz sanatlarını gördük. Sınav ise bunların hepsini çoğu zaman tek bir soru tipinde birleştirir: bir sözcüğün beş cümlede kullanılıp birinde farklı anlam taşıdığı soru. Ders 1.4.6, "Ustalık: 'Bu sözcük hangisinde farklı anlamda?' soruları", bu soru tipini çözmenin yöntemini kuruyor.